AI That Protects: Rescue, Relief and Peacekeepingژیریی دەستکرد بۆ پاراستن: ڕزگارکردن، فریاگوزاری و ئاشتیپارێزی

The future of military AI is not only about weapons. Two hopes stand out: better use of AI in peacekeeping and disaster aid — in one sentence, AI that protects, not just fights. The tools of this course — sensors, computer vision, maps from space, robots and planning — can also find people under rubble, guide relief, make land safe from mines and help peacekeepers protect civilians.

داهاتووی ژیریی دەستکردی سەربازی (Military AI) تەنیا لەبارەی چەک نییە. دوو هیوا دیارن: بەکارهێنانی باشتری ژیریی دەستکرد لە ئاشتیپارێزی و هاوکاریی کارەساتدا — بە یەک ڕستە، ژیریی دەستکرد بۆ پاراستن، نەک تەنیا بۆ شەڕ. ئامرازەکانی ئەم کۆرسە — هەستەوەرەکان (Sensor)، بینایی کۆمپیوتەر (Computer vision)، نەخشە لە ئاسمانەوە، ڕۆبۆتەکان (Robot) و پلاندانان — دەتوانن هەروەها خەڵک لە ژێر داروپەردوو بدۆزنەوە، ڕێنمایی فریاگوزاری بکەن، زەوی لە مینەکان سەلامەت بکەنەوە و یارمەتی ئاشتیپارێزان بدەن خەڵکی مەدەنی بپارێزن.

This is the other side of dual use: the same technology serves very different purposes. This lesson looks at real humanitarian cases — and at the limits and safeguards each one needs.

لێرەدا ڕووەکەی تری دوو بەکارهێنان دەبینین: هەمان تەکنەلۆژیا خزمەتی مەبەستی زۆر جیاواز دەکات. ئەم وانەیە سەیری حاڵەتی مرۆیی ڕاستەقینە دەکات — و ئەو سنوور و پاراستنانەی هەریەکەیان پێویستیەتی.

After an earthquake, a flood or an explosion, every hour counts. AI-powered drones and robots can help search teams find people. What can the AI do? It can screen camera and thermal pictures for human shapes and heat, and listen for sounds such as tapping or voices — much faster than people can look through thousands of pictures.

دوای بوومەلەرزە، لافاو یان تەقینەوەیەک، هەموو کاتژمێرێک گرنگە. درۆنەکان و ڕۆبۆتەکان کە ژیریی دەستکرد بەکار دەهێنن دەتوانن یارمەتی تیمەکانی گەڕان بدەن خەڵک بدۆزنەوە. ژیریی دەستکرد چی دەتوانێت بکات؟ دەتوانێت وێنەی کامێرا و وێنەی گەرمی بپشکنێت بۆ دۆزینەوەی شێوەی مرۆڤ و گەرمی، هەروەها گوێ لە دەنگی وەک لێدان یان قسە بگرێت — زۆر خێراتر لەوەی مرۆڤ بتوانێت سەیری هەزاران وێنە بکات.

But AI does not replace the rescue team. International urban search-and-rescue teams follow the UN-backed INSARAG guidelines and use technical search — special cameras and listening devices — and dog search: dogs trained to smell trapped people who are alive. AI helps the team decide where to look first; people decide where to dig. Drones search mountains and snow too: see Searching the mountains.

بەڵام ژیریی دەستکرد جێگەی تیمی ڕزگارکردن ناگرێتەوە. تیمە نێودەوڵەتییەکانی گەڕان و ڕزگارکردن لە شارەکاندا ڕێنماییەکانی INSARAG پەیڕەو دەکەن، کە نەتەوە یەکگرتووەکان پشتگیرییان دەکات و گەڕانی تەکنیکی بەکار دەهێنن — کامێرای تایبەت و ئامێری گوێگرتن — هەروەها گەڕان بە سەگ: سەگی ڕاهێنراو کە بۆنی ئەو کەسانە دەکەن کە گیریان خواردووە و زیندوون. ژیریی دەستکرد یارمەتی تیمەکە دەدات بڕیار بدات سەرەتا لە کوێ بگەڕێت؛ مرۆڤ بڕیار دەدات لە کوێ هەڵبکەنرێت. درۆنەکان لە شاخ و بەفریشدا دەگەڕێن: بڕوانە گەڕان و ڕزگارکردن لە شاخدا.

A thermal camera sees heat, not people. A warm water pipe, sunny metal, an animal or a small fire can look like a person. And a person under thick rubble may not show at all, because a thermal camera cannot see through walls.

کامێرای گەرمی گەرمی دەبینێت، نەک مرۆڤ. بۆرییەکی ئاوی گەرم، کانزایەکی بەر خۆر، ئاژەڵێک یان ئاگرێکی بچووک دەکرێت وەک مرۆڤ دەربکەون. هەروەها لەوانەیە کەسێک لە ژێر داروپەردووی ئەستووردا هەر دەرنەکەوێت، چونکە کامێرای گەرمی بە ناو دیواردا نابینێت.

So the worst error in rescue is a false negative — a missed survivor (see False alarms and misses). Teams therefore set the alarm to be sensitive, accept more false alarms, and send a person or a dog to check every flag.

بۆیە خراپترین هەڵە لە ڕزگارکردندا نەرێنیی هەڵەیە (False negative) — ڕزگاربوویەکی لەدەستچوو (بڕوانە ئاگادارکردنەوەی هەڵە و لەدەستدان). لەبەر ئەمە تیمەکان ئاگادارکەرەوەکە هەستیار ڕێک دەخەن، ئاگادارکردنەوەی بەهەڵەی زیاتر قبووڵ دەکەن و مرۆڤێک یان سەگێک دەنێرن بۆ پشکنینی هەموو نیشانەیەک.

After a building collapses, a robot can go where people cannot fit. Carnegie Mellon University's Biorobotics Lab built a snake robot about 5 cm thick and almost 1 m long, made of 16 joined modules, with a light and a camera on its head and a cable for power and control.

دوای ڕووخانی باڵەخانەیەک، ڕۆبۆتێک دەتوانێت بچێتە ئەو شوێنانەی مرۆڤ تێیدا جێی نابێتەوە. تاقیگەی بایۆڕۆبۆتیکسی زانکۆی کارنیگی مێلۆن ڕۆبۆتێکی مارئاسا دروست کرد کە ئەستوورییەکەی نزیکەی 5 سم و درێژییەکەی نزیکەی 1 مەترە، لە ⁦16⁩ پارچەی بەیەکەوەبەستراو پێکهاتووە، ڕووناکی و کامێرایەک لەسەر سەرییەتی و کێبڵێکی بۆ کارەبا و کۆنترۆڵ هەیە.

Mexico City, September 2017: after the earthquake of 19 September, the team searched a collapsed apartment building with the Mexican Red Cross — the robot's first real disaster. Venezuela, 2026: after two earthquakes on 24 June, snake robots searched collapsed buildings from 30 June to 3 July with Red Cross and rescue teams. Both times a person drove the robot from outside and watched its video (teleoperation). They found no survivors — but confirming that nobody is trapped also helps: crews can move on and families get an answer.

مەکسیکۆ سیتی، ئەیلوولی ⁦2017⁩: دوای بوومەلەرزەی ⁦19⁩ی ئەیلوول، تیمەکە لەگەڵ خاچی سووری مەکسیک باڵەخانەیەکی نیشتەجێبوونی ڕووخاوی پشکنی — یەکەم کارەساتی ڕاستەقینەی ڕۆبۆتەکە. ڤەنزوێلا، ⁦2026⁩: دوای دوو بوومەلەرزە لە ⁦24⁩ی حوزەیران، ڕۆبۆتە مارئاساکان لە ⁦30⁩ی حوزەیرانەوە تا 3ی تەممووز لەگەڵ خاچی سوور و تیمەکانی ڕزگارکردن باڵەخانە ڕووخاوەکانیان پشکنی. هەردوو جار مرۆڤێک لە دەرەوە ڕۆبۆتەکەی لێدەخوڕی و سەیری ڤیدیۆکەی دەکرد (کارپێکردن لە دوورەوە (Teleoperation)). هیچ ڕزگاربوویەکیان نەدۆزییەوە — بەڵام پشتڕاستکردنەوەی ئەوەی کەس گیری نەخواردووە یارمەتیش دەدات: تیمەکان دەتوانن بڕۆن بۆ شوێنی تر و خێزانەکان وەڵام وەردەگرن.

Relief agencies need to know where the damage is. You met UNOSAT's AI flood maps in Surveillance and Reconnaissance. For earthquakes and storms, the UN World Food Programme (WFP) and Google Research built SKAI, an open-source tool that compares satellite pictures from before and after a disaster to estimate which buildings are damaged.

دەزگاکانی فریاگوزاری پێویستە بزانن زیانەکە لە کوێیە. لە چاودێری و دیدەوانی نەخشەکانی لافاوی UNOSATـت ناسی کە بە ژیریی دەستکرد دروست دەکرێن. بۆ بوومەلەرزە و زریان، بەرنامەی خۆراکی جیهانیی نەتەوە یەکگرتووەکان ⁦(WFP)⁩ و Google Research ئامرازێکی کۆدکراوەیان (Open source) بە ناوی SKAI دروست کرد کە وێنەکانی مانگی دەستکرد پێش و دوای کارەساتێک بەراورد دەکات بۆ خەمڵاندنی ئەوەی کام باڵەخانە زیانی پێگەیشتووە.

After the 2023 earthquake in Türkiye, a small WFP team used SKAI to assess about 600,000 buildings in a month and found more than 28,000 heavily damaged or destroyed. As with flood maps, analysts check the AI's work before aid teams rely on it, and the model works best when it learns from examples of the same area.

دوای بوومەلەرزەی ⁦2023⁩ی تورکیا، تیمێکی بچووکی WFP بە SKAI لە ماوەی مانگێکدا نزیکەی ⁦600,000⁩ باڵەخانەی هەڵسەنگاند و زیاتر لە ⁦28,000⁩ باڵەخانەی دۆزییەوە کە زیانی زۆریان پێگەیشتبوو یان وێران بووبوون. وەک نەخشەکانی لافاو، شیکەرەوەکان کاری ژیریی دەستکرد دەپشکنن پێش ئەوەی تیمەکانی هاوکاری پشتی پێ ببەستن و مۆدێلەکە (ML model) باشتر کار دەکات کاتێک لە نموونەی هەمان ناوچە فێر دەبێت.

Another hope is that AI-powered robots will deliver food and medicine after an earthquake. What is real in 2026? Drones already carry small, urgent loads such as blood: Rwanda started a national drone delivery service on 14 October 2016 (see Medical deliveries: Rwanda, 2016). Big loads — food, water, tents — still go by truck, and AI helps plan what to send, by which route and in what order (The same tools feed people). Ground robots that carry supplies through rubble are still mostly experimental.

هیوایەکی تر ئەوەیە کە ڕۆبۆتەکان بە ژیریی دەستکرد دوای بوومەلەرزە خۆراک و دەرمان بگەیەنن. لە ⁦2026⁩دا چی ڕاستەقینەیە؟ درۆنەکان ئێستا باری بچووک و پەلەی وەک خوێن دەگوازنەوە: ڕواندا لە ⁦14⁩ی تشرینی یەکەمی ⁦2016⁩دا خزمەتگوزارییەکی نیشتیمانیی گەیاندن بە درۆن دەستپێکرد (بڕوانە گەیاندنی پزیشکی: ڕواندا، ⁦2016⁩). باری گەورە — خۆراک، ئاو، چادر — هێشتا بە بارهەڵگر دەڕوات و ژیریی دەستکرد یارمەتی پلاندانان دەدات: چی بنێردرێت، بە کام ڕێگا و بە چ ڕیزێک (هەمان ئامرازەکان خەڵک تێر دەکەن). ڕۆبۆتەکانی زەمینی کە هاوکاری بە ناو داروپەردوودا دەگوازنەوە هێشتا زۆربەیان تاقیکارین.

Landmines and unexploded ordnance stay dangerous for decades, and most of their victims are civilians, many of them children. Making land safe again is called humanitarian demining; together with risk education, help for victims and the destruction of stockpiles, it forms mine action.

مینەکان و تەقەمەنیی نەتەقیو (Unexploded ordnance) دەیان ساڵ مەترسیدار دەمێننەوە و زۆربەی قوربانییەکانیان مەدەنین، زۆریان منداڵن. سەلامەتکردنەوەی زەوی پێی دەگوترێت مینلابردنی مرۆیی؛ ئەمە لەگەڵ فێرکردن لەبارەی مەترسی، یارمەتیدانی قوربانییان و لەناوبردنی کۆگاکان پێکەوە کاروباری مین (Mine action) پێک دەهێنن.

This matters at home. According to Landmine Monitor (profile updated 7 January 2026), Iraq had about 1,312 km² contaminated by anti-personnel mines at the end of 2024 — about 208 km² of it in the area of the Iraqi Kurdistan Mine Action Agency (IKMAA). In 2024, about 149 km² of mined land was released. Under the Mine Ban Treaty, Iraq's deadline to clear all known mined areas is 1 February 2028, and the Monitor says that at the current rate it is unlikely to meet it.

ئەمە بۆ ئێمە گرنگە. بەپێی Landmine Monitor (پرۆفایلەکە لە 7ی کانوونی دووەمی ⁦2026⁩دا نوێ کراوەتەوە)، لە کۆتایی ⁦2024⁩دا نزیکەی ⁦1,312 km²⁩ لە عێراق بە مینی دژە کەس پیس بووبوو — نزیکەی ⁦208 km²⁩ لەو ڕووبەرە لە ناوچەی دەزگای کاروباری مینی هەرێمی کوردستاندایە ⁦(IKMAA)⁩. لە ⁦2024⁩دا نزیکەی ⁦149 km²⁩ زەویی مینڕێژکراو ڕادەست کرایەوە. بەپێی پەیماننامەی قەدەغەکردنی مین، دوایین وادەی عێراق بۆ پاککردنەوەی هەموو ناوچە مینڕێژکراوە ناسراوەکان 1ی شوباتی ⁦2028⁩ـە و Monitor دەڵێت بەم خێراییەی ئێستا ئەگەری ئەوە کەمە پێی بگات.

Clearing land is slow, careful work by trained deminers. AI cannot do it for them, but it can help find where to look. At a 2024 meeting of the Geneva International Centre for Humanitarian Demining (GICHD), experts worked on projects such as: using satellite pictures to spot indirect signs of contamination; combining drone sensor data; a reference database for recognising explosive ordnance in pictures; and AI that helps decide which land to clear first. They stressed caution, ethics and human oversight.

پاککردنەوەی زەوی کارێکی هێواش و وردە کە مینلابەرە ڕاهێنراوەکان دەیکەن. ژیریی دەستکرد ناتوانێت لە جیاتی ئەوان بیکات، بەڵام دەتوانێت یارمەتی بدات بزانرێت لە کوێ بگەڕێن. لە کۆبوونەوەیەکی ⁦2024⁩ی ناوەندی نێودەوڵەتیی جنێڤ بۆ مینلابردنی مرۆیی ⁦(GICHD)⁩، پسپۆڕان لەسەر پرۆژەی وەک ئەمانە کاریان کرد: بەکارهێنانی وێنەکانی مانگی دەستکرد بۆ بینینی نیشانەی ناڕاستەوخۆی پیسبوون؛ تێکەڵکردنی دراوەی (Data) هەستەوەرەکانی درۆن؛ بنکەدراوەیەکی (Database) سەرچاوە بۆ ناسینەوەی تەقەمەنی لە وێنەدا؛ هەروەها ژیریی دەستکرد کە یارمەتی دەدات بڕیار بدرێت سەرەتا کام زەوی پاک بکرێتەوە. جەختیان لەسەر وریایی، ئەخلاق و سەرپەرشتیی مرۆڤ کردەوە.

The rule stays the same: AI flags, people confirm. Only trained deminers and the mine action authority can say that land is safe.

ڕێساکە هەمان شتە: ژیریی دەستکرد نیشانە دەکات، مرۆڤ پشتڕاستی دەکاتەوە. تەنیا مینلابەرە ڕاهێنراوەکان و دەزگای کاروباری مین دەتوانن بڵێن زەوییەک سەلامەتە.

Mined areas are often marked with warning signs, like the red sign with a skull photographed in the hills near Hewlêr. A sign means: never go past it. And if you ever see a strange object on the ground, remember three steps used in explosives-safety teaching: recognise that it may be dangerous, retreat — do not touch, move or go near it, carefully leave the area — and report to the police or the mine action office what you saw and where.

ناوچە مینڕێژکراوەکان زۆرجار بە نیشانەی ئاگادارکردنەوە دیاری دەکرێن، وەک ئەو نیشانە سوورەی کەللەسەری لەسەرە و لە گردەکانی نزیک هەولێر وێنەی گیراوە. نیشانەکە واتە: هەرگیز لێی تێمەپەڕە. هەروەها ئەگەر هەر کاتێک شتێکی نامۆت لەسەر زەوی بینی، سێ هەنگاو لەبیر بێت کە لە فێرکردنی سەلامەتیی تەقەمەنیدا بەکاردێن: بیناسەوە کە لەوانەیە مەترسیدار بێت، بکشێرەوە — دەستی لێ مەدە، مەیجووڵێنە، لێی نزیک مەبەرەوە و بە وریاییەوە ناوچەکە جێبهێڵە — و ڕاپۆرتی بدە بە پۆلیس یان فەرمانگەی کاروباری مین کە چیت بینی و لە کوێ.

UN peacekeeping missions help keep a fragile peace and protect civilians. The idea for AI here is simple: use drones and cameras to watch conflict areas — not to attack, but to watch and report if violence starts.

نێردەکانی ئاشتیپارێزیی نەتەوە یەکگرتووەکان یارمەتی پاراستنی ئاشتییەکی لاواز و پاراستنی خەڵکی مەدەنی دەدەن. بیرۆکەی ژیریی دەستکرد لێرەدا سادەیە: درۆنەکان و کامێرا بەکار بهێنە بۆ چاودێریکردنی ناوچەکانی ململانێ — نەک بۆ هێرش، بەڵکو بۆ چاودێری و ڕاپۆرتدان ئەگەر توندوتیژی دەستی پێکرد.

This is real. On 3 December 2013 the UN mission in the Democratic Republic of the Congo (MONUSCO) launched the UN's first unmanned aircraft in Goma. They were unarmed. Their job was to help protect civilians in a huge area and to watch the movements of armed groups and of people. The UN's peacekeeping chief said the mission needed such tools to do its job better.

ئەمە ڕاستەقینەیە. لە 3ی کانوونی یەکەمی ⁦2013⁩دا نێردەی نەتەوە یەکگرتووەکان لە کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ ⁦(MONUSCO)⁩ یەکەم فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی نەتەوە یەکگرتووەکانی لە گۆما خستە کار. بێچەک بوون. کاریان یارمەتیدانی پاراستنی خەڵکی مەدەنی بوو لە ناوچەیەکی زۆر گەورەدا و چاودێریکردنی جووڵەی گرووپە چەکدارەکان و خەڵک. بەرپرسی ئاشتیپارێزیی نەتەوە یەکگرتووەکان گوتی نێردەکە پێویستی بەم جۆرە ئامرازانەیە بۆ ئەوەی کارەکەی باشتر بکات.

AI could also give early warning: detect weapons, unusual crowd movements or other signs of danger before something bad happens. But warnings are predictions, and predictions can be wrong. An unusual crowd might be a wedding, the end of a football match — or people fleeing danger.

ژیریی دەستکرد دەتوانێت هەروەها ئاگادارکردنەوەی زوو بدات: دۆزینەوەی چەک، جووڵەی نائاسایی کۆمەڵی خەڵک یان نیشانەی تری مەترسی پێش ئەوەی شتێکی خراپ ڕوو بدات. بەڵام ئاگادارکردنەوەکان پێشبینین و پێشبینی دەکرێت هەڵە بێت. کۆبوونەوەیەکی نائاسایی دەکرێت زەماوەندێک بێت، کۆتایی یارییەکی تۆپی پێ — یان خەڵک لە مەترسی هەڵبێن.

Watching people also raises questions of privacy and human rights (Misuse for surveillance). Good safeguards: a clear protective purpose; collecting only the data that is needed; a person checking every alert before anyone acts; and a firm line that watching must never be turned into targeting.

چاودێریکردنی خەڵک هەروەها پرسیاری تایبەتێتی (Privacy) و مافەکانی مرۆڤ دروست دەکات (بەکارهێنانی خراپ بۆ چاودێری). پاراستنی باش: مەبەستێکی ڕوونی پاراستن؛ کۆکردنەوەی تەنیا ئەو دراوەیەی پێویستە؛ مرۆڤێک کە هەموو ئاگادارکردنەوەیەک دەپشکنێت پێش ئەوەی کەس هیچ بکات؛ هەروەها هێڵێکی توند کە چاودێری هەرگیز نابێت ببێتە کردنە ئامانج.

Let us bring the course together. Military AI helps with surveillance, defence, logistics and more: it senses with cameras, thermal cameras and radar, sorts huge amounts of data, recognises objects (but recognising is not identifying), steers robots with different levels of autonomy, defends networks, plans routes and supplies, and trains people. It makes things faster, smarter and safer — when it is used well. But it makes mistakes, can be fooled and can push people to act too fast. So we must think about safety, ethics and control — people decide, and the law of war applies to every weapon. In one sentence: AI is a powerful tool, but it should always be guided by humans and used wisely.

با کۆرسەکە کۆ بکەینەوە. ژیریی دەستکردی سەربازی یارمەتی چاودێری (Surveillance)، بەرگری، لۆجستیک (Logistics) و زیاتر دەدات: بە کامێرا، کامێرای گەرمی و ڕادار (Radar) هەست دەکات، بڕێکی زۆری دراوە ڕیز دەکات، شتەکان دەناسێتەوە (بەڵام ناسینەوەی جۆر دیاریکردنی ناسنامە نییە)، ڕۆبۆتەکان بە ئاستی جیاوازی سەربەخۆیی (Autonomy) بەڕێوە دەبات، بەرگری لە تۆڕەکان دەکات، پلانی ڕێگا و پێداویستی دادەنێت و خەڵک ڕادەهێنێت. کارەکان خێراتر، زیرەکتر و سەلامەتتر دەکات — کاتێک بە باشی بەکار بهێنرێت. بەڵام هەڵە دەکات، دەکرێت فریو بدرێت و دەتوانێت خەڵک ناچار بکات زۆر خێرا کار بکەن. بۆیە دەبێت بیر لە سەلامەتی، ئەخلاق و کۆنترۆڵ بکەینەوە — مرۆڤ بڕیار دەدات و یاسای جەنگ بەسەر هەموو چەکێکدا جێبەجێ دەبێت. بە یەک ڕستە: ژیریی دەستکرد ئامرازێکی بەهێزە، بەڵام دەبێت هەمیشە مرۆڤ ڕێنمایی بکات و بە ژیرییەوە بەکار بهێنرێت.

Next, learn the basics of AI in What Is AI? and Machine learning basics; ethics and security in AI ethics and National security; drones in the Drone Technology course, starting with What Is a Drone?; and sensors and connected devices in the Internet of Things course, starting with What Is the Internet of Things?. For deeper reading, UNIDIR's briefing note AI in the Military Domain (2025) explains the field for governments — and reminds us that autonomy in weapons is only a very small part of military AI.

دواتر، بنەماکانی ژیریی دەستکرد لە ژیریی دەستکرد چییە؟ و بنەماکانی فێربوونی ئامێر؛ ئەخلاق و ئاسایش لە ئەخلاقی ژیریی دەستکرد و ئاسایشی نیشتیمانی؛ درۆنەکان لە کۆرسی تەکنەلۆژیای درۆن، بە دەستپێکردن لە درۆن چییە؟؛ هەروەها هەستەوەرەکان و ئامێرە بەیەکەوەبەستراوەکان لە کۆرسی ئینتەرنێتی شتەکان (Internet of Things)، بە دەستپێکردن لە ئینتەرنێتی شتەکان چییە؟. بۆ خوێندنەوەی قووڵتر، ڕاپۆرتی کورتی UNIDIR بە ناوی AI in the Military Domain ⁦(2025)⁩ ئەم بوارە بۆ حکومەتەکان ڕوون دەکاتەوە — و بیرمان دەخاتەوە کە سەربەخۆیی لە چەکدا تەنیا بەشێکی زۆر بچووکی ژیریی دەستکردی سەربازییە.