Autonomous Drones, Vehicles and Robotsدرۆن، ئۆتۆمبێل و ڕۆبۆتی سەربەخۆ

AI helps guide aircraft, ground vehicles and boats that have no pilot or driver on board. They are often sent where it is dangerous for people: into a collapsed building, through smoke, across a field that may hide landmines, or deep under water.

ژیریی دەستکرد (Artificial intelligence) یارمەتیی ئاراستەکردنی ئەو فڕۆکە، ئۆتۆمبێل و بەلەمانە دەدات کە هیچ فڕۆکەوان یان شۆفێرێکیان لەسەر نییە. زۆرجار دەنێردرێنە ئەو شوێنانەی بۆ مرۆڤ مەترسیدارن: ناو بینایەکی ڕووخاو، ناو دووکەڵ، کێڵگەیەک کە لەوانەیە مینی (Landmine) تێدا شاردرابێتەوە، یان قووڵایی ژێر ئاو.

But 'unmanned' only says that nobody is on board. It does not say who is in control. Most military unmanned vehicles today are remotely piloted: a person drives them through a radio link and their cameras. Others are supervised: the machine drives a planned route while a person watches and can stop it. Full autonomy is used only for some tasks and in limited conditions.

بەڵام «بێمرۆڤ» تەنیا دەڵێت هیچ کەسێک لەسەری نییە. ناڵێت کێ کۆنترۆڵی دەکات. ئەمڕۆ زۆربەی ئامێرە بێمرۆڤە سەربازییەکان بە کارپێکردن لە دوورەوە کار دەکەن: مرۆڤێک لە ڕێگەی پەیوەندییەکی ڕادیۆیی و کامێراکانیانەوە دەیانجووڵێنێت. هەندێکی تریان بە سەرپەرشتیی مرۆڤ کار دەکەن: ئامێرەکە ڕێگەیەکی پلانکراو دەبڕێت و مرۆڤێک سەیر دەکات و دەتوانێت ڕایبگرێت. سەربەخۆیی تەواو تەنیا بۆ هەندێک ئەرک و لە بارودۆخی سنوورداردا بەکاردێت.

Autonomy is not simply on or off. The Political Declaration on Responsible Military Use of AI and Autonomy (2023), endorsed by many states, says that autonomy may be understood as a spectrum: a system that can operate without further human intervention once it is activated. A machine can also be autonomous for one function and not for another. A robot may keep its balance by itself while a person chooses where it goes.

سەربەخۆیی تەنیا هەڵکراو یان کوژاوە نییە. ڕاگەیەندراوی سیاسی لەبارەی بەکارهێنانی بەرپرسیارانەی ژیریی دەستکرد و سەربەخۆیی لە بواری سەربازیدا ⁦(2023)⁩، کە زۆر دەوڵەت پشتیوانییان لێ کردووە، دەڵێت دەکرێت سەربەخۆیی وەک پلەبەندییەک تێبگەین: سیستەمێک کە دوای هەڵکردنی دەتوانێت بێ دەستێوەردانی زیاتری مرۆڤ کار بکات. هەروەها ئامێرێک دەکرێت بۆ ئەرکێک سەربەخۆ بێت و بۆ ئەرکێکی تر نا. ڕۆبۆتێک دەتوانێت هاوسەنگیی خۆی بەتەنیا ڕابگرێت، لە کاتێکدا مرۆڤ هەڵدەبژێرێت بۆ کوێ بچێت.

The SAE J3016 standard for cars (revised in 2021) sorts driving automation into six levels. At levels 0–2 the person drives, or at least watches all the time. At level 3 the car drives in limited conditions, but the person must take over when asked. At levels 4 and 5 no takeover is needed: level 4 only in set places and conditions, level 5 everywhere.

ستانداردی ⁦SAE J3016⁩ـی ئۆتۆمبێل (نوێکراوەی ⁦2021⁩) خۆکارکردنی لێخوڕین دەکاتە شەش ئاست. لە ئاستەکانی 0 تا 2 مرۆڤ لێدەخوڕێت، یان لانیکەم هەمیشە سەیر دەکات. لە ئاستی 3ـدا ئۆتۆمبێلەکە لە بارودۆخی سنوورداردا خۆی لێدەخوڕێت، بەڵام کاتێک داوای لێ دەکرێت مرۆڤ دەبێت کۆنترۆڵ وەربگرێتەوە. لە ئاستەکانی 4 و 5ـدا پێویست ناکات کۆنترۆڵ وەربگیرێتەوە: ئاستی 4 تەنیا لە شوێن و بارودۆخی دیاریکراودا، ئاستی 5 لە هەموو شوێنێک.

As autonomy grows, the person's job changes. With remote control, the person makes every move. With assistance, the machine handles small things such as balance or speed. With supervision, the machine drives and the person watches and can stop it. When a machine is autonomous for a task, the person set the task and its limits beforehand, and may not be able to step in quickly, for example when the radio link is slow or lost.

هەتا سەربەخۆیی زیاتر بێت، کاری مرۆڤ دەگۆڕێت. لە کارپێکردن لە دوورەوەدا مرۆڤ هەموو جووڵەیەک دەکات. لە یارمەتیداندا ئامێرەکە کاری بچووکی وەک هاوسەنگی یان خێرایی دەکات. لە سەرپەرشتیدا ئامێرەکە دەڕوات و مرۆڤ سەیر دەکات و دەتوانێت ڕایبگرێت. کاتێک ئامێرێک بۆ ئەرکێک سەربەخۆ بێت، مرۆڤ پێشتر ئەرکەکە و سنوورەکانی داناوە و لەوانەیە نەتوانێت بە خێرایی دەستێوەردان بکات، بۆ نموونە کاتێک پەیوەندیی ڕادیۆیی خاوە یان پچڕاوە.

What does not change is responsibility. A machine cannot be held to account; the people who decide to use it, set its limits and supervise it can. On 4 September 2026 states agreed by consensus, in the UN talks on lethal autonomous weapons, that the law places obligations on states, parties to a conflict and individuals, not on machines.

ئەوەی ناگۆڕێت بەرپرسیارێتییە. ناتوانرێت ئامێر بە بەرپرسیار دابنرێت؛ ئەو مرۆڤانەی بڕیاری بەکارهێنانی دەدەن، سنوورەکانی دادەنێن و سەرپەرشتیی دەکەن دەتوانن. لە 4ی ئەیلوولی ⁦2026⁩ـدا دەوڵەتان لە گفتوگۆکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لەبارەی سیستەمەکانی چەکی سەربەخۆی کوشندە (Lethal autonomous weapon system) بە کۆدەنگی ڕێککەوتن کە یاسا ئەرک دەخاتە سەر دەوڵەتان، لایەنەکانی ململانێ و تاکەکەسەکان، نەک سەر ئامێر.

An autonomous robot is an Agent: it senses its environment, decides and acts, again and again (Agents and environments). Its Sensors are cameras, distance sensors, satellite navigation (GNSS) and inertial sensors. Its computer turns the readings into answers to three questions: Where am I? What is around me? Which way now? Its Actuators are motors, wheels or tracks and the steering.

ڕۆبۆتێکی سەربەخۆ ئەیجێنتێکە (Agent): هەست بە ژینگەکەی دەکات، بڕیار دەدات و کار دەکات، دووپاتە و دووپاتە (ئەیجێنتەکان و ژینگەکانیان). هەستەوەرەکانی بریتین لە کامێرا، هەستەوەری دووری، GNSS، ئەکسێلەرۆمیتەر (Accelerometer) و جایرۆسکۆپ (Gyroscope). کۆمپیوتەرەکەی خوێندنەوەکان دەکاتە وەڵامی سێ پرسیار: لە کوێم؟ چی لە دەورمە؟ ئێستا بە کامدا بڕۆم؟ جووڵێنەرەکانی بریتین لە مۆتۆر، تایە یان زنجیر و ئاراستەکەر.

A robot cannot see everything at once, so it keeps an inner map and updates it as it moves, like the model-based agents in the self-driving car example.

ڕۆبۆتێک ناتوانێت هەموو شتێک پێکەوە ببینێت، بۆیە نەخشەیەکی ناوەکی هەڵدەگرێت و لە کاتی جووڵەدا نوێی دەکاتەوە، وەک ئەیجێنتە مۆدێلدارەکان (Model-based reflex agent) لە نموونەی ئۆتۆمبێلی خۆگەڕەکە.

The first ability is to follow a mission route. A person plans the mission as an ordered list of Waypoints: points given by their coordinates, such as 'the bridge', 'the school', 'back home'. The robot drives from one waypoint to the next.

یەکەم توانا گرتنەبەری ڕێگەی ئەرکە. مرۆڤ ئەرکەکە وەک لیستێکی ڕیزکراو لە خاڵەکانی ڕێگە پلان دەکات: خاڵێک کە بە پۆتانەکەی (Coordinates) دیاری دەکرێت، وەک «پردەکە»، «قوتابخانەکە»، «گەڕانەوە بۆ ماڵەوە». ڕۆبۆتەکە لە خاڵێکی ڕێگەوە دەچێت بۆ دانەی دواتر.

Between waypoints, the computer searches its map for a good route. The map is a weighted graph: roads and open ground with costs such as distance, slope or risk, and no-go areas such as a river without a bridge. It is the same search you met in A* on a road map. Drones fly missions the same way: Holding position and flying missions.

لە نێوان خاڵەکانی ڕێگەدا، کۆمپیوتەرەکە لە نەخشەکەیدا بەدوای ڕێگەیەکی باشدا دەگەڕێت. نەخشەکە گرافێکی کێشدارە (Weighted graph): ڕێگا و زەویی کراوە لەگەڵ کۆستی وەک دووری، لێژی یان مەترسی و ناوچەی قەدەغە وەک ڕووبارێکی بێ پرد. ئەمە هەمان گەڕانە کە لە گەڕانی ⁦A*⁩ لەسەر نەخشەی ڕێگا ناسیت. درۆنەکان بە هەمان شێوە ئەرک دەفڕن: ڕاگرتنی شوێن و فڕینی ئەرک.

The second ability is to avoid obstacles: a fallen tree, a ditch, a parked car or a person. Distance sensors and cameras check the path ahead many times a second. The simplest reaction is to stop or slow down. Smarter robots then re-plan: they run the route search again with the blocked part marked, like a taxi driver who takes another street when a road is closed.

دووەم توانا خۆلادان لە بەربەستە: دارێکی کەوتوو، چاڵێک، ئۆتۆمبێلێکی ڕاگیراو یان مرۆڤێک. هەستەوەری دووری و کامێرا لە هەر چرکەیەکدا چەند جار ڕێگای پێشەوە دەپشکنن. سادەترین کاردانەوە وەستان یان خاوکردنەوەیە. ڕۆبۆتەکانی زیرەکتر پاشان پلاندانانەوە (Replanning) دەکەن: گەڕانی ڕێگە دووپاتە دەکەنەوە و بەشە داخراوەکە نیشان دەکەن، وەک شۆفێرێکی تەکسی کە کاتێک ڕێگایەک داخراوە، شەقامێکی تر دەگرێت.

Open-source autopilots for ground robots and boats, such as ArduPilot, offer both: 'simple avoidance', which stops or slides before an obstacle, and path planners that go around obstacles and fences. It is harder than it looks: tall grass, water, glass and dust confuse sensors, and a moving person is not a fixed obstacle.

نەرمەکاڵای کۆدکراوەی (Open source) کۆنترۆڵی خۆکار بۆ ڕۆبۆتی زەمینی و بەلەم، وەک ArduPilot، هەردووکیان پێشکەش دەکات: «خۆلادانی سادە» کە لە بەردەم بەربەستێکدا دەوەستێت یان لای دەدات و پلاندانەری ڕێگە کە بە دەوری بەربەست و پەرژینەکانی جوگرافیدا (Geofence) ڕێگە دەدۆزێتەوە. ئەمە لەوەی دەردەکەوێت قورسترە: گیای درێژ، ئاو، شووشە و تۆز هەستەوەرەکان تێکدەدەن و مرۆڤێکی جووڵاو بەربەستێکی جێگیر نییە.

To follow waypoints, a robot must know where it is. Satellite navigation, GNSS, gives a position (the American GPS is one such system), but its signals are weak. Inertial sensors, an accelerometer and a gyroscope, measure how the robot has moved since its last good position, but their small errors add up, like walking with your eyes closed and counting your steps. Cameras can recognise landmarks on a map. Sensor fusion combines them all into the best guess (Sensor fusion).

بۆ گرتنەبەری خاڵەکانی ڕێگە، ڕۆبۆتێک دەبێت بزانێت لە کوێیە. GNSS، واتە ڕێنیشاندەری مانگی دەستکرد، شوێن دەدات (GPSـی ئەمریکی یەکێکە لەو سیستەمانە)، بەڵام ئیشارەتەکانی لاوازن. ئەکسێلەرۆمیتەر و جایرۆسکۆپ دەپێون ڕۆبۆتەکە لە دوا شوێنی باشی زانراوەوە چەندە جووڵاوە، بەڵام هەڵە بچووکەکانیان کۆ دەبنەوە، وەک ئەوەی بە چاوی داخراوەوە بڕۆیت و هەنگاوەکانت بژمێریت. کامێرا دەتوانێت نیشانەی ناسراو لەسەر نەخشە بناسێتەوە. یەکخستنی هەستەوەرەکان (Sensor fusion) هەموویان دەکاتە باشترین خەمڵاندن (یەکخستنی هەستەوەرەکان).

Three things go wrong. Jamming drowns the satellite signals, so the position disappears. Spoofing sends fake signals, so the position looks real but is wrong; it is the more dangerous of the two because nobody notices at once. Under water there are no satellite signals at all. Both attacks are explained in GPS under attack and When AI Gets It Wrong; for drones, see When GNSS cannot be trusted.

سێ شت تێکدەچن. شێواندنی GPS (GPS jamming) ئیشارەتە لاوازەکانی مانگی دەستکرد لەژێر ئیشارەتێکی بەهێزتردا ون دەکات، بۆیە شوێنەکە نامێنێت. هەڵخەڵەتاندنی GPS (GPS spoofing) ئیشارەتی ساختە دەنێرێت، بۆیە شوێنەکە ڕاست دەنوێنێت بەڵام هەڵەیە؛ ئەمە مەترسیدارترە، چونکە کەس دەستبەجێ هەستی پێ ناکات. لەژێر ئاودا هیچ ئیشارەتێکی مانگی دەستکرد نییە. هەردوو هێرشەکە لە GPS لەژێر هێرشدا و کاتێک ژیریی دەستکرد هەڵە دەکات ڕوون کراونەتەوە؛ بۆ درۆنەکان بڕوانە کاتێک GNSS متمانەپێکراو نییە.

The third ability is to return safely. Before every mission, people decide what the machine must do when something goes wrong: the radio link is lost, the battery is low or the position is lost. This planned safe reaction is a Failsafe.

سێیەم توانا گەڕانەوەی سەلامەتە. پێش هەموو ئەرکێک، مرۆڤ بڕیار دەدات ئامێرەکە دەبێت چی بکات کاتێک شتێک تێکدەچێت: پەیوەندیی ڕادیۆیی دەپچڕێت، پاتری کەم دەبێتەوە یان شوێن ون دەبێت. ئەم کاردانەوە سەلامەتە پلانکراوە پێی دەوترێت سەلامەتیی کاتی تێکچوون.

Typical failsafes: a ground robot stops and holds; a drone hovers, lands or flies back to its starting point by a known safe route, called Return to home. Then a person takes back control. ArduPilot's autopilot for ground robots, for example, reacts when the radio link has been silent for 1 second (its default setting); its actions include hold and return to launch. Drone failsafes are taught in GNSS navigation, return-to-home and failsafes.

سەلامەتیی کاتی تێکچوونی باو: ڕۆبۆتی زەمینی دەوەستێت و چاوەڕێ دەکات؛ درۆن لە هەوادا ڕادەوەستێت، دەنیشێتەوە یان بە ڕێگەیەکی سەلامەتی ناسراو دەگەڕێتەوە بۆ شوێنی دەستپێکردنی، کە پێی دەوترێت گەڕانەوە بۆ ماڵ. پاشان مرۆڤ کۆنترۆڵ وەردەگرێتەوە. بۆ نموونە ArduPilot بۆ ڕۆبۆتی زەمینی کاتێک پەیوەندیی ڕادیۆیی بۆ 1 چرکە بێدەنگ بوو کاردانەوەی دەبێت (ڕێکخستنی بنەڕەتی)؛ کارەکانی وەستان و گەڕانەوە بۆ شوێنی دەستپێکردن لەخۆ دەگرن. سەلامەتیی کاتی تێکچوونی درۆن لە دۆزینەوەی شوێن، گەڕانەوە بۆ ماڵ و سەلامەتیی کاتی تێکچوون دەخوێندرێت.

Robots are often used in risky areas. A good example is the bomb-disposal robot, used in Explosive ordnance disposal: the trained work of making explosive devices safe. You may read that an unmanned ground vehicle 'patrols a road to detect bombs' by itself. In practice such robots are mostly driven by an operator from a safe distance, who watches through the robot's cameras and controls every move of its tracks and arm.

ڕۆبۆت زۆرجار لە ناوچە مەترسیدارەکاندا بەکاردێت. نموونەیەکی باش ڕۆبۆتی پووچەڵکردنەوەی تەقەمەنییە: کاری شارەزایانەی بێمەترسیکردنی ئامێرە تەقەمەنییەکان. لەوانەیە بخوێنیتەوە کە ئامێرێکی زەمینیی بێمرۆڤ (Unmanned ground vehicle) بەتەنیا «پاسەوانیی ڕێگایەک دەکات بۆ دۆزینەوەی بۆمب». لە ڕاستیدا ئەم ڕۆبۆتانە زیاتر لەلایەن ئۆپەراتۆرێکەوە لە دوورییەکی سەلامەتەوە دەجووڵێنرێن، کە لە ڕێگەی کامێراکانی ڕۆبۆتەکەوە سەیر دەکات و هەموو جووڵەیەکی زنجیر و دەستەکەی کۆنترۆڵ دەکات.

In October 2020, for example, the US Air Force began rolling out 333 new bomb-disposal robots (MTRS Increment II) to its disposal teams over 16 to 18 months. They are remotely operated with a hand-held controller that works like a game controller. AI can help by marking objects in the video or keeping the arm steady, but trained people decide. The same idea saves lives in peacetime: robots and drones help survey land for humanitarian demining (AI That Protects).

بۆ نموونە لە ئۆکتۆبەری ⁦2020⁩ـدا هێزی ئاسمانیی ئەمریکا دەستی کرد بە گەیاندنی ⁦333⁩ ڕۆبۆتی نوێی پووچەڵکردنەوەی تەقەمەنی ⁦(MTRS Increment II)⁩ بە تیمەکانی لە ماوەی ⁦16⁩ تا ⁦18⁩ مانگدا. ئەم ڕۆبۆتانە لە دوورەوە بە کۆنترۆڵێکی دەستی کار دەکەن کە وەک کۆنترۆڵی یاری (Game controller) وایە. ژیریی دەستکرد دەتوانێت یارمەتی بدات بە نیشانکردنی تەن لە ڤیدیۆکەدا یان جێگیرڕاگرتنی دەستەکە، بەڵام مرۆڤی ڕاهێنراو بڕیار دەدات. هەمان بیرۆکە لە کاتی ئاشتیشدا ژیان ڕزگار دەکات: ڕۆبۆت و درۆن یارمەتیی پشکنینی زەوی دەدەن بۆ مینلابردنی مرۆیی (Humanitarian demining) (ژیریی دەستکرد بۆ پاراستن).

Unmanned systems work in four places. Autonomy is hardest where the world is most crowded and least predictable, and most needed where people cannot stay in contact.

سیستەمە بێمرۆڤەکان لە چوار شوێندا کار دەکەن. سەربەخۆیی لەو شوێنانەدا قورسترە کە جیهان قەرەباڵغتر و کەمتر پێشبینیکراوە و لەو شوێنانەدا پێویستترە کە مرۆڤ ناتوانێت پەیوەندیی بەردەوامی هەبێت.

That is why underwater robots are often the most autonomous. NOAA, the US ocean agency, explains that researchers plan an underwater robot's mission before the dive; the robot then carries it out alone, untethered from the ship, and its data are collected when it comes back.

لەبەر ئەمە ڕۆبۆتەکانی ژێر ئاو زۆرجار لە هەمووان سەربەخۆترن. NOAA، دەزگای ئۆقیانووسی ئەمریکا، ڕوونی دەکاتەوە کە توێژەران پێش ڕۆچوون ئەرکی ڕۆبۆتە ژێرئاوییەکە پلان دەکەن؛ پاشان ڕۆبۆتەکە بەتەنیا و بێ پەتی بەستراو بە کەشتییەوە جێبەجێی دەکات و دراوەکانی (Data) کاتێک دەگەڕێتەوە وەردەگیرێن.

The future of military AI is often described as smarter robots that cooperate with soldiers. The idea behind it is Human–machine teaming: people and machines in one team, each doing what it does best. Robots search, carry and go into danger; people judge, decide and stay responsible.

داهاتووی ژیریی دەستکردی سەربازی (Military AI) زۆرجار وەک ڕۆبۆتی زیرەکتر وەسف دەکرێت کە هاوکاریی سەربازان دەکەن. بیرۆکەی پشتی ئەمە هاوکاریی مرۆڤ و ئامێرە: مرۆڤ و ئامێر لە یەک تیمدا، هەر یەکەیان ئەو کارە دەکات کە باشتر دەیزانێت. ڕۆبۆت دەگەڕێت، بار هەڵدەگرێت و دەچێتە ناو مەترسی؛ مرۆڤ هەڵدەسەنگێنێت، بڕیار دەدات و بەرپرسیار دەمێنێتەوە.

One person can supervise several robots that share a map and divide the work, a small multi-agent system (Multi-agent systems). For example, after an earthquake one operator could send a drone and two ground robots to search three areas while rescuers decide where to dig. NATO's revised AI strategy (July 2024) names 'accountability in human-machine teaming' among the issues that need attention: when one team member is a machine, people must still answer for what the team does.

یەک کەس دەتوانێت سەرپەرشتیی چەند ڕۆبۆتێک بکات کە نەخشەیەکی هاوبەشیان هەیە و کارەکە دابەش دەکەن، واتە سیستەمێکی فرەئەیجێنتی (Multi-agent system) بچووک (سیستەمە فرەئەیجێنتەکان). بۆ نموونە دوای بوومەلەرزەیەک، ئۆپەراتۆرێک دەتوانێت درۆنێک و دوو ڕۆبۆتی زەمینی بنێرێت بۆ گەڕان لە سێ ناوچەدا، لە کاتێکدا ڕزگارکەران بڕیار دەدەن لە کوێ هەڵبکۆڵن. ستراتیژیی نوێکراوەی ژیریی دەستکردی ناتۆ (تەممووزی ⁦2024⁩) «لێپرسینەوە (Accountability) لە هاوکاریی مرۆڤ و ئامێردا» بە یەکێک لەو پرسانە دادەنێت کە سەرنجیان پێویستە: کاتێک یەکێک لە ئەندامانی تیمەکە ئامێرە، هێشتا مرۆڤ دەبێت وەڵامی ئەوە بداتەوە کە تیمەکە دەیکات.