What Is Military AI?ژیریی دەستکردی سەربازی چییە؟

Military AI is the use of artificial intelligence to help armed forces in their work. A short definition names four kinds of task: surveillance (watching an area over time), planning, fighting and protection. That is a fair start, but the real list is much longer, and most of it has nothing to do with weapons.

ژیریی دەستکردی سەربازی بەکارهێنانی ژیریی دەستکردە بۆ یارمەتیدانی هێزە چەکدارەکان لە کارەکانیاندا. پێناسەیەکی کورت چوار جۆر کار ناو دەبات: چاودێری (Surveillance) (سەیرکردنی ناوچەیەک بۆ ماوەیەکی درێژ)، پلاندانان، شەڕ و پاراستن. ئەمە سەرەتایەکی باشە، بەڵام لیستە ڕاستەقینەکە زۆر درێژترە و زۆربەشی هیچ پەیوەندییەکی بە چەکەوە نییە.

Here are the eight kinds of job on the bar, each with an everyday example and the lesson of this course that teaches it. UNIDIR groups most of them under four big military tasks: command and control (deciding), information management (collecting and sharing information), logistics, and training.

ئەمانە هەشت جۆرە کارەکەی سەر شریتەکەن، هەریەکە لەگەڵ نموونەیەکی ڕۆژانە و ئەو وانەیەی ئەم کۆرسە کە فێری دەکات. UNIDIR زۆربەیان لە ژێر چوار ئەرکی گەورەی سەربازیدا کۆ دەکاتەوە: فەرماندەیی و کۆنترۆڵ (بڕیاردان)، بەڕێوەبردنی زانیاری (کۆکردنەوە و هاوبەشکردنی زانیاری)، لۆجستیک و ڕاهێنان.

There is no single agreed definition of AI; What is AI? shows three classic ones. The 2023 Political Declaration on Responsible Military Use of Artificial Intelligence and Autonomy, which more than 50 countries had endorsed by 2025, uses a working definition: AI is the ability of machines to do tasks that would otherwise need human intelligence. It names five such abilities:

یەک پێناسەی ڕێککەوتوو بۆ ژیریی دەستکرد نییە؛ ژیریی دەستکرد چییە؟ سێ پێناسەی بەناوبانگ پیشان دەدات. ڕاگەیەندراوی سیاسیی ساڵی ⁦2023⁩ لەبارەی بەکارهێنانی سەربازیی بەرپرسیارانەی ژیریی دەستکرد و سەربەخۆیی، کە تا ساڵی ⁦2025⁩ زیاتر لە ⁦50⁩ وڵات پشتگیرییان لێ کردبوو، پێناسەیەکی کاری بەکار دەهێنێت: ژیریی دەستکرد توانای ئامێرە بۆ ئەنجامدانی ئەو کارانەی کە ئەگەر ئامێر نەبوایە پێویستیان بە ژیریی مرۆڤ دەبوو. پێنج توانای لەم جۆرە ناو دەبات:

AI is often described as something that “thinks and learns like a human, in limited ways”. The second half matters most. Today's AI does not think like a person. It learns patterns from many examples (this is machine learning) and then applies them. Each system does one narrow job: this is narrow AI, explained in What is AI?.

زۆرجار ژیریی دەستکرد وا وەسف دەکرێت کە «وەک مرۆڤ بیر دەکاتەوە و فێر دەبێت، بەڵام بە شێوەیەکی سنووردار». نیوەی دووەمی ئەم ڕستەیە گرنگترە. ژیریی دەستکردی ئەمڕۆ وەک مرۆڤ بیر ناکاتەوە. لە ژمارەیەکی زۆر نموونەوە وێنەک فێر دەبێت (ئەمە فێربوونی ئامێرە (Machine learning))، پاشان بەکاریان دەهێنێت. هەر سیستەمێک تەنیا یەک کاری تەسک دەکات: ئەمە ژیریی دەستکردی تایبەتە (Narrow AI) کە لە وانەی ژیریی دەستکرد چییە؟دا ڕوون کراوەتەوە.

So what does it do? It helps machines and software make decisions inside one task: a robot picks a path around a rock, or a program ranks which pictures to look at first. People set the goal and check the result. And it processes huge amounts of data quickly: far more pictures, signals or records than a team could read. How this learning works is in Machine learning basics.

کەواتە چی دەکات؟ یارمەتی ئامێر و نەرمەواڵە دەدات لە ناو یەک کاردا بڕیار بدەن: ڕۆبۆتێک ڕێگایەک بە دەوری بەردێکدا هەڵدەبژێرێت، یان بەرنامەیەک (Program) ڕیز دەکات کە یەکەم جار سەیری کام وێنانە بکرێت. مرۆڤ ئامانجەکە دیاری دەکات و ئەنجامەکە دەپشکنێت. هەروەها بڕێکی زۆر دراوە بە خێرایی شی دەکاتەوە: وێنە، سیگناڵ (Signal) یان تۆماری زۆر زیاتر لەوەی تیمێک بتوانێت بیخوێنێتەوە. چۆنیەتیی ئەم فێربوونە لە وانەی بنەماکانی فێربوونی ئامێردا ڕوون کراوەتەوە.

Four reasons are given again and again:

چوار هۆکار دووپاتە و سێبارە باس دەکرێن:

All four are real. But each has a “but”: a limit that decides whether the benefit is safe. The next two screens explain them.

هەر چوارێکیان ڕاستن. بەڵام هەریەکەیان «بەڵام»ێکی هەیە: سنوورێک کە دیاری دەکات ئایا ئەو سوودە سەلامەتە یان نا. دوو پەڕەی داهاتوو ڕوونیان دەکەنەوە.

Speed. AI never gets tired, and it answers in seconds. That is a real gain when it sorts data. But a fast answer leaves less time for a person to check it. And when machines on two sides react to each other at machine speed, a small error can grow into a crisis before anyone can stop it. The UN General Assembly lists “miscalculations” and the “escalation of conflicts” among its worries about autonomous weapons (resolution 79/62, December 2024).

خێرایی. ژیریی دەستکرد هەرگیز ماندوو نابێت و لە چەند چرکەیەکدا وەڵام دەداتەوە. ئەمە کاتێک دراوە ڕیز دەکات سوودێکی ڕاستەقینەیە. بەڵام وەڵامێکی خێرا کاتی کەمتر بۆ پشکنینی مرۆڤ دەهێڵێتەوە. کاتێکیش ئامێرەکانی دوو لایەن بە خێرایی ئامێر کاردانەوە بەرانبەر بە یەکتر دەنوێنن، هەڵەیەکی بچووک دەتوانێت ببێتە قەیرانێک پێش ئەوەی کەس بتوانێت ڕایبگرێت. کۆبوونەوەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان «هەڵەی خەمڵاندن» و «پەرەسەندنی ململانێکان» لە نێو نیگەرانییەکانیدا لەبارەی چەکی سەربەخۆ ناو دەبات (بڕیاری ⁦79/62⁩، کانوونی یەکەمی ⁦2024⁩).

Accuracy. AI can beat people on the exact task it was trained and tested for. In new conditions (fog, snow, another country, camouflage) it can be much worse, and nobody may notice. So accuracy is not a promise but a measurement: how many false alarms and how many misses it makes in realistic tests. When AI gets it wrong shows how this is measured.

وردی. ژیریی دەستکرد دەتوانێت لەو کارە دیاریکراوەدا کە بۆی ڕاهێنراوە و تاقیکراوەتەوە لە مرۆڤ باشتر بێت. لە بارودۆخی نوێدا (تەم، بەفر، وڵاتێکی تر، خۆشاردنەوە (Camouflage)) دەکرێت زۆر خراپتر بێت و لەوانەیە کەس هەستی پێ نەکات. بۆیە وردی بەڵێن نییە، پێوانەیە: لە تاقیکردنەوەی نزیک لە ڕاستیدا چەند ئاگادارکردنەوەی هەڵە و چەند لەدەستدان دەکات. وانەی کاتێک ژیریی دەستکرد هەڵە دەکات پیشان دەدات چۆن دەپێورێت.

Saving lives. Robots can go where it is dangerous for people. A bomb-disposal robot examines a suspicious object while its operator stays at a safe distance. After an earthquake, snake robots can search inside collapsed buildings (AI that protects). Most of these robots are driven by a person from far away; AI helps them see and move smoothly (Autonomous drones, vehicles and robots). They can still break down or misread a scene, so people plan for failures.

پاراستنی ژیان. ڕۆبۆتەکان دەتوانن بچنە ئەو شوێنانەی بۆ مرۆڤ مەترسیدارن. ڕۆبۆتێکی پووچەڵکردنەوەی تەقەمەنی (Explosive ordnance disposal) تەنێکی گوماناوی دەپشکنێت، لە کاتێکدا ئۆپەراتۆرەکەی لە دوورییەکی سەلامەتدا دەمێنێتەوە. دوای بوومەلەرزە، ڕۆبۆتە مارئاساکان (Snake robot) دەتوانن لە ناو باڵەخانە ڕووخاوەکاندا بگەڕێن (ژیریی دەستکرد بۆ پاراستن). زۆربەی ئەم ڕۆبۆتانە مرۆڤ لە دوورەوە لێیان دەخوڕێت؛ ژیریی دەستکرد یارمەتییان دەدات ببینن و بە نەرمی بجووڵێن (درۆن، ئۆتۆمبێل و ڕۆبۆتی سەربەخۆ). هێشتا دەکرێت تێکبچن یان دیمەنێک بە هەڵە بخوێننەوە، بۆیە مرۆڤ پلان بۆ تێکچوونیان دادەنێت.

Big data. AI can scan thousands of images or signals in minutes and put the few that matter on top of the pile. But what it flags is a clue, not a fact: a trained person must still judge it. How this sorting (triage) works is taught in Surveillance and reconnaissance.

دراوەی گەورە. ژیریی دەستکرد دەتوانێت لە چەند خولەکێکدا هەزاران وێنە یان سیگناڵ بپشکنێت و ئەو چەند دانەیەی گرنگن بخاتە پێشەوە. بەڵام ئەوەی نیشانی دەکات سەرەداوە، نەک ڕاستییەکی سەلمێنراو: کەسێکی ڕاهێنراو هێشتا دەبێت هەڵیسەنگێنێت. چۆنیەتیی ئەم ڕیزکردنە (هەڵسەنگاندنی سەرەتایی (Triage)) لە وانەی چاودێری و دیدەوانی فێر دەکرێت.

Most AI is built for civilian life, and the same tools work for armed forces. This is called dual use. A computer-vision model that finds vehicles in satellite pictures can be retrained to find flooded roads after a storm. In fact, UNOSAT, the UN's satellite centre, uses AI to map floods from radar satellite pictures and sends the maps to relief teams (Surveillance and reconnaissance).

زۆربەی ژیریی دەستکرد بۆ ژیانی مەدەنی دروست دەکرێت و هەمان ئامرازەکان بۆ هێزە چەکدارەکانیش کار دەکەن. پێی دەوترێت دوو بەکارهێنان. مۆدێلێکی بینایی کۆمپیوتەر (Computer vision) کە ئۆتۆمبێل لە وێنەکانی مانگی دەستکرددا (Satellite imagery) دەدۆزێتەوە، دەکرێت دووپاتە ڕابهێنرێت بۆ دۆزینەوەی ڕێگا ژێرئاوکەوتووەکان دوای زریانێک. لە ڕاستیدا UNOSAT، ناوەندی مانگی دەستکردی نەتەوە یەکگرتووەکان، ژیریی دەستکرد بەکار دەهێنێت بۆ نەخشەکێشانی لافاو لە وێنەکانی ڕاداری (Radar) مانگی دەستکردەوە و نەخشەکان بۆ تیمەکانی فریاکەوتن دەنێرێت (چاودێری و دیدەوانی).

Dual use also works the other way: a model built for the military can be reused for rescue work. Drones are the best-known case: armies built the first ones, as training targets and for reconnaissance, and today drones map fields and search for missing people (A short history of drones). Because the same AI can help or harm, the people who build, sell and use it must ask who will use it, for what, and with which checks.

دوو بەکارهێنان بە پێچەوانەشەوە ڕوو دەدات: مۆدێلێک کە بۆ سوپا دروست کراوە، دەکرێت بۆ کاری فریاکەوتن بەکار بهێنرێتەوە. درۆنەکان ناسراوترین نموونەن: یەکەمینەکانیان سوپاکان وەک ئامانجی ڕاهێنان و بۆ دیدەوانی (Reconnaissance) دروستیان کردن و ئەمڕۆ درۆنەکان نەخشەی کێڵگە دەکێشن و بە دوای کەسانی ونبوودا دەگەڕێن (مێژوویەکی کورتی درۆن). چونکە هەمان ژیریی دەستکرد دەتوانێت یارمەتی بدات یان زیان بگەیەنێت، ئەوانەی دروستی دەکەن، دەیفرۆشن و بەکاری دەهێنن دەبێت بپرسن: کێ بەکاری دەهێنێت، بۆ چی و بە چ پشکنینێک؟

This course follows the path information takes through a system: it is sensed, then understood, then someone decides, then a machine may act. And the same technology can protect people. Each step has its lessons:

ئەم کۆرسە ئەو ڕێگایە دەگرێتەبەر کە زانیاری بە ناو سیستەمێکدا دەیبڕێت: سەرەتا هەستی پێ دەکرێت، پاشان لێی تێدەگەن، پاشان کەسێک بڕیار دەدات، پاشان لەوانەیە ئامێرێک کار بکات. هەمان تەکنەلۆژیاش دەتوانێت خەڵک بپارێزێت. هەر هەنگاوێک وانەکانی خۆی هەیە: