What Is the Internet of Things?ئینتەرنێتی شتەکان چییە؟

The internet has been around for decades, but almost everything on it was made by people: the pages we write, the messages we send, the photos and videos we share. Machines carried the data; people created it. This internet of people is one of the most important and life-changing inventions in history. It is like a digital fabric woven into all our lives — at school, at work, in the bazaar and at home.

ئینتەرنێت چەندین دەیەیە هەیە، بەڵام نزیکەی هەموو ئەوەی لەسەریەتی خەڵک دروستیان کردووە: ئەو لاپەڕانەی دەینووسین، ئەو نامانەی دەینێرین، ئەو وێنە و ڤیدیۆیانەی بڵاویان دەکەینەوە. ئامێرەکان دراوەیان (Data) گواستووەتەوە؛ خەڵک دروستیان کردووە. ئەم ئینتەرنێتەی خەڵکە یەکێکە لە گرنگترین ئەو داهێنانانەی ژیانی مرۆڤیان گۆڕیوە. وەک قوماشێکی دیجیتاڵی وایە کە لە ژیانی هەموومان چنراوە — لە قوتابخانە، لە کار، لە بازاڕ و لە ماڵ.

Now a new internet is growing, and it is about to change the world again. It is not about connecting people: it connects things — lamps, fridges, water meters, cars, watches and machines that send data by themselves, with nobody typing. That is why it is called the Internet of Things (IoT). Watch the network change:

ئێستا ئینتەرنێتێکی نوێ گەشە دەکات و خەریکە دیسان جیهان دەگۆڕێت. ئەمیان بۆ بەستنەوەی خەڵک نییە: شتەکان دەبەستێتەوە — گڵۆپ، سەلاجە، پێوەری ئاو، ئۆتۆمبێل، کاتژمێر و ئەو ئامێرانەی خۆیان دراوە دەنێرن بێ ئەوەی کەس هیچ بنووسێت. بۆیە پێی دەوترێت ئینتەرنێتی شتەکان ⁦(IoT)⁩. سەیری گۆڕانی ڕایەڵەکە (Network) بکە:

You already carry a small IoT device. A smartphone 'knows' a lot about the world around it because it is full of sensors — parts that measure something in the physical world and turn it into data. Each thing it knows comes from one sensor:

تۆ ئێستا ئامێرێکی بچووکی IoT لەگەڵ خۆت هەڵدەگریت. مۆبایلی هۆشمەند (Smartphone) زۆر شت لەبارەی جیهانی دەوروبەری «دەزانێت»، چونکە پڕە لە هەستەوەر — ئەو پارچانەی شتێک لە جیهانی فیزیکیدا دەپێون و دەیکەنە دراوە. هەر زانیارییەکی مۆبایلەکە لە هەستەوەرێکەوە دێت:

Sensing is only half of the story. The phone also communicates through wireless networks — Wi-Fi, Bluetooth and the mobile network — so what it senses can reach an app or a server far away. Sensing + communicating is exactly what an IoT device does. A full table of phone sensors is in The sensors in your phone.

هەستکردن تەنیا نیوەی چیرۆکەکەیە. مۆبایلەکە هەروەها لە ڕێی ڕایەڵە بێتەلەکانەوە (Wireless network) پەیوەندی دەکات — وای‌فای (Wi-Fi)، Bluetooth و ڕایەڵەی مۆبایل (Mobile network) — بۆیە ئەوەی هەستی پێ دەکات دەتوانێت بگاتە ئەپێک (App) یان ڕاژەکارێک (Server) لە دوورەوە. هەستکردن + پەیوەندیکردن ڕێک ئەو کارەیە کە ئامێرێکی IoT دەیکات. خشتەیەکی تەواوی هەستەوەرەکانی مۆبایل لە هەستەوەرەکانی مۆبایلەکەتـدا هەیە.

IoT is a term for a world in which a huge range of objects are addressable through a network. Addressable means that each object has an address, like a house on a street, so data can find it and it can send data to others. Put simply, the Internet of Things is made up of devices that connect to the internet and share data with each other. They are not only computers, laptops and smartphones, but also ordinary objects fitted with chips that gather data and send it over a network.

IoT زاراوەیەکە بۆ جیهانێک کە تێیدا ژمارەیەکی زۆر لە کەلوپەل لە ڕێی ڕایەڵەیەکەوە ناونیشانیان هەیە. واتە هەر کەلوپەلێک ناونیشانێکی هەیە، وەک ماڵێک لە کۆڵانێکدا، بۆیە دراوە دەتوانێت بیدۆزێتەوە و ئەویش دەتوانێت دراوە بۆ ئەوانی تر بنێرێت. بە کورتی، ئینتەرنێتی شتەکان لەو ئامێرانە پێک دێت کە بە ئینتەرنێتەوە دەبەسترێن و دراوە لەگەڵ یەکتر ئاڵوگۆڕ دەکەن. ئەم ئامێرانە تەنیا کۆمپیوتەر (Computer)، لاپتۆپ (Laptop) و مۆبایلی هۆشمەند نین، بەڵکو کەلوپەلی ئاسایین کە چیپیان (Microchip) تێدا دانراوە بۆ کۆکردنەوەی دراوە و ناردنی بە ڕایەڵەیەکدا.

The ITU — the United Nations agency for information and communication technologies — wrote a formal definition in its 2012 standard ITU-T Y.2060: the IoT is a global infrastructure that links physical and virtual things using today's and tomorrow's information and communication technologies. A physical thing is an object in the real world, such as a lamp or a bridge; a virtual thing exists only as information, such as a stored file or a piece of software. What makes something a 'thing' is that it can be identified and joined to a communication network.

ITU — دەزگای نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ تەکنەلۆجیای زانیاری و پەیوەندی — لە ستانداردی (Standard) ⁦ITU-T Y.2060⁩ـی ساڵی ⁦2012⁩دا پێناسەیەکی فەرمیی نووسی: ئینتەرنێتی شتەکان ژێرخانێکی جیهانییە کە شتە فیزیکی و مەجازییەکان بە تەکنەلۆجیاکانی زانیاری و پەیوەندیی ئەمڕۆ و داهاتوو پێکەوە دەبەستێت. شتی فیزیکی کەلوپەلێکە لە جیهانی ڕاستەقینەدا، وەک گڵۆپێک یان پردێک؛ شتی مەجازی تەنیا وەک زانیاری هەیە، وەک فایلێکی (File) خەزنکراو یان پارچەیەک نەرمەواڵە (Software). ئەوەی شتێک دەکاتە «شت» ئەوەیە کە بتوانرێت بناسرێتەوە و بە ڕایەڵەیەکی پەیوەندییەوە ببەسترێت.

The ITU also shows IoT as a third direction of communication. Phones and computers already let us communicate at any time and in any place; IoT adds any thing — people talking to things, and things talking to things.

ITU هەروەها ئینتەرنێتی شتەکان وەک ئاڕاستەی سێیەمی پەیوەندی پیشان دەدات. مۆبایل و کۆمپیوتەر پێشتر ڕێیان پێداوین لە هەر کاتێک و لە هەر شوێنێک پەیوەندی بکەین؛ ئینتەرنێتی شتەکان هەر شتێک زیاد دەکات — مرۆڤ لەگەڵ شت قسە دەکات و شتیش لەگەڵ شت.

IoT devices include not only computers, laptops and smartphones, but almost any object that gets a chip, a sensor and a network connection. The main groups:

ئامێرەکانی IoT تەنیا کۆمپیوتەر، لاپتۆپ و مۆبایلی هۆشمەند نین، بەڵکو نزیکەی هەر کەلوپەلێکن کە چیپ، هەستەوەر و بەستنەوە بە ڕایەڵەوە وەربگرێت. گرووپە سەرەکییەکان:

Most of these things are embedded computers: a small computer hidden inside another machine — see Wearables and embedded computers.

زۆربەی ئەم شتانە سیستەمی چەسپێنراون (Embedded system): کۆمپیوتەرێکی بچووک کە لە ناو ئامێرێکی تردا شاردراوەتەوە — بڕوانە ئامێرە لەبەرکراوەکان و سیستەمە چەسپێنراوەکان.

The 'embedded pill' sounds like science fiction, but it is real. An ingestible sensor is a tiny sensor inside a tablet. When the patient swallows it, it sends a weak signal; a patch worn on the skin picks the signal up and passes it to a phone app, so the patient — and, only with permission, a doctor — can see that the medicine was taken. In November 2017 the US Food and Drug Administration (FDA) approved the first medicine with such a sensor.

«حەبی چەسپێنراو» وەک چیرۆکێکی زانستی-خەیاڵی دێتە بەرچاو، بەڵام ڕاستییە. هەستەوەری قووتدراو هەستەوەرێکی زۆر بچووکە لە ناو حەبێکدا. کاتێک نەخۆشەکە قووتی دەدات، سیگناڵێکی (Signal) لاواز دەنێرێت؛ پارچەیەکی لکاو لەسەر پێست سیگناڵەکە وەردەگرێت و دەیگەیەنێتە ئەپێکی مۆبایل، بۆیە نەخۆشەکە — و تەنیا بە ڕەزامەندیی ئەو پزیشکیش — دەبینێت کە دەرمانەکە خوراوە. لە تشرینی دووەمی ⁦2017⁩دا دەزگای خۆراک و دەرمانی ئەمریکا ⁦(FDA)⁩ یەکەم دەرمانی خاوەن هەستەوەرێکی وای پەسەند کرد.

Connecting a thing to the network brings three benefits:

بەستنەوەی شتێک بە ڕایەڵەوە سێ سوودی هەیە:

Example: a greenhouse near Halabja. A soil-moisture sensor tells the farmer's phone when the soil is dry (more information); the farmer can switch the pump on from the bazaar (easier management); and the system can water by itself when the soil is too dry (more intelligence).

نموونە: گوڵخانەیەک لە نزیک هەڵەبجە. هەستەوەرێکی شێی خاک بە مۆبایلی جووتیارەکە دەڵێت کەی خاکەکە وشک بووە (زانیاریی زیاتر)؛ جووتیارەکە دەتوانێت لە بازاڕەوە پەمپەکە هەڵبکات (بەڕێوەبردنی ئاسانتر)؛ سیستەمەکەش دەتوانێت کاتێک خاکەکە زۆر وشک دەبێت خۆی ئاو بدات (ژیریی زیاتر).

People connected things to networks decades ago (A Short History of IoT), but only in the last twenty years did it become cheap and practical almost everywhere. Five trends made IoT realistic:

خەڵک چەندین دەیە پێش ئێستا شتیان بە ڕایەڵەوە بەستووەتەوە (مێژوویەکی کورتی IoT)، بەڵام تەنیا لەم بیست ساڵەی دواییدا لە نزیکەی هەموو شوێنێک هەرزان و کردەنی بوو. پێنج ڕەوت ئینتەرنێتی شتەکانیان کردە ڕاستی:

These trends are also why experts expect the number of IoT devices to keep growing — see How many things are connected today? How chips kept getting more powerful is in Moore's law.

ئەم ڕەوتانە هەروەها هۆکاری ئەوەن کە پسپۆڕان چاوەڕێ دەکەن ژمارەی ئامێرەکانی IoT هەر زیاد بێت — بڕوانە ئەمڕۆ چەند شت بەستراوە؟ چیپەکان چۆن هەر بەهێزتر بوون لە یاسای مورـدا هاتووە.

Compare two computers. ENIAC, shown to the public in the USA in February 1946, was the world's first large general-purpose electronic computer. It filled a big room, weighed about 27 tonnes, used about 18,000 vacuum tubes and drew about 150 kilowatts of electricity. Today a microcontroller board such as the Arduino Nano measures $45 \times 18$ mm, weighs 7 grams and needs far less than one watt — and it can read sensors and talk to a network. That is $27\,000\,000 \div 7 \approx 3\,900\,000$: nearly four million times lighter. More about early computers: A short history of computers.

دوو کۆمپیوتەر بەراورد بکە. ENIAC، کە لە شوباتی ⁦1946⁩دا لە ئەمریکا بە خەڵک پیشان درا، یەکەم کۆمپیوتەری گشتیی (General-purpose computer) ئەلیکترۆنیی گەورەی جیهان بوو. ژوورێکی گەورەی پڕ دەکردەوە، نزیکەی ⁦27⁩ تەن کێشی بوو، نزیکەی ⁦18,000⁩ لوولەی بۆشایی تێدا بوو و نزیکەی ⁦150⁩ کیلۆوات کارەبای دەکێشا. ئەمڕۆ بۆردێکی گەشەپێدان (Development board) وەک Arduino Nano تەنیا $45 \times 18$ ملیمەترە، 7 گرام کێشیەتی و زۆر کەمتر لە یەک وات کارەبای پێویستە — و دەتوانێت هەستەوەرەکان بخوێنێتەوە و لەگەڵ ڕایەڵەیەک قسە بکات. واتە $27\,000\,000 \div 7 \approx 3\,900\,000$: نزیکەی چوار ملیۆن جار سووکتر. زیاتر لەبارەی کۆمپیوتەرەکان سەرەتاییەکان: مێژوویەکی کورتی کۆمپیوتەرەکان.