Cybersecurity as the Frontline of National Securityئاسایشی سایبەر وەک هێڵی پێشەوەی ئاسایشی نیشتیمانی

The last chapter of this course is built on a report that the owner of CêIT wrote with classmates: 'Cybersecurity as the Frontline of National Security'. Its main idea is simple: today, protecting a country also means protecting its technology.

دوا بەشی ئەم کۆرسە لەسەر ڕاپۆرتێک بونیاد نراوە کە خاوەنی CêIT لەگەڵ هاوپۆلەکانی نووسیویەتی: «گرنگیی ئاسایشی سایبەر لە ئاسایشی نیشتیمانیدا». بیرۆکە سەرەکییەکەی سادەیە: ئەمڕۆ پاراستنی وڵات واتە پاراستنی تەکنەلۆجیاکەشی.

Technology now plays a major role in every part of life: communications, transport, defence and the economy. Without proper protection these systems are weak and open to attacks that can harm the safety and progress of the whole country. Secure online systems keep transport and communication safe — and that matters not only for individuals but also for governments, businesses and critical infrastructure such as hospitals and power stations.

تەکنەلۆجیا ئێستا ڕۆڵێکی سەرەکی لە هەموو بەشێکی ژیاندا دەگێڕێت: پەیوەندی، گواستنەوە، بەرگری و ئابووری. بەبێ پاراستنی دروست، ئەم سیستەمانە لاوازن و بۆ ئەو هێرشانە کراوەن کە دەتوانن زیان بە سەلامەتی و پێشکەوتنی هەموو وڵات بگەیەنن. سیستەمی ئۆنلاینی پارێزراو گواستنەوە و پەیوەندی سەلامەت دەهێڵێتەوە — ئەمەش تەنها بۆ تاکەکان گرنگ نییە، بەڵکو بۆ حکومەت، بازرگانی و ژێرخانی گرنگی وەک نەخۆشخانە و وێستگەی کارەباش گرنگە.

The report then gives real examples from inside and outside Kurdistan, to show that protecting technology is not only about avoiding problems: it is about building a stronger and safer future for everyone. This chapter follows the same path: this lesson explains why cybersecurity is part of national security; the next shows how countries — Iraq included — protect themselves; the last tells real incidents.

پاشان ڕاپۆرتەکە نموونەی ڕاستەقینە لە ناوەوە و دەرەوەی کوردستان دەهێنێتەوە، بۆ ئەوەی پیشان بدات پاراستنی تەکنەلۆجیا تەنها دوورکەوتنەوە نییە لە کێشە: بونیادنانی داهاتوویەکی بەهێزتر و سەلامەتترە بۆ هەمووان. ئەم بەشە هەمان ڕێگا دەگرێتە بەر: ئەم وانەیە ڕوونی دەکاتەوە بۆچی ئاسایشی سایبەر بەشێکە لە ئاسایشی نیشتیمانی؛ وانەی داهاتوو پیشان دەدات وڵاتان — عێراقیش — چۆن خۆیان دەپارێزن؛ دوا وانە ڕووداوە ڕاستەقینەکان دەگێڕێتەوە.

National security means protecting a country — its people, its government, its economy and its society — from serious harm, large or small. The harm can come from natural disasters, war or terrorist acts, and today also from cyberspace.

ئاسایشی نیشتیمانی واتە پاراستنی وڵاتێک — خەڵکەکەی، حکومەتەکەی، ئابوورییەکەی و کۆمەڵگاکەی — لە زیانی جددی، گەورە بێت یان بچووک. زیانەکە دەکرێت لە کارەساتی سروشتی، جەنگ یان کاری تیرۆریستییەوە بێت، ئەمڕۆش لە بۆشایی سایبەریشەوە (Cyberspace).

The group's presentation adds the tools a country uses for this. National security protects citizens from threats in both the physical and the digital world through:

پێشکەشکردنەکەی گرووپەکە ئەو ئامرازانە زیاد دەکات کە وڵات بۆ ئەمە بەکاریان دەهێنێت. ئاسایشی نیشتیمانی هاووڵاتیان لە هەڕەشەکان لە هەردوو جیهانی فیزیکی و دیجیتاڵیدا دەپارێزێت لە ڕێگەی:

The English word nation comes from the Latin natio, meaning 'birth, ancestry, people', which comes from the verb nasci, 'to be born'. In Middle English it became nacion: a group of people who are related to each other, born in the same place.

وشەی ئینگلیزیی Nation لە وشەی لاتینیی natioـەوە هاتووە بە واتای «لەدایکبوون، ڕەچەڵەک، خەڵک»، کە ئەویش لە وشەی nasci بە واتای «لەدایکبوون»ـەوە هاتووە. لە ئینگلیزیی ناوەڕاستدا بوو بە nacion: کۆمەڵێک خەڵک کە پەیوەندییان بە یەکترەوە هەیە و لە هەمان شوێندا لەدایک بوون.

So 'national security' is, at heart, about keeping a people safe — not only buildings or borders. The story of the word 'cyber' (from the Greek for a ship's steersman) is told in the first lesson: Where does the word 'cyber' come from?

کەواتە ئاسایشی نیشتیمانی لە بنەڕەتدا دەربارەی سەلامەت هێشتنەوەی خەڵکێکە — نەک تەنها بینا یان سنوور. چیرۆکی وشەی «سایبەر (Cyber)» (لە وشەیەکی یۆنانییەوە بە واتای سوکانگری کەشتی) لە یەکەم وانەدا گێڕدراوەتەوە: وشەی «سایبەر» لە کوێوە هاتووە؟

The world is going digital. Digital systems have become part of daily life because they make tasks easier and faster, so activities, data and information now depend on them. Because smartphones and computers are everywhere, the group's presentation says, cybersecurity has moved from 'nice to have' to 'must have': investing in it keeps national security healthy.

جیهان بەرەو دیجیتاڵی دەڕوات. سیستەمە دیجیتاڵییەکان بوونەتە بەشێک لە ژیانی ڕۆژانە چونکە کارەکان ئاسانتر و خێراتر دەکەن، بۆیە چالاکی، دراوە و زانیاری (Information) ئێستا پشتیان پێ دەبەستن. پێشکەشکردنەکەی گرووپەکە دەڵێت لەبەر ئەوەی مۆبایلە هۆشمەندەکان (Smartphone) و کۆمپیوتەرەکان لە هەموو شوێنێکن، ئاسایشی سایبەر لە «باشە هەبێت»ـەوە بووە بە «دەبێت هەبێت»: وەبەرهێنان تێیدا ئاسایشی نیشتیمانی تەندروست دەهێڵێتەوە.

In ancient times people fought with swords, spears and arrows. Later came guns and tanks. Now technological weapons have appeared alongside the old ones: malware and hacking tools. Imagine the main banking system or the military systems of a country being broken into — the results could be disastrous.

لە کۆندا خەڵک بە شمشێر، ڕم و تیر دەجەنگان. دواتر چەکی ئاگرین و تانک هاتن. ئێستا لە پاڵ چەکە کۆنەکاندا چەکی تەکنەلۆجی دەرکەوتوون: نەرمەواڵەی زیانبەخش و ئامرازەکانی هاککردن. وێنا بکە سیستەمی سەرەکیی بانکی یان سیستەمە سەربازییەکانی وڵاتێک دزەیان پێ بکرێت — ئەنجامەکان دەکرێت کارەساتبار بن.

If any of these systems is attacked or disrupted, daily life or the national economy can be badly hurt. Instead of sending troops or spending a large budget on weapons, a hostile state may choose cyberattacks against its rival. That is why cybersecurity is a crucial part of national security, and why countries must keep investing in it. Using cyberattacks in place of military force is called cyber warfare.

ئەگەر هەر یەکێک لەم سیستەمانە هێرشی بکرێتە سەر یان تێکبدرێت، ژیانی ڕۆژانە یان ئابووریی نیشتیمانی دەکرێت زیانێکی گەورەی پێ بگات. وڵاتێکی دوژمنکار لەبری ناردنی سەرباز یان خەرجکردنی بودجەیەکی زۆر لەسەر چەک، دەکرێت هێرشە سایبەرییەکان دژی ڕکابەرەکەی هەڵبژێرێت. هەر بۆیە ئاسایشی سایبەر بەشێکی زۆر گرنگی ئاسایشی نیشتیمانییە و وڵاتان دەبێت بەردەوام وەبەرهێنانی تێدا بکەن. بەکارهێنانی هێرشە سایبەرییەکان لەبری هێزی سەربازی پێی دەگوترێت شەڕی سایبەری (Cyber warfare).

Critical infrastructure is the set of systems a country cannot live without: electricity, water, hospitals, banks and payments, telecommunications and the Internet, transport, fuel and government services. The US agency CISA defines it as systems so vital that their failure or destruction would weaken security, the economy, or public health and safety — and it lists sixteen such sectors.

ژێرخانی گرنگ ئەو کۆمەڵە سیستەمانەیە کە وڵات بەبێ ئەوان ناژی: کارەبا، ئاو، نەخۆشخانە، بانک و پارەدان، گەیاندن و ئینتەرنێت، گواستنەوە، سووتەمەنی و خزمەتگوزارییە حکومییەکان. دەزگای ئەمریکیی CISA وەک ئەو سیستەمانە پێناسەی دەکات کە ئەوەندە گرنگن کە وەستان یان لەناوچوونیان ئاسایش (Security)، ئابووری یان تەندروستی و سەلامەتیی گشتی لاواز دەکات — هەروەها شازدە کەرتی لەم جۆرە ڕیز دەکات.

The report's example: cyberattacks on essential places such as airports, hospitals — endangering patients' lives — and government institutions can cause widespread disruption. A power cut can plunge whole cities into darkness, disrupt daily life and spread fear. Many of these systems are run by industrial control systems: computers that open valves, switch breakers and read sensors. An attack on them can cause physical damage, not only data loss.

نموونەکەی ڕاپۆرتەکە: هێرشە سایبەرییەکان بۆ سەر شوێنە سەرەکییەکانی وەک فڕۆکەخانە، نەخۆشخانە — کە ژیانی نەخۆشەکان دەخاتە مەترسییەوە — و دامەزراوە حکومییەکان دەتوانن پشێوییەکی بەرفراوان دروست بکەن. بڕانی کارەبا دەتوانێت هەموو شارێک لە تاریکیدا نوقم بکات، ژیانی ڕۆژانە تێک بدات و ترس بڵاو بکاتەوە. زۆرێک لەم سیستەمانە بە سیستەمەکانی کۆنترۆڵی پیشەسازی بەڕێوە دەبرێن: ئەو کۆمپیوتەرانەی دەریچە دەکەنەوە، بڕەرەکانی کارەبا دەکەنەوە و هەستەوەرەکان (Sensor) دەخوێننەوە. هێرشێک بۆ سەریان دەتوانێت زیانی فیزیکی دروست بکات، نەک تەنها لەدەستدانی دراوە.

On 23 December 2015 attackers broke into three regional electricity distribution companies and switched off breakers — the big switches that cut power to whole areas — by remote control; about 225,000 customers lost power. CISA's report says the attackers most likely got in with spear-phishing e-mails and stolen passwords, used the companies' own remote-access tools, wiped computers and damaged equipment to slow the repair. In 2021 the US government attributed the attack to Russian state actors. CISA's lessons: keep control networks separate from office networks, limit remote access and protect it with MFA, and plan how to run the grid by hand.

لە ⁦23⁩ـی کانوونی یەکەمی ⁦2015⁩دا هێرشبەرەکان دزەیان کردە ناو سێ کۆمپانیای ناوچەیی بۆ دابەشکردنی کارەبا و لە دوورەوە بڕەرەکانی کارەبایان کردەوە (ئەو ئامێرە گەورانەی کارەبای ناوچەیەک دەبڕن)؛ نزیکەی ⁦225,000⁩ بەشداربوو بێ کارەبا مانەوە. ڕاپۆرتەکەی CISA دەڵێت هێرشبەرەکان بە ئەگەری زۆر بە فیشینگی ئامانجدار (Spear phishing) و تێپەڕەوشەی (Password) دزراو چوونە ژوورەوە، ئامرازەکانی دەستڕاگەیشتن لە دوورەوەی (Remote access) خودی کۆمپانیاکانیان بەکار هێنا، کۆمپیوتەرەکانیان سڕییەوە و ئامێرەکانیان تێکدا بۆ ئەوەی چاککردنەوە دوا بخەن. لە ⁦2021⁩دا حکومەتی ئەمریکا هێرشەکەی دایە پاڵ هێرشبەرە سەر بە دەوڵەتەکان (Nation-state actor) لە ڕووسیا. وانەکانی CISA: ڕایەڵەکانی کۆنترۆڵ لە ڕایەڵەکانی نووسینگە جیا بکەرەوە، دەستڕاگەیشتن لە دوورەوە سنووردار بکە و بە MFA بیپارێزە، هەروەها پلان دابنێ چۆن تۆڕی کارەبا بە دەست بەڕێوە ببەیت.

Critical systems depend on each other. When the electricity stops, water pumps stop; phone towers run on batteries for a few hours; hospitals switch to generators; card payments fail. This chain reaction is called a cascading failure. CISA warns that in today's connected world a disruption can cascade across systems, sectors and even regions.

سیستەمە گرنگەکان پشت بە یەکتر دەبەستن. کاتێک کارەبا دەبڕێت، پەمپەکانی ئاو دەوەستن؛ تاوەرەکانی مۆبایل بۆ چەند کاتژمێرێک بە باتری کار دەکەن؛ نەخۆشخانەکان دەچنە سەر مۆلیدە؛ پارەدان بە کارت سەرناکەوێت. ئەم کاردانەوە زنجیرەییە پێی دەگوترێت تێکچوونی زنجیرەیی. CISA ئاگاداری دەکاتەوە کە لە جیهانی بەیەکەوەبەستراوی ئەمڕۆدا تێکچوونێک دەتوانێت بە سەر سیستەم، کەرت و تەنانەت ناوچەکاندا بڵاو ببێتەوە.

The report and the presentation describe the digital risks a country may face. Together they make four groups:

ڕاپۆرتەکە و پێشکەشکردنەکە ئەو مەترسییە دیجیتاڵییانە وەسف دەکەن کە وڵاتێک دەکرێت ڕووبەڕوویان ببێتەوە. پێکەوە چوار گرووپ پێک دەهێنن:

Ransomware, the fourth group, is one of the most damaging threats to public services: criminals lock important systems and demand money to unlock them. How it works and how to recover is taught in Ransomware.

نەرمەواڵەی بارمتەگر، گرووپی چوارەم، یەکێکە لە زیانبەخشترین هەڕەشەکان بۆ خزمەتگوزارییە گشتییەکان: تاوانباران سیستەمە گرنگەکان قفڵ دەکەن و بۆ کردنەوەیان داوای پارە دەکەن. چۆن کار دەکات و چۆن لێی چاک دەبیتەوە لە نەرمەواڵەی بارمتەگردا فێر دەکرێت.

The first threat: attackers from inside or outside a country steal or spy on sensitive and secret information, so that it can be used to plan tactics and strategies against that country. This is cyber espionage, usually carried out by nation-state actors.

یەکەم هەڕەشە: هێرشبەرەکان لە ناوەوە یان دەرەوەی وڵاتێک زانیاریی هەستیار و نهێنی دەدزن یان سیخوڕیی لەسەر دەکەن، بۆ ئەوەی بۆ داڕشتنی تاکتیک و ستراتیژی دژی ئەو وڵاتە بەکار بهێنرێت. ئەمە سیخوڕیی سایبەرییە (Cyber espionage) و زۆرجار لەلایەن هێرشبەرە سەر بە دەوڵەتەکانەوە ئەنجام دەدرێت.

A documented example: the US Office of Personnel Management (OPM), 2015. OPM keeps the background-check files of people applying for sensitive government jobs. In 2015 it announced that attackers had stolen the background-investigation records of 21.5 million people, including the fingerprints of about 5.6 million. Such a file shows who works in sensitive posts, their families and their history — useful to a foreign intelligence service for years. Unlike a password, a fingerprint can never be changed.

نموونەیەکی بەڵگەدار: نووسینگەی بەڕێوەبردنی کارمەندانی ئەمریکا ⁦(OPM)⁩، ⁦2015⁩. OPM فایلەکانی پشکنینی ڕابردووی ئەو کەسانە هەڵدەگرێت کە داوای کاری هەستیاری حکومی دەکەن. لە ⁦2015⁩دا ڕایگەیاند کە هێرشبەرەکان تۆماری لێکۆڵینەوەی ڕابردووی ⁦21.5⁩ ملیۆن کەسیان دزیوە، لەوانە پەنجەمۆری نزیکەی ⁦5.6⁩ ملیۆن کەس. فایلێکی لەم جۆرە پیشان دەدات کێ لە پۆستی هەستیاردا کار دەکات، خێزانەکانیان و ڕابردوویان — بۆ دەزگایەکی هەواڵگریی بیانی بۆ چەندین ساڵ بەسوودە. بە پێچەوانەی تێپەڕەوشەیەک، پەنجەمۆر هەرگیز ناگۆڕدرێت.

The third threat: false information spread online can divide society and cause unrest. The report gives two examples: a made-up news story warning that food is about to run out, which causes panic and stress; and fake news designed to humiliate the government or make people angry with it. The presentation adds disinformation on social media and fake crisis alerts.

هەڕەشەی سێیەم: زانیاریی درۆ کە بە ئۆنلاین بڵاو دەکرێتەوە دەتوانێت کۆمەڵگا دابەش بکات و پشێوی بنێتەوە. ڕاپۆرتەکە دوو نموونە دەهێنێتەوە: هەواڵێکی ساختە کە ئاگاداری دەکاتەوە خواردن خەریکە نامێنێت و دەبێتە هۆی شڵەژان و فشاری دەروونی؛ هەروەها هەواڵی ساختە کە بۆ سووکردنی حکومەت یان توڕەکردنی خەڵک لێی دروست دەکرێت. پێشکەشکردنەکە زانیاریی ساختە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا و ئاگادارکردنەوەی ساختەی قەیران زیاد دەکات.

A word from the Kurdish version of the report: «زڕ» means 'fake', so «زڕهەواڵ» is fake news and «زڕزانیاری» is false information.

وشەیەک لە وەشانی کوردیی ڕاپۆرتەکەوە: «زڕ» بە واتای «ساختە» دێت، بۆیە «زڕهەواڵ» واتە هەواڵی ساختە و «زڕزانیاری» واتە زانیاریی ساختە.

If a country's main banking system or military system were broken into, the report and the presentation list four results:

ئەگەر سیستەمی سەرەکیی بانکی یان سیستەمی سەربازیی وڵاتێک دزەی پێ بکرێت، ڕاپۆرتەکە و پێشکەشکردنەکە چوار ئەنجام ڕیز دەکەن:

The group's presentation showed a table from the National Cyber Security Index (NCSI), made by the e-Governance Academy in Estonia, with the caption 'Top 10 best nations in the world for national cyber security (Nov 2024)'. Here is the whole table, as captured in November 2024. DDL is the Digital Development Level; the last column is the NCSI score minus the DDL.

پێشکەشکردنەکەی گرووپەکە خشتەیەکی لە پێوەری نیشتیمانیی ئاسایشی سایبەر ⁦(NCSI)⁩ پیشان دا، کە ئەکادیمیای ئەلیکترۆنیی حوکمڕانی لە ئیستۆنیا دروستی کردووە، لەگەڵ ئەم ژێرنووسە: «باشترین ⁦10⁩ وڵاتی جیهان لە ئاسایشی سایبەری نیشتیمانیدا (تشرینی دووەمی ⁦2024⁩)». ئەمە هەموو خشتەکەیە، وەک لە تشرینی دووەمی ⁦2024⁩دا گیرا. DDL ئاستی گەشەی دیجیتاڵییە؛ دوا ستوون نمرەی NCSIـیە کە DDLـی لێ دەرکراوە.

How the NCSI works — and where Iraq stands in it and in a second index, the ITU's Global Cybersecurity Index — is explained in the next lesson: How countries protect themselves.

NCSI چۆن کار دەکات — و عێراق لە کوێیدایە و لە پێوەرێکی دووەمدا، پێوەری جیهانیی ئاسایشی سایبەری ITU — لە وانەی داهاتوودا ڕوون دەکرێتەوە: وڵاتان چۆن خۆیان دەپارێزن.