CêIT Homeسەرەکی
Glossaryفەرهەنگی زاراوەکان
  1. Glossaryفەرهەنگی زاراوەکان

Honameهۆنامە

Why does a term have its name? Every term in CêIT has a Honame: the story of its name in English and in eight other languages.

بۆچی زاراوەیەک ئەو ناوەی هەیە؟ هەموو زاراوەیەکی CêIT هۆنامەیەکی هەیە: چیرۆکی ناوەکەی بە ئینگلیزی و بە هەشت زمانی دیکە.

What is a Honame?هۆنامە چییە؟

Honame (هۆنامە) is made of two Kurdish words: ho (هۆ, “reason”) and name (نامە, “letter”). A Honame is a letter full of reasons: it explains why a term got its name.

وشەی هۆنامە لە دوو وشەی «هۆ» و «نامە» پێکهاتووە، واتە نامەیەک کە پڕە لە هۆی ناونانی وشەکان: ڕوونی دەکاتەوە بۆچی زاراوەیەک ئەو ناوەی لێنراوە.

You find the Honame on every term page, after the definition. It answers four questions:

هۆنامە لە پەڕەی هەموو زاراوەیەکدا هەیە، دوای پێناسەکە. وەڵامی ئەم چوار پرسیارە دەداتەوە:

  1. Where does the English word come from, how was it made, and how did its everyday meaning become a technical one?
  2. How do Hebrew, Chinese (Simplified and Traditional), Persian, Arabic, Central Kurdish (Sorani), Northern Kurdish (Kurmanji) and Turkish name the same idea, and why? What does each part of their word mean?
  3. What patterns appear when these languages stand side by side: borrowing, compounding, word-for-word translation, building from old roots?
  4. What can Kurdish learn from them for its own IT words?
  1. وشە ئینگلیزییەکە لە کوێوە هاتووە، چۆن دروست کراوە و واتا ڕۆژانەکەی چۆن بووە بە واتایەکی تەکنیکی؟
  2. عیبری، چینی (سادەکراو و نەریتی)، فارسی، عەرەبی، کوردیی ناوەندی (سۆرانی)، کوردیی باکووری (کرمانجی) و تورکی چۆن ناو لە هەمان بیرۆکە دەنێن و بۆچی؟ هەر بەشێکی وشەکانیان چ واتایەکی هەیە؟
  3. کاتێک ئەم زمانانە لە تەنیشت یەکتر دادەنرێن چ شێوازێک دەردەکەوێت: وەرگرتن، لێکدان، وەرگێڕانی وشە بە وشە یان دروستکردن لە ڕەگە کۆنەکان؟
  4. زمانی کوردی بۆ وشە تەکنیکییەکانی خۆی چی لەوان فێر دەبێت؟

Every Honame lists its sources: dictionaries, Wiktionary, Wikipedia in each language, the Turkish Language Association's dictionary, and the Kurdish dictionaries CêIT's terms come from. When the origin of a word is not known, or a translation is not settled, the Honame says so instead of guessing.

هەر هۆنامەیەک سەرچاوەکانی خۆی دەنووسێت: فەرهەنگەکان، Wiktionary، ویکیپیدیا بە هەر یەکێک لەو زمانانە، فەرهەنگی دامەزراوەی زمانی تورکی و ئەو فەرهەنگە کوردییانەی زاراوەکانی CêIT لێیانەوە هاتوون. کاتێک ڕەچەڵەکی وشەیەک نەزانراوە یان وەرگێڕانێک هێشتا جێگیر نەبووە، هۆنامەکە ئەوە بە ڕاشکاوی دەڵێت و هیچ شتێک لە خۆیەوە دانانێت.

Why these languages?بۆچی ئەم زمانانە؟
  • Hebrew was almost no one's everyday language for many centuries, and then came back to life. Today it names the computer מחשב (makhshev), from its ancient root ח־ש־ב (“think, calculate”).
  • Chinese builds new words by joining characters that already have a meaning, such as 电脑 (diànnǎo, “electric brain”). Simplified Chinese (mainland China) and Traditional Chinese (Taiwan, Hong Kong) sometimes even choose different words: 软件 and 軟體 for software.
  • Persian, Arabic and Turkish are the languages of Kurdistan's neighbours and the main sources of Kurdish loanwords. Each has an institution that creates and approves new words.
  • Sorani and Kurmanji are the two largest varieties of Kurdish. They share many words, but they write in different alphabets and sometimes coin technical terms separately, so each gets its own row.
  • عیبری بۆ چەندین سەدە نزیکەی زمانی قسەکردنی ڕۆژانەی هیچ کەسێک نەبوو و پاشان زیندوو کرایەوە. ئەمڕۆ بە מחשב (مەخشێڤ) ناو دەبات، لە ڕەگە کۆنەکەی ח־ש־ב («بیرکردنەوە، ژماردن»).
  • چینی وشەی نوێ بە پێکەوەلکاندنی ئەو پیتانە دروست دەکات کە خۆیان واتایان هەیە، وەک 电脑 (diànnǎo، «مێشکی کارەبایی»). چینیی سادەکراو (چینی گەورە) و چینیی نەریتی (تایوان و هۆنگ کۆنگ) جاری وایە وشەی جیاوازیش هەڵدەبژێرن: 软件 و 軟體 بۆ software.
  • فارسی، عەرەبی و تورکی زمانی دراوسێکانی کوردستانن و سەرچاوە سەرەکییەکانی ئەو وشانەن کە کوردی وەریگرتوون. هەر یەکێکیان دامەزراوەیەکی هەیە کە وشەی نوێ دروست و پەسەند دەکات.
  • سۆرانی و کرمانجی دوو گەورەترین شێوەزاری کوردین. زۆر وشەیان هاوبەشە، بەڵام بە دوو ئەلفوبێی جیاواز دەنووسن و جاری وایە هەر یەکەیان بە جیا زاراوەی تەکنیکی دادەتاشێت، بۆیە هەر یەکەیان ڕیزێکی تایبەتی هەیە.

Note: our language and scienceتێبینی: زمانی خۆمان و زانست

When you look at how nations advanced in technology, language keeps appearing as one of the reasons. And then you see how much we Kurds deceive ourselves, lull ourselves to sleep and belittle ourselves. A Persian calls software and hardware نرم‌افزار (narm-afzâr, “soft tool”) and سخت‌افزار (sakht-afzâr, “hard tool”), and nobody laughs. An Arab calls a document مستند (mustanad), a Persian سند (sanad), a Turk belge, a Kurd from the north belgename. But when a Kurd from the south says نەرمەواڵە, ڕەقەواڵە or بەڵگەنامە, the word is often mocked, as if Kurdish were too small for science. Other nations translate thousands of words like these and carry science forward in their own countries; when Kurds do the same, they are made to feel ashamed. This note explains why that shame has no basis.

تا نەچیت بەدوای ئەوەدا کە وڵاتان چۆن لە تەکنەلۆجیادا پێشکەوتوون، نازانیت زمان یەکێکە لە هۆیەکانی ئەو پێشکەوتنە و نازانیت ئێمەی کورد چەندە خۆمان هەڵدەخەڵەتێنین، خۆمان دەخەوێنین و خۆمان بە کەم دەزانین. فارس بۆ software و hardware بەبێ دوودڵی دەڵێت نرم‌افزار («نەرمەئامڕاز») و سخت‌افزار («سەختەئامڕاز») و کەس پێی پێناکەنێت. عەرەب بۆ document دەڵێت مستند، فارس دەڵێت سند، تورک دەڵێت belge و کوردی باکوور دەڵێت belgename. بەڵام کاتێک کوردێکی باشوور دەڵێت «نەرمەواڵە»، «ڕەقەواڵە» یان «بەڵگەنامە»، زۆر جار گاڵتەی پێ دەکرێت، وەک ئەوەی زمانی کوردی لە زانست بچووکتر بێت. گەلانی دیکە هەزاران وشەی لەم جۆرە وەردەگێڕن و زانست لە وڵاتی خۆیاندا بەرەو پێش دەبەن؛ بەڵام کە کورد هەمان کار دەکات، شەرمەزار دەکرێت. ئەم تێبینییە ڕوونی دەکاتەوە بۆچی ئەو شەرمە هیچ بنەمایەکی نییە.

English did exactly what Kurdish is doing. Software is soft + ware, and ware is an old English word for goods, as in kitchenware. The statistician John Tukey put the computing sense into print in 1958, as the opposite of hardware, a word that since the 1400s had meant metal goods such as nails, locks and tools. In the 1600s a computer was a person who did calculations. Mouse, bug, window, file, folder and cloud are all everyday words that were given a new job. نەرمەواڵە is built in the same way as software: نەرم (“soft”) + واڵە, the word Aras Nuri Ahmed's Kurdish computer dictionary gives for ware. So a Kurd who laughs at it is laughing at the very method English used.

ئینگلیزی خۆی ڕێک ئەو کارەی کردووە کە ئەمڕۆ کوردی دەیکات. software لە soft («نەرم») و ware پێکهاتووە و ware وشەیەکی کۆنی ئینگلیزییە بە واتای «کاڵا»، وەک kitchenware («کەلوپەلی چێشتخانە»). ئامارناسی ئەمریکی جۆن تووکی ⁦(John Tukey)⁩ لە ساڵی ١٩٥٨دا ئەم واتا کۆمپیوتەرییەی بۆ یەکەم جار لە نووسینێکدا بڵاو کردەوە، وەک پێچەوانەی hardware کە لە سەدەی پانزەهەمەوە بە واتای کەلوپەلی ئاسنینی وەک بزمار، قوفڵ و ئامراز بەکارهاتووە. لە سەدەی حەڤدەهەمدا computer کەسێک بوو کە ژمێرکاری دەکرد. mouse (مشک)، bug (مێروو)، window (پەنجەرە)، file، folder و cloud (هەور) هەموویان وشەی ڕۆژانەن کە ئەرکێکی نوێیان پێ سپێردراوە. «نەرمەواڵە» ڕێک بە هەمان ڕێگەی software دروست کراوە: «نەرم» + «واڵە»، کە فەرهەنگی کۆمپیوتەریی ئاراس نووری ئەحمەد بۆ ware داینراوە. کەواتە ئەو کوردەی پێی پێدەکەنێت، بە هەمان ئەو ڕێگەیە پێدەکەنێت کە ئینگلیزی خۆی گرتوویەتەبەر.

Every new word sounds strange at first; a word becomes natural by being used. Before 1969 Turkish had no bilgisayar (“information counter”). The computer scientist Aydın Köksal coined it, and today nobody in Turkey finds it strange; his yazılım (software) and donanım (hardware) are used by every Turkish programmer. In 1955 IBM France asked Jacques Perret, a professor of Latin, for a French word for its new machines. He suggested ordinateur, and today hundreds of millions of French speakers use it. In 1965 Iceland, a nation of fewer than half a million people, got tölva for computer: Sigurður Nordal made it from tala (“number”) and völva (“prophetess”).

هەموو وشەیەکی نوێ سەرەتا نامۆ دیارە و وشە بە بەکارهێنان ئاسایی دەبێت. تورکی تا ساڵی ١٩٦٩ وشەیەکی وەک bilgisayar («ژمێرەری زانیاری») نەبوو. زانای کۆمپیوتەر ئایدن کۆکساڵ ⁦(Aydın Köksal)⁩ دایتاشی و ئەمڕۆ کەس لە تورکیا بە نامۆی نازانێت. هەروەها وشەکانی yazılım و donanım کە هەر ئەو دایتاشین، ئەمڕۆ لەسەر زاری هەموو تورکن. لە ساڵی ١٩٥٥دا کۆمپانیای IBM لە فەرەنسا داوای لە مامۆستایەکی زمانی لاتینی بە ناوی ژاک پێرێ ⁦(Jacques Perret)⁩ کرد وشەیەکی فەرەنسی بۆ ئامێرە نوێیەکانی دابنێت. ئەویش وشەی ordinateur پێشنیار کرد و ئەمڕۆ سەدان ملیۆن فەرەنسیزمان بەکاری دەهێنن. ئایسلەندیش، کە دانیشتووانەکەی لە نیو ملیۆن کەمترن، لە ساڵی ١٩٦٥دا وشەی tölva بۆ دانا: سیگوردور نۆردال ⁦(Sigurður Nordal)⁩ لە tala («ژمارە») و völva («پێشبینیکەر») دروستی کرد.

Nations that brought science into their own languageئەو گەلانەی زانستیان هێنایە ناو زمانی خۆیان
  • Baghdad, 8th–10th centuries. In the Abbasid translation movement, scholars such as Hunayn ibn Ishaq translated Greek, Persian and Indian science into Arabic, and Arabic became a language of science for centuries. The word algorithm itself comes from the name of al-Khwārizmī, a scholar from Khwarazm who worked in Baghdad and wrote in Arabic; algebra comes from the title of his book (الجبر, al-jabr), and zero and cipher come from Arabic صفر (ṣifr, “empty”).
  • Europe, 1600s. Scholars wrote in Latin until Galileo published his Dialogue (1632) in Italian and Descartes his Discourse on the Method (1637) in French. Once science was written in the languages people spoke, far more people could take part in it.
  • Japan, from 1868. In the Meiji era Japan translated Western science and built new words for it from Chinese characters; Nishi Amane, for example, coined 哲学 (tetsugaku) for “philosophy” in 1874. In the 1870s Mori Arinori, later Japan's minister of education, had even suggested replacing Japanese with English. Japan chose to teach science in Japanese instead, and many of its new words, such as 哲学 and 経済 (keizai, “economy”), were later borrowed by Chinese and Korean.
  • Hebrew, 1880s–1920s. Eliezer Ben-Yehuda and the Hebrew Language Committee (1890), today the Academy of the Hebrew Language, created words for modern life. In 1913 the board of the new Technion in Haifa decided to teach in German, partly because Hebrew had no modern technical words. Teachers and students protested in the “War of the Languages”, the decision was reversed in 1914, and the Technion has taught in Hebrew since it opened in 1924. Hebrew speakers did not wait for the words to exist: they made them.
  • Turkey, from 1932. The Turkish Language Association (TDK) replaced many Arabic and Persian loanwords with words built from Turkish roots. Computing words such as bilgisayar, yazılım and donanım follow the same idea.
  • Iran. Iran's academy of the Persian language (Farhangestan) creates and approves new Persian words. For computer it made رایانه (râyâne), from a Middle Persian verb meaning “to arrange, to put in order”. Iranian universities teach engineering and medicine in Persian.
  • China. Chinese builds almost all its computing words from its own characters: 电脑 (diànnǎo, “electric brain”), 软件 (ruǎnjiàn, “soft item”), 网络 (wǎngluò, “net”).
  • Finland and Estonia. tietokone (“knowledge machine”) was officially accepted as the Finnish word for computer in 1959. Estonian says arvuti, from arvutama (“to calculate”).
  • بەغدا، سەدەکانی هەشتەم تا دەیەم. لە بزووتنەوەی وەرگێڕانی سەردەمی عەباسییەکاندا، زانایانی وەک حونەین کوڕی ئیسحاق زانستی یۆنانی، فارسی و هیندییان کرد بە عەرەبی و عەرەبی بۆ چەندین سەدە بوو بە زمانی زانست. وشەی algorithm خۆی لە ناوی خوارزمییەوە هاتووە، زانایەکی خەڵکی خوارزم کە لە بەغدا کاری دەکرد و بە عەرەبی دەینووسی. algebra لە ناونیشانی کتێبەکەیەوە هاتووە (الجبر)؛ هەروەها zero و cipher لە وشەی عەرەبیی صفر («بەتاڵ») وەرگیراون.
  • ئەوروپا، سەدەی حەڤدەهەم. زانایان بە لاتینی دەیاننووسی، تا ئەوەی گالیلیۆ لە ساڵی ١٦٣٢دا کتێبی «گفتوگۆ»ی بە ئیتاڵی بڵاو کردەوە و دێکارت لە ساڵی ١٦٣٧دا کتێبی «گوتارێک لەبارەی ڕێباز»ی بە فەرەنسی. کاتێک زانست بە زمانی خەڵک نووسرا، خەڵکێکی زۆر زیاتر توانییان بەشداری تێدا بکەن.
  • ژاپۆن، لە ساڵی ١٨٦٨ەوە. لە سەردەمی مەیجیدا ژاپۆن زانستی ڕۆژئاوای وەرگێڕا و بە پیتە چینییەکان وشەی نوێی بۆ دروست کرد؛ بۆ نموونە نیشی ئامانێ ⁦(Nishi Amane)⁩ لە ساڵی ١٨٧٤دا وشەی 哲学 ⁦(tetsugaku)⁩ بۆ «فەلسەفە» داتاشی. لە ساڵانی ١٨٧٠دا مۆری ئاریۆنۆری، کە دواتر بوو بە وەزیری پەروەردەی ژاپۆن، تەنانەت پێشنیاری کردبوو ئینگلیزی جێگەی ژاپۆنی بگرێتەوە. بەڵام ژاپۆن بڕیاری دا زانست بە ژاپۆنی بخوێنێت و دواتر چینی و کۆری زۆرێک لەو وشە نوێیانەیان لێ وەرگرت، وەک 哲学 و 経済 (keizai، «ئابووری»).
  • عیبری، لە ساڵانی ١٨٨٠ەوە تا ١٩٢٠. ئەلیعەزەر بن یەهودا و «لیژنەی زمانی عیبری» (١٨٩٠)، کە ئەمڕۆ ئەکادیمیای زمانی عیبرییە، وشەیان بۆ ژیانی نوێ دروست کرد. لە ساڵی ١٩١٣دا ئەنجومەنی تەکنیۆنی نوێی حەیفا بڕیاری دا وانەکان بە ئەڵمانی بن، بەشێکی لەبەر ئەوەی عیبری وشەی تەکنیکیی نوێی نەبوو. مامۆستا و قوتابیان لە «جەنگی زمانەکان»دا ناڕەزاییان دەربڕی و بڕیارەکە لە ساڵی ١٩١٤دا هەڵوەشێنرایەوە. تەکنیۆن لەو کاتەوەی لە ساڵی ١٩٢٤دا کرایەوە، بە عیبری دەخوێنێت. عیبرییەکان چاوەڕێ نەبوون وشەکان خۆیان پەیدا ببن: خۆیان دروستیان کردن.
  • تورکیا، لە ساڵی ١٩٣٢ەوە. دامەزراوەی زمانی تورکی ⁦(TDK)⁩ زۆرێک لە وشە عەرەبی و فارسییەکانی بە وشەی دروستکراو لە ڕەگە تورکییەکان گۆڕی. وشە کۆمپیوتەرییەکانی وەک bilgisayar، yazılım و donanım درێژەی هەمان بیرۆکەن.
  • ئێران. فەرهەنگستانی زمانی فارسی وشەی نوێی فارسی دروست و پەسەند دەکات. بۆ وشەی رایانه (ڕایانە)ی دروست کرد، لە کردارێکی فارسیی ناوەڕاست بە واتای «ڕێکخستن، ڕێک و پێک کردن». زانکۆکانی ئێران ئەندازیاری و پزیشکی بە فارسی دەخوێنن.
  • چین. چینی نزیکەی هەموو وشە کۆمپیوتەرییەکانی لە پیتەکانی خۆی دروست دەکات: 电脑 (diànnǎo، «مێشکی کارەبایی»)، 软件 (ruǎnjiàn، «پارچەی نەرم») و 网络 (wǎngluò، «تۆڕ»).
  • فینلەندا و ئیستۆنیا. وشەی tietokone («ئامێری زانیاری») لە ساڵی ١٩٥٩دا بە فەرمی وەک وشەی فینلەندی بۆ پەسەند کرا. ئیستۆنی دەڵێت arvuti، لە arvutamaـەوە («ژماردن، حیسابکردن»).

When a people turns away from its own languageکاتێک گەلێک پشت لە زمانی خۆی دەکات
  • Irish. In the 1800s, especially after the Great Famine (1845–1852), many Irish parents came to see English as the language of work and emigration and stopped speaking Irish to their children; in some schools children were punished for speaking it. Today Irish is the first official language of Ireland, yet only a small minority speak it every day. Ireland itself became prosperous, but in English: what was lost was the language, and with it a way of naming the world that had taken centuries to build.
  • Manchu. The Manchus ruled China for almost three centuries (the Qing dynasty, 1644–1912), yet their own ruling class gradually gave up Manchu for Chinese. Today there are about ten million Manchus, but only a handful of elderly native speakers. Political power could not save a language that its own speakers stopped using.
  • ئیرلەندی. لە سەدەی نۆزدەهەمدا، بەتایبەتی دوای برسێتیی گەورە (١٨٤٥–١٨٥٢)، زۆرێک لە دایک و باوکانی ئیرلەندی ئینگلیزییان بە زمانی کار و کۆچ زانی و ئیتر بە ئیرلەندی قسەیان لەگەڵ منداڵەکانیان نەکرد؛ لە هەندێک قوتابخانەشدا منداڵ لەسەر قسەکردن بە ئیرلەندی سزا دەدرا. ئەمڕۆ ئیرلەندی یەکەم زمانی فەرمیی ئیرلەندایە، بەڵام تەنیا کەمینەیەکی بچووک ڕۆژانە قسەی پێ دەکەن. ئیرلەندا خۆی دەوڵەمەند بوو، بەڵام بە ئینگلیزی: ئەوەی لەدەست چوو زمانەکە بوو و لەگەڵیدا ڕێگەیەک بۆ ناونانی جیهان کە دروستکردنی چەندین سەدەی خایاندبوو.
  • مانچۆیی. مانچۆکان نزیکەی سێ سەدە فەرمانڕەوایی چینیان کرد (زنجیرەی چینگ، ١٦٤٤–١٩١٢)، بەڵام توێژی دەسەڵاتداری خۆیان کەم کەم زمانی مانچۆییان بەجێهێشت و چینییان گرتەبەر. ئەمڕۆ نزیکەی دە ملیۆن مانچۆ هەن، بەڵام تەنیا چەند پیرێکی کەم وەک زمانی دایک قسەی پێ دەکەن. دەسەڵاتی سیاسی نەیتوانی زمانێک ڕزگار بکات کە قسەکەرانی خۆی وازیان لێ هێنابوو.

Kurdish. For decades Kurdish was banned or restricted in parts of Kurdistan; in Turkey, for example, publishing in Kurdish was forbidden from 1983 until 1991. Even so, Kurmanji speakers have built their own computer words, such as nermalav for software. In the Kurdistan Region of Iraq, Kurdish is an official language (Iraqi constitution of 2005) and children go to school in Kurdish. It would be a strange loss if the part of Kurdistan where Kurdish is free were the part that throws away its own Kurdish words.

کوردی. زمانی کوردی بۆ چەندین دەیە لە هەندێک بەشی کوردستاندا قەدەغە یان سنووردار کرابوو؛ بۆ نموونە لە تورکیا لە ساڵی ١٩٨٣ەوە تا ١٩٩١ بڵاوکردنەوە بە کوردی قەدەغە بوو. لەگەڵ ئەوەشدا کوردانی کرمانج وشەی کۆمپیوتەریی خۆیان دروست کردووە، وەک nermalav بۆ software. لە هەرێمی کوردستاندا کوردی زمانێکی فەرمییە (دەستووری عێراق، ٢٠٠٥) و منداڵان بە کوردی دەخوێنن. زیانێکی سەیر دەبێت ئەگەر ئەو بەشەی کوردستان کە زمانی کوردیی تێدا ئازادە، خۆی بە دەستی خۆی وشە کوردییەکانی فڕێ بدات.

This does not mean that every loanword is bad. Every language borrows: English took algebra, algorithm and zero from Arabic; Hebrew says אינטרנט for internet and Turkish says internet. CêIT keeps established loanwords such as کۆمپیوتەر and ئینتەرنێت. The point is different: a Kurdish word must never be rejected just because it is Kurdish. A healthy language both borrows and builds; what harms it is contempt for its own words.

ئەمە بەو مانایە نییە کە هەموو وشەیەکی خوازراو خراپە. هەموو زمانێک وشە وەردەگرێت: ئینگلیزی وشەکانی algebra، algorithm و zero لە عەرەبییەوە وەرگرتووە؛ عیبری بۆ دەڵێت אינטרנט و تورکی دەڵێت internet. CêITـیش وشە خوازراوە جێگیرەکانی وەک «کۆمپیوتەر» و «ئینتەرنێت» دەپارێزێت. مەبەست شتێکی دیکەیە: نابێت هیچ وشەیەکی کوردی تەنیا لەبەر ئەوەی کوردییە ڕەت بکرێتەوە. زمانی تەندروست هەم وشە وەردەگرێت و هەم وشە دروست دەکات؛ ئەوەی زیانی پێ دەگەیەنێت بە کەمزانینی وشەکانی خۆیەتی.

Why learn in the mother tongue: children and ourselvesبۆچی بە زمانی دایک فێر ببین: منداڵان و خۆمان

Imagine a child in the first year of school who hears every lesson in a language they do not yet understand. Before they can learn the idea, they must first break the code of the words. A wall stands between the child and science: many lose their confidence and their curiosity, and start to believe that learning is not for them. When the same idea is taught in the language of home, it connects at once to what the child already knows and has seen, and questions come easily. A Kurdish article on Hojan (2026), and the UNICEF India story it is based on (2024), make exactly this point.

منداڵێک لە یەکەم ساڵی قوتابخانەدا بهێنە بەرچاوت کە هەموو وانەیەک بە زمانێک دەبیستێت هێشتا تێی ناگات. پێش ئەوەی بیرۆکەکە فێر ببێت، دەبێت سەرەتا گرێی وشەکان بکاتەوە. دیوارێک دەکەوێتە نێوان منداڵ و زانستەوە: زۆرێک متمانە بە خۆیان و حەزی پرسیارکردنیان لەدەست دەدەن و وا هەست دەکەن فێربوون بۆ ئەوان نییە. کاتێک هەمان بیرۆکە بە زمانی ماڵەوە دەوترێتەوە، یەکسەر بەو شتانەوە دەبەسترێتەوە کە منداڵەکە پێشتر دەیزانێت و بینیویەتی و پرسیار بە ئاسانی دێنە ئاراوە. وتارێکی کوردی لە هۆژان (٢٠٢٦) و ئەو چیرۆکەی یونیسێفی هیندستان کە وتارەکە لەسەری بنیات نراوە (٢٠٢٤) هەمان ئەم خاڵە دەخەنە ڕوو.

  • How many children it affects. UNESCO reported in 2016 that as many as 40% of the world's people do not have access to education in a language they speak or understand. The World Bank's report Loud and Clear (2021) found that nearly 37% of students in low- and middle-income countries are taught in a language they do not understand, and it asks schools to teach in the languages that students and teachers speak and understand best.
  • What the research shows. In Nigeria's Ife project (1970–1978), children taught every subject in Yoruba for six years, with English taught well as a subject, did as well as or better than children taught in English. UNICEF India writes that children who learn in their mother tongue grow stronger in critical thinking, problem solving and creativity, and that a strong first language makes later languages easier to learn, not harder. Understanding comes first in the mother tongue.
  • Confidence and identity. Learning in the language of home tells a child that their family's words belong in school. UNICEF India describes children in Chhattisgarh who grew more confident when lessons came in Halbi, their own language, and teachers in Jharkhand who teach in five tribal languages through stories and songs. India, with more than 22 official languages, points the same way in its National Education Policy (2020).
  • A day for every mother tongue. On Bangladesh's initiative, UNESCO's General Conference approved International Mother Language Day in 1999, and the world has marked it every 21 February since 2000; its 2026 theme was “Youth voices on multilingual education”. UNESCO's guidance Languages matter (2025) calls multilingualism “a fundamental human characteristic” and defends every learner's right to a quality education in languages they understand.
  • Our right in Kurdistan. Iraq's 2005 constitution (Article 4) makes Arabic and Kurdish the two official languages of Iraq and guarantees Iraqis the right to educate their children in their mother tongue in government schools. The right is written down; using it fully, all the way up to science and technology, is up to us.
  • چەند منداڵ دەگرێتەوە. یونسکۆ لە ساڵی ٢٠١٦دا ڕایگەیاند کە نزیکەی ٤٠ لە سەدی خەڵکی جیهان دەستیان ناگات بە خوێندن بەو زمانەی قسەی پێ دەکەن یان تێی دەگەن. ڕاپۆرتی Loud and Clearـی بانکی جیهانی (٢٠٢١) دەریخست کە نزیکەی ٣٧ لە سەدی قوتابیانی وڵاتە کەمداهات و مامناوەندییەکان بە زمانێک دەخوێنن تێی ناگەن و داوا لە قوتابخانەکان دەکات بەو زمانانە وانە بڵێنەوە کە قوتابیان و مامۆستایان باشترین قسەی پێ دەکەن و باشترین تێی دەگەن.
  • توێژینەوە چی دەڵێت. لە پرۆژەی ئیفێی نیجیریادا (١٩٧٠–١٩٧٨)، ئەو منداڵانەی شەش ساڵ هەموو وانەکانیان بە زمانی یۆروبا خوێند و ئینگلیزییان وەک وانەیەک بە باشی فێر بوون، وەک ئەو منداڵانەی بە ئینگلیزی خوێندبوویان یان باشتر لەوان سەرکەوتوو بوون. یونیسێفی هیندستان دەنووسێت کە ئەو منداڵانەی بە زمانی دایک فێر دەبن لە بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە، چارەسەرکردنی کێشە و داهێناندا بەهێزتر دەبن و زمانی یەکەمی بەهێز فێربوونی زمانەکانی دواتر ئاسانتر دەکات، نەک قورستر. تێگەیشتن سەرەتا بە زمانی دایک دەبێت.
  • متمانە و ناسنامە. فێربوون بە زمانی ماڵەوە بە منداڵ دەڵێت وشەکانی خێزانەکەی جێگەیان لە قوتابخانەدا هەیە. یونیسێفی هیندستان باسی منداڵانی ویلایەتی چەتیسگەڕ دەکات کە کاتێک وانەکان بە زمانی هالبی، زمانی خۆیان، وترانەوە، متمانەیان زیاتر بوو، هەروەها مامۆستایانی جارکەند کە بە چیرۆک و گۆرانی بە پێنج زمانی هۆزەکی وانە دەڵێنەوە. هیندستان کە زیاتر لە ٢٢ زمانی فەرمیی هەیە، لە سیاسەتی نیشتمانیی پەروەردەی ساڵی ٢٠٢٠دا هەمان ڕێگە دەگرێتەبەر.
  • ڕۆژێک بۆ هەموو زمانێکی دایک. بە پێشنیاری بەنگلادیش، کۆنفرانسی گشتیی یونسکۆ لە ساڵی ١٩٩٩دا ڕۆژی جیهانیی زمانی دایکی پەسەند کرد و لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە جیهان هەموو ساڵێک لە ٢١ی شوباتدا یادی دەکاتەوە؛ دروشمی ساڵی ٢٠٢٦ «دەنگی گەنجان لەبارەی پەروەردەی فرەزمانییەوە» بوو. ڕێنمایی Languages matterـی یونسکۆ (٢٠٢٥) فرەزمانی بە «سیفەتێکی بنەڕەتیی مرۆڤ» دادەنێت و داکۆکی لە مافی هەموو فێرخوازێک دەکات بۆ پەروەردەیەکی باش بەو زمانانەی تێیان دەگات.
  • مافی ئێمە لە کوردستان. دەستووری ٢٠٠٥ی عێراق (ماددەی ٤) زمانی عەرەبی و زمانی کوردی دەکاتە دوو زمانە فەرمییەکەی عێراق و مافی عێراقییەکان دەپارێزێت کە منداڵەکانیان لە قوتابخانە حکومییەکاندا بە زمانی دایک فێر بکەن. مافەکە نووسراوە؛ بەکارهێنانی بە تەواوی، تا زانست و تەکنەلۆجیاش، کاری خۆمانە.

The same is true for us, not only for children. Adults, too, understand a new idea best in the words they think in. A student who meets software only as a foreign word memorises it; a student who meets نەرمەواڵە, built from everyday Kurdish words just as software was built from English ones, sees why the thing has its name. Learning in our own language is not a step away from English: it is the ground we stand on to learn English, and every other language, well. That is why CêIT keeps the English term in sight but explains every idea in Kurdish, and why every term has a Honame.

ئەمە بۆ ئێمەش ڕاستە، نەک تەنیا بۆ منداڵان. گەورەکانیش بیرۆکەیەکی نوێ باشتر بەو وشانە تێدەگەن کە بیریان پێ دەکەنەوە. خوێندکارێک کە software تەنیا وەک وشەیەکی بیانی دەناسێت لەبەری دەکات؛ خوێندکارێک کە «نەرمەواڵە» دەناسێت، کە وەک software لە وشەی ڕۆژانە دروست کراوە، دەبینێت بۆچی ئەو شتە ئەو ناوەی هەیە. فێربوون بە زمانی خۆمان دوورکەوتنەوە نییە لە ئینگلیزی: ئەو زەوییەیە کە لەسەری دەوەستین بۆ ئەوەی ئینگلیزی و هەموو زمانێکی دیکە بە باشی فێر ببین. بۆیە CêIT زاراوە ئینگلیزییەکە لەبەرچاو دەهێڵێتەوە، بەڵام هەموو بیرۆکەیەک بە کوردی ڕوون دەکاتەوە و هەموو زاراوەیەک هۆنامەیەکی هەیە.

Sourcesسەرچاوەکان (41)

Appearanceڕووکار

Modeدۆخ
Styleشێواز
Coloursڕەنگەکان

Saved on this device only.تەنیا لەسەر ئەم ئامێرە پاشەکەوت دەکرێت.