Emerging Technologies: IoT, VR/AR, Robots and Blockchainتەکنەلۆجیا نوێیەکان: ئینتەرنێتی شتەکان، ڕاستیی گریمانەیی/ڕاستیی زیادکراو، ڕۆبۆتەکان و بلۆکچەین

An emerging technology is one that is new, is growing fast and is not yet part of everyday life for most people. Some emerging technologies become ordinary: smartphones were "emerging" around 2008 and are now in almost every pocket. Others fade away: 3D televisions were sold widely around 2010–2015, and makers stopped producing them a few years later.

تەکنەلۆجیای سەرهەڵدەر ئەو تەکنەلۆجیایەیە کە نوێیە، خێرا گەشە دەکات و هێشتا بۆ زۆربەی خەڵک نەبووەتە بەشێک لە ژیانی ڕۆژانە. هەندێک تەکنەلۆجیای نوێ ئاسایی دەبن: مۆبایلە هۆشمەندەکان (Smartphone) لە دەوروبەری ⁦2008⁩دا «نوێ» بوون و ئێستا لە گیرفانی نزیکەی هەمووکەسێکدان. هەندێکی تر لەناو دەچن: تەلەفزیۆنی سێڕەهەندی لە نێوان ⁦2010⁩ و ⁦2015⁩دا زۆر دەفرۆشرا و چەند ساڵێک دواتر کۆمپانیاکان دروستکردنیان ڕاگرت.

So this lesson is a snapshot of October 2026. Numbers and products in this field change every year: when you read a claim about a new technology, look at its date and its source, and be careful with words like "revolution".

بۆیە ئەم وانەیە وێنەیەکی تشرینی یەکەمی ⁦2026⁩ـە. ژمارە و بەرهەمەکانی ئەم بوارە هەموو ساڵێک دەگۆڕێن: کاتێک بانگەشەیەک دەربارەی تەکنەلۆجیایەکی نوێ دەخوێنیتەوە، سەیری بەروار و سەرچاوەکەی بکە و ئاگاداری وشەی وەک «شۆڕش» بە.

An immersive experience fills your senses — sight, sound, sometimes touch and movement — so strongly that you feel you are inside a world made by a computer. Driving and flight simulators use it to train people safely, 3D films and games use it for fun, and engineers use it to walk through a building before it is built.

ئەزموونی نوقمکەر ئەوەندە هەستەکانت پڕ دەکاتەوە — بینین، بیستن، هەندێک جار دەستلێدان و جووڵە — کە هەست دەکەیت لە ناو جیهانێکدایت کە کۆمپیوتەرێک دروستی کردووە. هاوشێوەسازەکانی (Simulator) لێخوڕین و فڕین بۆ ڕاهێنانی بێ مەترسیی خەڵک بەکاری دەهێنن، فیلم و یاریی سێڕەهەندی بۆ خۆشی و ئەندازیاران بۆ گەڕان بە ناو باڵەخانەیەکدا پێش ئەوەی دروست بکرێت.

There are three main ways to build one: virtual reality replaces the world you see, augmented reality adds to it, and mixed reality lets the two meet. The next three screens look at each.

سێ ڕێگای سەرەکی هەیە بۆ دروستکردنی: ڕاستیی گریمانەیی ئەو جیهانەی دەیبینیت دەگۆڕێت، ڕاستیی زیادکراو شتی بۆ زیاد دەکات و ڕاستیی تێکەڵ ڕێگە دەدات هەردووکیان یەک بگرن. سێ لاپەڕەی داهاتوو سەیری هەر یەکێکیان دەکەن.

In virtual reality (VR) everything you see is made by the computer. You wear a VR headset with a small screen in front of each eye. Sensors inside it follow your head, so when you turn, the picture turns with you; cameras or hand controllers follow your hands, so you can pick things up. Sound comes from the direction of each object, and controllers vibrate when you touch something.

لە ڕاستیی گریمانەییدا ⁦(VR)⁩ هەموو ئەوەی دەیبینیت کۆمپیوتەرەکە دروستی کردووە. هێدسێتێکی VR (VR headset) لە سەر دەکەیت کە شاشەیەکی بچووکی لە بەردەم هەر چاوێکدایە. هەستەوەرەکانی ناوی جووڵەی سەرت بەدوادا دەچن، بۆیە کاتێک دەسووڕێیتەوە وێنەکەش لەگەڵتدا دەسووڕێتەوە؛ کامێرا یان کۆنترۆڵەری دەست جووڵەی دەستەکانت بەدوادا دەچن، بۆیە دەتوانیت شت هەڵبگریت. دەنگ لە ئاڕاستەی هەر شتێکەوە دێت و کۆنترۆڵەرەکان کاتێک دەست لە شتێک دەدەیت دەلەرزن.

VR is used to train pilots, surgeons, firefighters and drivers without danger, for games, to visit places far away (a virtual museum tour), for design (walking through a house before it is built) and in some therapies. Its weak points: some people feel sick in VR, the headset is heavy for long use, and you cannot see the real room — so you need a clear space. Headsets such as Meta Quest 3 (2023) and Apple Vision Pro (2024) can show both VR and mixed reality.

ڕاستیی گریمانەیی بۆ ڕاهێنانی بێ مەترسیی فڕۆکەوان، نەشتەرگەر، ئاگرکوژێنەرەوە و شۆفێر، بۆ یاری، بۆ سەردانی شوێنی دوور (گەشتێکی گریمانەیی لە مۆزەخانەیەکدا)، بۆ دیزاین (گەڕان بە ناو ماڵێکدا پێش دروستکردنی) و لە هەندێک چارەسەری دەروونیدا بەکار دێت. لایەنە لاوازەکانی: هەندێک کەس لە ناو ڕاستیی گریمانەییدا هەست بە دڵتێکەڵهاتن دەکەن، هێدسێتی VR بۆ کاتێکی درێژ قورسە و ژووری ڕاستەقینە نابینیت — بۆیە شوێنێکی چۆڵت پێویستە. هێدسێتی وەک ⁦Meta Quest 3 (2023)⁩ و ⁦Apple Vision Pro (2024)⁩ دەتوانن هەم ڕاستیی گریمانەیی و هەم ڕاستیی تێکەڵ پیشان بدەن.

Augmented reality (AR) keeps the real world and adds computer-made information on top of it. Usually you look through your phone's camera; smart glasses and the head-up display of some cars do the same. AR does not create a new world — it changes how you see the one in front of you.

ڕاستیی زیادکراو ⁦(AR)⁩ جیهانی ڕاستەقینە دەهێڵێتەوە و زانیاریی دروستکراو بە کۆمپیوتەر دەخاتە سەری. زۆرجار لە ڕێگەی کامێرای مۆبایلەکەتەوە سەیر دەکەیت؛ چاویلکەی زیرەک و شاشەی بەردەم شۆفێری هەندێک ئۆتۆمبێل هەمان کار دەکەن. ڕاستیی زیادکراو جیهانێکی نوێ دروست ناکات — ئەو شێوەیە دەگۆڕێت کە جیهانی بەردەمتی پێ دەبینیت.

A robot is a machine that a computer controls and that can carry out tasks by itself. Every robot does three things in a loop: it senses the world with sensors (cameras, distance sensors, touch sensors), decides what to do with its program, and acts with motors, wheels, arms or grippers. Unlike an ordinary machine, a robot is programmable: change the program and it does a different job.

ڕۆبۆت ئامێرێکە کە کۆمپیوتەر کۆنترۆڵی دەکات و دەتوانێت خۆی کارەکان ئەنجام بدات. هەموو ڕۆبۆتێک سێ کار بە بازنەیی دەکات: بە هەستەوەرەکان (کامێرا، هەستەوەری دووری، هەستەوەری دەستلێدان) هەست بە جیهان دەکات، بە بەرنامەکەی بڕیار دەدات چی بکات و بە ماتۆڕ، چەرخ، باڵ یان قولاپ کار دەکات. بە پێچەوانەی ئامێرێکی ئاسایی، ڕۆبۆت بەرنامەبۆدانراوە: بەرنامەکەی بگۆڕە و کارێکی تر دەکات.

Robotics is the field that designs, builds and programs robots; it joins mechanical engineering, electronics and computer science. Robots come as wheeled robots, legged robots, robot arms and humanoids (shaped like a person). Examples: arms that weld cars in a factory, robots that carry shelves in warehouses, robot vacuum cleaners, surgical robots that a surgeon guides, and NASA's Mars rover Perseverance, which landed in Jezero Crater on 18 February 2021 and in October 2026 set a new record for the longest drive on another world (about 45 km). Humanoid robots are improving fast but are still mostly tested in laboratories and trial factories.

ڕۆبۆتناسی (Robotics) ئەو بوارەیە کە ڕۆبۆتەکان دیزاین دەکات، دروستیان دەکات و بەرنامەیان بۆ دادەنێت؛ ئەندازیاریی میکانیک، ئەلیکترۆنیات و زانستی کۆمپیوتەر پێکەوە دەبەستێت. ڕۆبۆتەکان جۆری جیاوازیان هەیە: چەرخدار، قاچدار، باڵی ڕۆبۆتی و ڕۆبۆتە مرۆڤئاساکان (Humanoid robot). نموونەکان: باڵی ڕۆبۆتی کە لە کارگەدا ئۆتۆمبێل لەحیم دەکەن، ڕۆبۆتی کۆگا کە ڕەفەکان دەگوازنەوە، ڕۆبۆتی گسکدان، ڕۆبۆتی نەشتەرگەری کە نەشتەرگەرێک ڕێنمایی دەکات و ڕۆڤەری Perseveranceـی NASA لەسەر هەسارەی مەریخ، کە لە ⁦18⁩ی شوباتی ⁦2021⁩دا لە چاڵی Jezero نیشتەوە و لە تشرینی یەکەمی ⁦2026⁩دا ڕیکۆردێکی نوێی بۆ درێژترین ڕێگای بڕاو لەسەر جیهانێکی تر دانا (نزیکەی ⁦45⁩ کیلۆمەتر). ڕۆبۆتە مرۆڤئاساکان خێرا باشتر دەبن، بەڵام هێشتا زۆربەیان لە تاقیگە و کارگەی تاقیکردنەوەدا تاقی دەکرێنەوە.

A drone is an aircraft with no pilot on board. Someone flies it by remote control, or it flies by itself along a planned route using GPS, a camera and motion sensors that keep it level. Drones are used for mapping land and cities, filming, delivering small parcels and medicines over short distances, search and rescue (a heat camera can find a lost person at night), checking bridges and power lines, and farming: a drone can spray only where it is needed and photograph a whole field in minutes.

درۆن فڕۆکەیەکە کە فڕۆکەوانی تێدا نییە. کەسێک بە کۆنترۆڵی دوور دەیفڕێنێت، یان خۆی بە ڕێگایەکی پلان بۆ دانراودا دەفڕێت و GPS، کامێرا و هەستەوەرەکانی جووڵە بەکار دەهێنێت کە ڕاستی دەهێڵنەوە. درۆنەکان بۆ نەخشەکێشانی زەوی و شار، وێنەگرتنی ڤیدیۆ، گەیاندنی پاکەت و دەرمانی بچووک بۆ دووریی کورت، گەڕان و ڕزگارکردن (کامێرای گەرمی دەتوانێت شەو کەسێکی ونبوو بدۆزێتەوە)، پشکنینی پرد و هێڵی کارەبا و کشتوکاڵ بەکار دێن: درۆنێک دەتوانێت تەنها ئەو شوێنانە بڕشێنێت کە پێویستن و لە چەند خولەکێکدا وێنەی هەموو کێڵگەیەک بگرێت.

For example, a farmer near Hewler sends a drone over his wheat field in May. Its camera shows which parts are drier and paler than the rest, so he waters and fertilises only those patches — less water, less chemicals, more wheat. And on Mars, NASA's small helicopter Ingenuity made 72 flights: the first powered, controlled flights on another planet.

بۆ نموونە، جووتیارێک لە نزیک هەولێر لە مانگی ئایاردا درۆنێک بەسەر کێڵگە گەنمەکەیدا دەنێرێت. کامێراکەی پیشان دەدات کام بەش لە بەشەکانی تر وشکتر و کاڵترن، بۆیە تەنها ئەو پارچانە ئاو دەدات و پەینیان دەداتێ — ئاوی کەمتر، ماددەی کیمیایی کەمتر، گەنمی زیاتر. لەسەر مەریخیش، هەلیکۆپتەرە بچووکەکەی NASA بە ناوی Ingenuity ⁦72⁩ جار فڕی: یەکەم فڕینی بە بزوێنەر و کۆنترۆڵکراو لەسەر هەسارەیەکی تر.

A computer network used to mean computers, phones and printers. The Internet of Things (IoT) adds everyday objects: lamps, door locks, water meters, fridges, cameras, fitness bands, even rubbish bins. Each one contains a small computer — usually a microcontroller (see Microcontrollers) — with sensors to measure something, a network connection (Wi-Fi, Bluetooth or the mobile network) and often an actuator to do something, such as a motor that turns a lock.

جاران ڕایەڵەیەک واتای کۆمپیوتەر، مۆبایل و چاپەر (Printer) بوو. ئینتەرنێتی شتەکان ⁦(IoT)⁩ شتە ڕۆژانەییەکانیشی بۆ زیاد دەکات: گڵۆپ، قوفڵی دەرگا، مەتری ئاو، سەلاجە، کامێرا، بازنەی وەرزشی و تەنانەت سەتڵی خاشاکیش. هەر یەکێکیان کۆمپیوتەرێکی بچووکی تێدایە — زۆرجار مایکرۆکۆنترۆڵەرێک (بڕوانە مایکرۆکۆنترۆڵەر) — لەگەڵ هەستەوەر بۆ پێوانی شتێک، بەستنەوە بە ڕایەڵەوە (وای‌فای (Wi-Fi)، Bluetooth یان ڕایەڵەی مۆبایل (Mobile network)) و زۆرجار جووڵێنەرێک بۆ کردنی کارێک، وەک ماتۆڕێک کە قوفڵێک دەسووڕێنێت.

The devices send their data to an app or to a server in the cloud, and you can watch and control them from your phone. Examples: a smart lock that opens with your phone; a fitness band that counts steps and heartbeats; a smart electricity meter that sends its readings by itself; a water-level sensor in the roof tank that warns you before the tank runs dry; a security camera you can watch from far away.

ئامێرەکان دراوەکەیان دەنێرن بۆ ئەپێک یان بۆ ڕاژەکارێک (Server) لە هەوردا و دەتوانیت لە مۆبایلەکەتەوە چاودێرییان بکەیت و کۆنترۆڵیان بکەیت. نموونەکان: قوفڵێکی زیرەک کە بە مۆبایلەکەت دەکرێتەوە؛ بازنەیەکی وەرزشی کە هەنگاو و لێدانی دڵ دەژمێرێت؛ مەترێکی زیرەکی کارەبا کە خۆی خوێندنەوەکانی دەنێرێت؛ هەستەوەرێکی ئاستی ئاو لە تانکی سەربانەکەدا کە پێش بەتاڵبوونی تانکەکە ئاگادارت دەکاتەوە؛ کامێرایەکی پاسەوانی کە لە دوورەوە سەیری دەکەیت.

How many are there? The market-research firm IoT Analytics estimated about 21 billion connected IoT devices at the end of 2025 — not counting phones and computers — and expects around 39 billion by 2030. About a third of them connect by Wi-Fi, a quarter by Bluetooth and a fifth by mobile networks. The name "Internet of Things" was coined in 1999, but one of the first connected things was older: in 1982 a drinks machine at Carnegie Mellon University reported over the network whether its drinks were cold.

چەندن؟ کۆمپانیای لێکۆڵینەوەی بازاڕی ⁦IoT Analytics⁩ خەمڵاندی کە لە کۆتایی ⁦2025⁩دا نزیکەی ⁦21⁩ ملیار ئامێری بەستراوی ئینتەرنێتی شتەکان هەبوون — بەبێ ژماردنی مۆبایل و کۆمپیوتەر — و چاوەڕێ دەکات تا ساڵی ⁦2030⁩ بگەنە نزیکەی ⁦39⁩ ملیار. نزیکەی سێیەکیان بە وای‌فای، چارەکێکیان بە Bluetooth و پێنجیەکیان بە ڕایەڵەکانی مۆبایل دەبەسترێن. ناوی «ئینتەرنێتی شتەکان» لە ساڵی ⁦1999⁩دا دانرا، بەڵام یەکێک لە یەکەم شتە بەستراوەکان کۆنتر بوو: لە ساڵی ⁦1982⁩دا ئامێرێکی فرۆشتنی خواردنەوە لە زانکۆی ⁦Carnegie Mellon⁩ بە ڕایەڵە ڕایدەگەیاند کە ئایا خواردنەوەکانی سارد بوون یان نا.

Hana has a smart lamp from one company, a door lock from another and an air conditioner from a third. Each came with its own app, and none of them talk to each other: with $n$ makers she needs $n$ apps. The Web of Things (WoT) fixes this with the tools the Web already uses: every thing gets a web address (URL), you talk to it with HTTP, and its data travels as JSON. Then one web page or one app can control all of them.

هانا گڵۆپێکی زیرەکی لە کۆمپانیایەک، قوفڵێکی دەرگای لە کۆمپانیایەکی تر و سپلیتێکی لە کۆمپانیایەکی سێیەم هەیە. هەریەکەیان ئەپی تایبەتی خۆی لەگەڵ هات و هیچیان قسە لەگەڵ یەکتر ناکەن: بە $n$ کۆمپانیا، $n$ ئەپی پێویستە. وێبی شتەکان ⁦(WoT)⁩ ئەمە بەو ئامرازانە چارەسەر دەکات کە وێب بەکاریان دەهێنێت: هەر شتێک ناونیشانێکی وێبی (URL) دەبێت، بە HTTP قسەی لەگەڵ دەکەیت و دراوەکەی وەک JSON دەڕوات. ئیتر یەک لاپەڕەتۆڕ (Web page) یان یەک ئەپ دەتوانێت کۆنترۆڵی هەموویان بکات.

So IoT and WoT are not rivals. The Internet of Things connects the things to the network; the Web of Things is a layer on top that makes them speak the Web's common language.

کەواتە ئینتەرنێتی شتەکان و وێبی شتەکان ڕکابەری یەکتر نین. ئینتەرنێتی شتەکان شتەکان بە ڕایەڵەوە دەبەستێت؛ وێبی شتەکان چینێکە لەسەری کە وایان لێ دەکات بە زمانی هاوبەشی وێب قسە بکەن.

The W3C, the body that writes the Web's standards, published the WoT Thing Description 1.1 as a standard on 5 December 2023. A Thing Description is a small JSON file in which a device describes itself: its properties (values you can read, such as the temperature), its actions (things you can ask it to do, such as "switch on") and its events (news it sends, such as "the door was opened").

⁦W3C⁩، ئەو دەزگایەی ستانداردەکانی وێب دەنووسێت، لە 5ی کانوونی یەکەمی ⁦2023⁩دا ⁦WoT Thing Description 1.1⁩ـی وەک ستاندارد بڵاو کردەوە. ⁦Thing Description⁩ فایلێکی (File) بچووکی JSONـە کە ئامێرێک تێیدا خۆی وەسف دەکات: تایبەتمەندییەکانی (ئەو بەهایانەی دەتوانیت بیانخوێنیتەوە، وەک پلەی گەرمی)، کردەوەکانی (ئەو کارانەی دەتوانیت داوای لێ بکەیت، وەک «هەڵبکە») و ڕووداوەکانی (ئەو هەواڵانەی دەینێرێت، وەک «دەرگاکە کرایەوە»).

A sensor detects something in the physical world — light, heat, movement, sound, pressure, position — and turns it into data. Sensors that become smaller, better and cheaper every year are what made the Internet of Things possible. A smart sensor goes one step further: it has its own tiny processor and checks or cleans its readings before passing them on.

هەستەوەر شتێک لە جیهانی فیزیکیدا هەست پێ دەکات — ڕووناکی، گەرمی، جووڵە، دەنگ، پەستان، شوێن — و دەیکاتە دراوە. هەستەوەرەکان هەموو ساڵێک بچووکتر، باشتر و هەرزانتر دەبن؛ ئەمە وای کرد ئینتەرنێتی شتەکان ببێتە ڕاستی. هەستەوەرێکی زیرەک هەنگاوێک زیاتر دەڕوات: پرۆسێسەرێکی بچووکی خۆی هەیە و پێش ناردنی خوێندنەوەکانی دەیانپشکنێت یان پاکیان دەکاتەوە.

Your phone is full of sensors. Turn it sideways and the video fills the screen: the accelerometer felt the change. These are the usual ones; not every phone has all of them.

مۆبایلەکەت پڕە لە هەستەوەر. بە لادا بیسووڕێنە و ڤیدیۆکە هەموو شاشەکە پڕ دەکاتەوە: ئەکسێلەرۆمیتەر (Accelerometer) هەستی بە گۆڕانەکە کرد. ئەمانە باوترینەکانن؛ هەموو مۆبایلێک هەموویانی نییە.

Cities keep growing, and so do traffic jams, rubbish, lost water and dusty air. A smart city puts sensors, networks and data to work so that its services run better. The sensors send their readings over the network to a control centre, where software — and people — decide what to do.

شارەکان بەردەوام گەورە دەبن، هەروەها قەرەباڵغیی هاتوچۆ، خاشاک، ئاوی بەفیڕۆچوو و هەوای تۆزاوییش. شاری هۆشمەند هەستەوەرەکان، ڕایەڵەکان و دراوە بەکار دەخات بۆ ئەوەی خزمەتگوزارییەکانی باشتر بڕۆن. هەستەوەرەکان خوێندنەوەکانیان بە ڕایەڵەیەکدا بۆ ناوەندێکی کۆنترۆڵ دەنێرن، لەوێ نەرمەواڵە — و خەڵک — بڕیار دەدەن چی بکرێت.

A smart city also brings new problems. Think about each before you read on:

شاری هۆشمەند کێشەی نوێشی لەگەڵ خۆی دەهێنێت. پێش ئەوەی بەردەوام بیت، بیر لە هەر یەکێکیان بکەرەوە:

When you pay by card, book a ticket or move money between bank accounts, the record is kept in one central database that belongs to the bank or the company. Everyone must trust that owner: to keep the record safe, to back it up, not to change old entries and not to be hacked. One central place can be attacked, lost or changed.

کاتێک بە کارت پارە دەدەیت، بلیت دەگریت یان پارە لە نێوان هەژمارە بانکییەکاندا دەگوازیتەوە، تۆمارەکە لە یەک بنکەدراوەی ناوەندیدا (Database) هەڵدەگیرێت کە هی بانکەکە یان کۆمپانیاکەیە. هەمووان دەبێت متمانە بەو خاوەنە بکەن: کە تۆمارەکە بە سەلامەتی بپارێزێت، باکئەپی (Backup) لێ بگرێت، تۆمارە کۆنەکان نەگۆڕێت و هاک نەکرێت. یەک شوێنی ناوەندی دەکرێت هێرشی بکرێتە سەر، ون ببێت یان بگۆڕدرێت.

A blockchain keeps such a record — a ledger — in a different way. Instead of one owner, many computers (nodes) each keep a full copy of the same ledger. New entries are added only after the network has checked them, and entries are only ever added: old ones are never rubbed out or written over (an append-only ledger). Because every node has a copy, nobody can quietly change history in their own copy — the others would see that it no longer matches.

بلۆکچەین تۆمارێکی وا — دەفتەری حیساب — بە شێوەیەکی تر هەڵدەگرێت. لە جیاتی یەک خاوەن، زۆر کۆمپیوتەر (نۆدەکانی ڕایەڵە (Network node)) هەریەکەیان کۆپییەکی تەواوی هەمان دەفتەری حیساب هەڵدەگرن. تۆمارە نوێیەکان تەنها دوای ئەوە زیاد دەکرێن کە ڕایەڵەکە پشکنیونی و تۆمارەکان تەنها زیاد دەکرێن: کۆنەکان هەرگیز ناسڕدرێنەوە و شتیان لەسەر نانووسرێتەوە (دەفتەرێکی تەنها-زیادکردن). لەبەر ئەوەی هەموو نۆدێک کۆپییەکی هەیە، کەس ناتوانێت بە بێدەنگی مێژوو لە کۆپییەکەی خۆیدا بگۆڕێت — ئەوانی تر دەبینن کە ئیتر وەک یەک نین.

The idea was first used on a large scale by Bitcoin in 2009. NIST, the US standards institute, describes blockchains as ledgers that are tamper evident (a change is easy to see) and tamper resistant (a change is very hard to make) — not as ledgers that can never be changed.

ئەم بیرۆکەیە یەکەم جار بە شێوەیەکی فراوان لەلایەن Bitcoinـەوە لە ساڵی ⁦2009⁩دا بەکار هات. NIST، دەزگای ستانداردەکانی ئەمریکا، بلۆکچەین وەک دەفتەرێک وەسف دەکات کە دەستکاری پێوە دیارە (گۆڕانکاری ئاسان دەبینرێت) و بەرگری لە دەستکاری دەکات (گۆڕانکاری زۆر قورسە) — نەک وەک دەفتەرێک کە هەرگیز ناگۆڕدرێت.

Entries are grouped into blocks. A block has two parts: a header — the block's number, the time, a hash of this block's data and the hash of the previous block's header — and the data, a list of checked transactions.

تۆمارەکان لە بلۆکەکاندا کۆ دەکرێنەوە. هەر بلۆکێک دوو بەشی هەیە: سەردێڕ — ژمارەی بلۆکەکە، کات، هاشی دراوەی ئەم بلۆکە و هاشی سەردێڕی بلۆکی پێشوو — و دراوە، لیستێک لە مامەڵە پشکنراوەکان.

A hash is a short fingerprint of data: change one letter and the hash changes completely (see Hashing: a fingerprint of the data). Because each block stores the previous block's hash, the blocks form a chain. Change a transaction in block 5 and block 5's hash changes; block 6 still holds the old hash, so the link breaks and every node can see it. To hide the change you would have to rebuild blocks 6, 7, 8 and so on, and persuade the rest of the network to accept your copy — which is extremely hard.

نرخی هاش پەنجەمۆرێکی کورتی دراوەیە: پیتێک بگۆڕە و هاشەکە بە تەواوی دەگۆڕێت (بڕوانە هاشکردن: پەنجەمۆری دراوە). لەبەر ئەوەی هەر بلۆکێک هاشی بلۆکی پێشووی هەڵدەگرێت، بلۆکەکان زنجیرەیەک پێک دەهێنن. مامەڵەیەک لە بلۆکی 5دا بگۆڕە و هاشی بلۆکی 5 دەگۆڕێت؛ بلۆکی 6 هێشتا هاشە کۆنەکەی تێدایە، بۆیە بەستنەوەکە دەپچڕێت و هەموو نۆدێک دەیبینێت. بۆ شاردنەوەی گۆڕانکارییەکە دەبوو بلۆکەکانی 6، 7، 8 و هتد دووبارە دروست بکەیتەوە و بەشەکەی تری ڕایەڵەکە قایل بکەیت کۆپییەکەی تۆ وەربگرن — ئەمەش زۆر زۆر قورسە.

Each transaction is also digitally signed with the sender's private key; anyone can check the signature with the sender's public key, so nobody can spend someone else's money (see Digital signatures: proving who sent it). That is also why losing your private key means losing what it controls: no bank can reset it.

هەر مامەڵەیەک بە کلیلی تایبەتی (Private key) نێرەرەکە واژوو دەکرێت (واژووی دیجیتاڵی (Digital signature))؛ هەمووکەس دەتوانێت بە کلیلی گشتیی (Public key) نێرەرەکە واژووەکە بپشکنێت، بۆیە کەس ناتوانێت پارەی کەسێکی تر خەرج بکات (بڕوانە واژووە دیجیتاڵییەکان: سەلماندنی ئەوەی کێ ناردوویەتی). هەر لەبەر ئەمەشە ونکردنی کلیلی تایبەتەکەت واتە ونکردنی ئەوەی کە کۆنترۆڵی دەکات: هیچ بانکێک ناتوانێت دووبارە ڕێکی بخاتەوە.

Follow one transaction from start to finish: Aram sends 10 units of a digital currency to Shilan.

مامەڵەیەک لە سەرەتاوە تا کۆتایی بەدوا بکەوە: ئارام ⁦10⁩ یەکە لە پارەیەکی دیجیتاڵی بۆ شیلان دەنێرێت.

Many nodes may want to add the next block at the same moment, and some might cheat. So every blockchain has fixed consensus rules: the way all nodes agree which block comes next.

لەوانەیە زۆر نۆد لە هەمان ساتدا بیانەوێت بلۆکی داهاتوو زیاد بکەن و هەندێکیان فێڵ بکەن. بۆیە هەموو بلۆکچەینێک یاسای ڕێککەوتنی جێگیری هەیە: ئەو ڕێگایەی هەموو نۆدەکان پێی ڕێک دەکەون کام بلۆک دواتر دێت.

Organisations look at blockchains because they can make records transparent (everyone sees the same list), accountable (every entry is signed and kept) and efficient (fewer middlemen).

ڕێکخراوەکان سەیری بلۆکچەین دەکەن چونکە دەتوانێت تۆمارەکان ڕوون (هەمووان هەمان لیست دەبینن)، لێپرسراو (هەموو تۆمارێک واژوو دەکرێت و دەپارێزرێت) و کارا (ناوەندگیری کەمتر) بکات.