Autonomy, Swarms, Air Taxis and the Future of Dronesسەربەخۆیی، ڕەوەکانی درۆن، تەکسییە ئاسمانییەکان و داهاتووی درۆنەکان

The first lesson of this course told how drones went from military tools to tools for everyone. This last lesson looks ahead. Drone technology is moving fast in several directions: autonomy and AI integration (drones that sense, decide and act with less help), swarms, urban air mobility (air taxis), research frontiers such as shape-changing drones and quantum sensors, and new questions about jobs, the environment and ethics.

یەکەم وانەی ئەم کۆرسە باسی کرد درۆنەکان چۆن لە ئامرازی سەربازییەوە بوونە ئامرازی هەمووان. ئەم دوایین وانەیە سەیری داهاتوو دەکات. تەکنەلۆجیای درۆن بە چەند ئاڕاستەیەکدا خێرا دەڕوات: سەربەخۆیی (Autonomy) و تێکەڵکردنی ژیریی دەستکرد (Artificial intelligence) (درۆنانێک کە بە یارمەتیی کەمتر هەست دەکەن، بڕیار دەدەن و کار دەکەن)، ڕەوەکانی درۆن، گواستنەوەی ئاسمانیی شاری (Urban air mobility) (تەکسییە ئاسمانییەکان)، سنوورەکانی توێژینەوە وەک ئەو درۆنانەی شێوە دەگۆڕن و هەستەوەری (Sensor) کوانتەمی، هەروەها پرسیاری نوێ لەبارەی کار، ژینگە و ئەخلاق.

Each part links to lessons you already know, so you can see how the pieces fit together. Military uses of these technologies, such as autonomous weapons, are taught in the Military AI course (Autonomous Drones, Vehicles and Robots, War Has Rules); here we stay with civil drones.

هەر بەشێک بە وانەیەکەوە دەبەسترێتەوە کە پێشتر خوێندووتە، بۆ ئەوەی ببینیت پارچەکان چۆن پێکەوە دەگونجێن. بەکارهێنانی سەربازیی ئەم تەکنەلۆجیایانە، وەک سیستەمەکانی چەکی سەربەخۆ (Autonomous weapon system)، لە کۆرسی ژیریی دەستکردی سەربازی (Military AI) فێر دەکرێت (درۆنەکان، ئۆتۆمبێل و ڕۆبۆتی سەربەخۆ، جەنگ یاسای هەیە)؛ لێرەدا لەگەڵ درۆنی مەدەنیدا دەمێنینەوە.

Autonomy is how much a machine does by itself. It is not simply on or off: a drone can hold its height by itself while a person steers. Drone people borrowed Levels of autonomy from cars (Autonomy is a spectrum). Drone Industry Insights described six steps, from level 0, where the pilot makes every move, to level 5, where the drone handles every situation and no person is needed.

سەربەخۆیی ئەوەیە کە ئامێرێک چەند کار خۆی دەکات. تەنیا داگیرسان و کوژانەوە نییە: درۆنێک دەتوانێت خۆی بەرزییەکەی ڕابگرێت لە کاتێکدا مرۆڤ ئاراستەی دەکات. خەڵکی بواری درۆن بیرۆکەی ئاستەکانی سەربەخۆیی لە ئۆتۆمبێلەوە وەرگرت (سەربەخۆیی پلەپلەیە). Drone Industry Insights شەش پلەی باس کرد، لە ئاستی 0 کە فڕۆکەوان هەموو جووڵەیەک دەکات، تا ئاستی 5 کە درۆنەکە هەموو بارێک خۆی چارەسەر دەکات و پێویستی بە مرۆڤ نییە.

Most camera drones of 2019 were at level 2: they hold height, heading and speed while the pilot watches. A mapping mission with waypoints is close to level 3: the drone flies the plan and stops to ask when something is wrong. Drones that live in Drone docking stations and delivery drones work near level 4, with a remote pilot supervising from an operations centre; in 2026 researchers and regulators were still studying how many drones one person can safely supervise. Level 5 does not exist. At every level a person is responsible (From doing to supervising).

زۆربەی درۆنەکانی کامێرای ساڵی ⁦2019⁩ لە ئاستی 2دا بوون: بەرزی، ئاڕاستە و خێرایی ڕادەگرن و فڕۆکەوان سەیریان دەکات. فڕینی نەخشەکێشان بە خاڵەکانی ڕێگە (Waypoint) نزیکی ئاستی 3ـە: درۆنەکە پلانەکە دەفڕێت و کاتێک شتێک هەڵە دەبێت ڕادەوەستێت و دەپرسێت. درۆنەکانی ناو وێستگەکانی چارجکردنی درۆن (Drone docking station) و درۆنەکانی گەیاندن نزیکی ئاستی 4 کار دەکەن، بە فڕۆکەوانێکی دوور (Remote pilot) کە لە ناوەندێکی کارپێکردنەوە سەرپەرشتییان دەکات؛ لە ⁦2026⁩دا توێژەران و دەسەڵاتداران هێشتا لێیان دەکۆڵییەوە کە کەسێک بە سەلامەتی دەتوانێت سەرپەرشتیی چەند درۆن بکات. ئاستی 5 بوونی نییە. لە هەموو ئاستێکدا مرۆڤێک بەرپرسیارە (لە کارکردنەوە بۆ سەرپەرشتیکردن).

Obstacle avoidance means finding things in the way in real time and not hitting them. The drone's obstacle sensors (stereo cameras, time-of-flight beams, lidar: see Obstacle sensors) measure distances many times a second, and the computer marks the blocked places on a map. The simplest reaction is to brake: the open-source autopilot PX4, for example, slows the drone, stops it at a set distance and will not fly in directions its sensors cannot see.

خۆلادان لە بەربەست واتە دۆزینەوەی ئەو شتانەی لە ڕێگەدان لە کاتی خۆیدا و بەرنەکەوتن پێیان. هەستەوەرەکانی بەربەستی درۆنەکە (دوو کامێرای هاوجووت، تیشکی کاتی فڕین، لایدار (LiDAR): بڕوانە هەستەوەرەکانی بەربەست) چەند جارێک لە چرکەیەکدا دووری دەپێون و کۆمپیوتەرەکە شوێنە گیراوەکان لەسەر نەخشەیەک نیشانە دەکات. سادەترین کاردانەوە ڕاوەستانە: بۆ نموونە فڕۆکەوانی خۆکاری (Autopilot) کۆدکراوەی (Open source) ⁦PX4⁩ درۆنەکە خاو دەکاتەوە، لە دوورییەکی دیاریکراودا ڕایدەگرێت و بەرەو ئەو ئاڕاستانە نافڕێت کە هەستەوەرەکانی نایبینن.

Smarter drones then re-plan: they search the map for a new path through free space, like A* search in the AI course, and a drone can also climb over an obstacle. Two limits matter. A drone must see farther than it needs to stop, so fast flight needs long-range sensors. And thin wires, glass, smoke and darkness are hard to see. Ground robots do the same: see obstacle avoidance for robots.

درۆنی زیرەکتر پاشان پلاندانانەوە (Replanning) دەکەن: لە نەخشەکەدا بەدوای ڕێگەیەکی نوێدا لە ناو شوێنی بەتاڵدا دەگەڕێن، وەک گەڕانی ⁦A*⁩ لە کۆرسی ژیریی دەستکرد؛ درۆنێک دەتوانێت بەسەر بەربەستێکیشدا بڕوات. دوو سنوور گرنگن. درۆن دەبێت دوورتر ببینێت لەو دوورییەی بۆ ڕاوەستان پێویستە، بۆیە فڕینی خێرا هەستەوەرێک دەوێت کە تا دوور ببینێت. هەروەها وایەری باریک، شووشە، دووکەڵ و تاریکی بە زەحمەت دەبینرێن. ڕۆبۆتی (Robot) زەمینیش هەمان کار دەکەن: بڕوانە خۆلادان لە بەربەست بۆ ڕۆبۆتەکان.

Trees and walls stand still; aircraft move. To fly far beyond the pilot's sight, a drone also needs Detect and avoid: noticing other aircraft in time and always giving way to crewed aircraft. It can use cameras, radar and receivers for the position signals that many aircraft broadcast (ADS-B). How pilots do this today is taught in Avoiding collisions: give way and detect.

دار و دیوار جێگیرن؛ فڕۆکە دەجووڵێت. بۆ فڕینی دوور لە دەرەوەی بینینی فڕۆکەوان، درۆن پێویستی بە دۆزینەوە و خۆلادانیش هەیە: بینینی فڕۆکەکانی تر لە کاتی خۆیدا و چۆڵکردنی ڕێگە، هەمیشە، بۆ فڕۆکەی فڕۆکەواندار. دەتوانێت کامێرا، ڕادار (Radar) و وەرگری ئەو ئاماژانەی شوێن بەکار بهێنێت کە زۆر فڕۆکە بڵاویان دەکەنەوە (ADS-B). فڕۆکەوانان ئەمڕۆ چۆن ئەمە دەکەن، لە خۆلادان لە بەریەککەوتن: ڕێگە چۆڵ بکە و بیدۆزەوە فێر دەکرێت.

When thousands of drones share the same sky, each one sensing alone is not enough. Digital traffic services, UTM (in the EU: U-space), share who is flying where, the zones to avoid, flight approvals and nearby traffic (UTM and U-space). In May 2025 EASA certified the first U-space service provider; in the USA the final rule for routine flights beyond sight (Part 108) had still not been published in early November 2026.

کاتێک هەزاران درۆن هەمان ئاسمان هاوبەش دەکەن، هەستکردنی هەر یەکێکیان بە تەنیا بەس نییە. خزمەتگوزاریی دیجیتاڵیی هاتوچۆ، بەڕێوەبردنی هاتوچۆی درۆن (لە یەکێتیی ئەوروپا: ⁦U-space⁩)، ئەوە هاوبەش دەکەن کە کێ لە کوێ دەفڕێت، ناوچە قەدەغەکان، ڕەزامەندیی فڕین و هاتوچۆی نزیک (بەڕێوەبردنی هاتوچۆی درۆن و ⁦U-space⁩). لە ئایاری ⁦2025⁩دا EASA یەکەم دابینکەری خزمەتگوزاریی ⁦U-space⁩ـی بڕوانامەدار کرد؛ لە ئەمریکا، یاسای کۆتایی بۆ فڕینی ڕۆژانەی دەرەوەی بینین ⁦(Part 108)⁩ تا سەرەتای تشرینی دووەمی ⁦2026⁩ هێشتا بڵاو نەکرابووەوە.

With Computer vision, a drone's computer can find things in its pictures: a missing person on a hillside, a crack in a bridge, a sick plant, sheep to count. The usual task is Object detection: the model draws a box around each object and gives it a label and a confidence score. It learned from thousands of labelled pictures (Object detection: boxes, labels and scores; neural networks).

بە بینایی کۆمپیوتەر (Computer vision)، کۆمپیوتەری درۆن دەتوانێت شتەکان لە وێنەکانیدا بدۆزێتەوە: کەسێکی ونبوو لە گردێکدا، درزێک لە پردێکدا، ڕووەکێکی نەخۆش، مەڕ بۆ ژماردن. ئەرکی باو دۆزینەوەی تەنە (Object detection): مۆدێلەکە (ML model) سندووقێکی دەورگر (Bounding box) بە دەوری هەر تەنێکدا دەکێشێت و ناوێک و نمرەیەکی دڵنیایی (Confidence score) پێ دەدات. لە هەزاران وێنەی نیشانەدار فێر بووە (دۆزینەوەی تەن: سندووق، ناو و نمرە؛ تۆڕە دەمارییەکان).

The model makes mistakes: false alarms (a rock called a person) and misses (a person under a tree). A model trained in one country or season can fail in another, and some groups of people can be recognised worse than others (When AI Gets It Wrong). So people check the results before acting. Recognising military targets is a different and far more serious question; it is taught, with its ethics and law, in Target Recognition.

مۆدێلەکە هەڵە دەکات: ئاگادارکردنەوەی بەهەڵە (بەردێک کە بە مرۆڤ ناو دەبرێت) و لەدەستدان (مرۆڤێک لە ژێر دارێکدا). مۆدێلێک کە لە وڵاتێک یان وەرزێکدا ڕاهێنرابێت لەوانەیە لە شوێنێکی تردا شکست بهێنێت و هەندێک گرووپی خەڵک لەوانەیە خراپتر لە هی تر بناسرێنەوە (کاتێک ژیریی دەستکرد هەڵە دەکات). بۆیە مرۆڤ پێش هەر بڕیارێک ئەنجامەکان دەپشکنێت. ناسینەوەی ئامانجی سەربازی پرسیارێکی جیاواز و زۆر جیددیترە؛ لەگەڵ ئەخلاق و یاساکەیدا لە ناسینەوەی ئامانج فێر دەکرێت.

Swarm technology means many drones operating together in a coordinated formation. In a true Drone swarm there is no pilot for each drone, and often no leader. In 1987 Craig Reynolds showed with simulated birds, which he called 'boids', that three local rules are enough for a flock: avoid crowding nearby flockmates (separation), match their direction and speed (alignment) and stay close to them (cohesion). A swarm is a kind of Multi-agent system (Multi-agent systems).

تەکنەلۆجیای ڕەوە واتە چەندین درۆن کە پێکەوە کار دەکەن بە شێوەیەکی ڕێکخراو. لە ڕەوەیەکی درۆنی ڕاستەقینەدا هەر درۆنێک فڕۆکەوانی خۆی نییە و زۆرجار سەرکردەش نییە. لە ⁦1987⁩دا Craig Reynolds بە باڵندەی گریمانەیی لە کۆمپیوتەردا، کە ناوی لێنان «boids»، پیشانی دا سێ یاسای سادەی نێوان دراوسێکان بۆ ڕەوەیەک بەسن: لە دراوسێکان زۆر نزیک مەبەرەوە (دووری)، ئاڕاستە و خێراییت لەگەڵیان ڕێک بخە (هاوئاڕاستەیی) و لێیانەوە نزیک بمێنەوە (پێکەوەبوون). ڕەوەی درۆن جۆرێکە لە سیستەمی فرەئەیجێنت (Multi-agent system) (سیستەمە فرەئەیجێنتەکان).

Real swarms add obstacle avoidance and a shared goal. In 2022 researchers at Zhejiang University flew ten palm-sized drones through a dense bamboo forest; each had its own cameras and computer and shared information with the others (what a multi-agent system must handle). Swarms could one day search an earthquake zone faster than one drone. Military swarms exist too; they belong to the Military AI course, not to this lesson.

ڕەوە ڕاستەقینەکان خۆلادان لە بەربەست و ئامانجێکی هاوبەشیش زیاد دەکەن. لە ⁦2022⁩دا توێژەرانی زانکۆی Zhejiang دە درۆنی بچووکی قەبارەی لەپی دەستیان بە ناو دارستانێکی چڕی بامبوودا فڕاند؛ هەر یەکەیان کامێرا و کۆمپیوتەری خۆی هەبوو و زانیاریی لەگەڵ ئەوانی تر ئاڵوگۆڕ دەکرد (ئەوەی سیستەمێکی فرەئەیجێنت دەبێت چارەسەری بکات). ڕەوەکان ڕۆژێک لەوانەیە خێراتر لە یەک درۆن لە ناوچەیەکی بوومەلەرزەلێداودا بگەڕێن. ڕەوەی سەربازیش هەیە؛ ئەوانە لە کۆرسی ژیریی دەستکردی سەربازی باس دەکرێن، نەک لەم وانەیەدا.

A Drone light show looks like a swarm, but it works differently. Before the show, a designer plans every drone's path and light timing on a computer, checks that no two drones come too close, and uploads each drone's own plan. During the show the drones follow a shared clock from the GNSS satellites and keep their places to within centimetres with RTK. They are not steered live and do not talk to each other; the radio links are there so the crew can stop or land any drone.

نمایشی ڕووناکیی درۆن (Drone light show) وەک ڕەوە دەردەکەوێت، بەڵام جیاواز کار دەکات. پێش نمایشەکە، دیزاینەرێک ڕێگە و کاتی ڕووناکیی هەموو درۆنێک لەسەر کۆمپیوتەر پلان دەکات، دڵنیا دەبێتەوە کە هیچ دوو درۆنێک زۆر لە یەک نزیک نابنەوە و پلانی تایبەتی هەر درۆنێک بۆی بار دەکات. لە کاتی نمایشدا درۆنەکان کاتژمێرێکی هاوبەشی مانگە دەستکردەکانی GNSS پەیڕەو دەکەن و بە RTK شوێنەکانیان بە وردیی چەند سانتیمەترێک ڕادەگرن. ڕاستەوخۆ ئاراستە ناکرێن و قسە لەگەڵ یەکتر ناکەن؛ پەیوەندییە ڕادیۆییەکان بۆ ئەوەن کە تیمەکە بتوانێت هەر درۆنێک ڕابگرێت یان بینیشێنێتەوە.

Shows keep growing. On 3 February 2026, 22,580 drones flown from a single computer drew pictures over Hefei, China, for the Spring Festival Gala: a Guinness World Record. Whether there are 500 drones or 22,580, the principle is the same: a light show is choreography, not a self-organising swarm.

نمایشەکان هەر گەورەتر دەبن. لە 3ی شوباتی ⁦2026⁩دا، ⁦22,580⁩ درۆن کە لە یەک کۆمپیوتەرەوە دەفڕێنران، بۆ ئاهەنگی جەژنی بەهار لە سەرووی شاری هێفەیی لە چین وێنەیان کێشا: تۆمارێکی جیهانیی Guinness. چ ⁦500⁩ درۆن بێت یان ⁦22,580⁩، بنەماکە هەمان شتە: نمایشی ڕووناکیی درۆن ڕێکخستنی پێشوەختەیە، نەک ڕەوەیەکی درۆن کە خۆی ڕێک بخات.

Urban air mobility is the idea of moving people and goods through the air over and between cities. Its star is the Air taxi, usually an EVTOL: an electric aircraft that takes off and lands vertically like a big drone and then flies forward. Many electric rotors make it simpler and quieter than a helicopter, but batteries limit it to short trips. Air taxis take off from Vertiports: small airports on roofs or next to big airports.

گواستنەوەی ئاسمانیی شاری بیرۆکەی گواستنەوەی خەڵک و کاڵایە بە ئاسماندا لە سەرووی شارەکانەوە و لە نێوانیاندا. ئەستێرەکەی تەکسیی ئاسمانییە، کە زۆرجار eVTOLـە: فڕۆکەیەکی کارەبایی کە وەک درۆنێکی گەورە بە ستوونی هەڵدەفڕێت و دەنیشێتەوە و پاشان بەرەو پێشەوە دەفڕێت. چەندین ڕۆتۆری (Rotor) کارەبایی لە هەلیکۆپتەر سادەتر و بێدەنگتری دەکەن، بەڵام پاتری (Battery) سنووری بۆ گەشتی کورت دادەنێت. تەکسییە ئاسمانییەکان لە فڕۆکەخانە ستوونییەکانەوە هەڵدەفڕن: فڕۆکەخانەی بچووک لەسەر سەربان یان لە تەنیشت فڕۆکەخانە گەورەکان.

There are two main designs. Multicopters such as EHang's EH216-S lift two passengers with many rotors and no pilot on board. Tilt-rotors with a wing, such as Joby's S4, carry a pilot and up to four passengers, and tilt their rotors forward to cruise on the wing at up to about 320 km/h. In the EU, air taxis belong to the Certified category: the aircraft needs a Type certificate, and the operator and the pilot need licences, as in ordinary aviation (the specific and certified categories).

دوو دیزاینی سەرەکی هەیە. فرەپەروانەکان (Multirotor) وەک ⁦EH216-S⁩ـی EHang بە چەندین ڕۆتۆر و بەبێ فڕۆکەوان دوو گەشتیار هەڵدەگرن. ڕۆتۆری لارەوەبوو و باڵ، وەک ⁦S4⁩ـی Joby، فڕۆکەوانێک و تا چوار گەشتیار هەڵدەگرێت و ڕۆتۆرەکان بەرەو پێشەوە لار دەکاتەوە بۆ ئەوەی بە باڵ بفڕێت بە خێرایی تا نزیکەی ⁦320 km/h⁩. لە یەکێتیی ئەوروپا تەکسییە ئاسمانییەکان سەر بە جۆری بڕوانامەدارن (Certified category): فڕۆکەکە پێویستی بە بڕوانامەی جۆر (Type certificate) هەیە و کۆمپانیای بەڕێوەبەری فڕینەکان و فڕۆکەوان مۆڵەتیان پێویستە، وەک فڕۆکەوانیی ئاسایی (جۆری تایبەت و جۆری بڕوانامەدار).

Air taxis have been 'just a few years away' for a long time, so check the facts. As of November 2026: China certified EHang's pilotless EH216-S in October 2023 (type certificate), and the first operator certificates followed in March 2025; trial flights ran in Guangzhou and Hefei, but public ticketed passenger service was still waiting for approval. No eVTOL air taxi had an FAA type certificate; Joby and Archer were in the last stages and planned their first passengers in the United Arab Emirates, where a vertiport next to Dubai International Airport was finished in 2026.

تەکسییە ئاسمانییەکان ماوەیەکی زۆرە «تەنیا چەند ساڵێک دوورن»، بۆیە ڕاستییەکان بپشکنە. تا تشرینی دووەمی ⁦2026⁩: چین لە تشرینی یەکەمی ⁦2023⁩دا بڕوانامەی جۆری دا بە ⁦EH216-S⁩ـی بێفڕۆکەوانی EHang و یەکەم بڕوانامەکانی کارپێکردن لە ئازاری ⁦2025⁩دا دران؛ فڕینی تاقیکردنەوە لە گوانگجۆ و هێفەیی دەکرا، بەڵام خزمەتگوزاریی گشتیی گەشتیار بە بلیت هێشتا چاوەڕێی ڕەزامەندی بوو. هیچ eVTOLـێک بڕوانامەی جۆری FAAـی نەبوو؛ Joby و Archer لە قۆناغە کۆتاییەکاندا بوون و یەکەم گەشتیارەکانیان لە ئیماراتی عەرەبیی یەکگرتوو پلان دانابوو، کە فڕۆکەخانەیەکی ستوونی لە تەنیشت فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی دوبەی لە ⁦2026⁩دا تێیدا تەواو کرا.

It is also a hard business: the German companies Volocopter (insolvent at the end of 2024, then taken over) and Lilium (insolvent twice, in 2024 and 2025) ran out of money. And 'personal drones' that private owners could fly to work are not legal products anywhere today. Read air-taxi news with a critical eye: a test flight is not a service.

هەروەها بازرگانییەکی سەختە: کۆمپانیا ئەڵمانییەکانی Volocopter (لە کۆتایی ⁦2024⁩دا مایەپووچ بوو، پاشان کڕدرا) و Lilium (دوو جار مایەپووچ بوو، لە ⁦2024⁩ و ⁦2025⁩دا) پارەیان نەما. «درۆنی کەسی» کە خاوەنە تایبەتەکان بۆ چوونە سەر کار بیانفڕێنن ئەمڕۆ لە هیچ شوێنێک بەرهەمی یاسایی نین. هەواڵەکانی تەکسیی ئاسمانی بە چاوێکی ڕەخنەگرانە بخوێنەوە: فڕینێکی تاقیکردنەوە خزمەتگوزاری نییە.

A research frontier is Adaptive morphology: drones that change their shape during flight. Birds fold their wings to slip through branches; a drone could fold its arms to pass a narrow gap in a damaged building. In 2018 researchers at the University of Zurich and EPFL built a quadcopter whose arms rotate around its body on servo motors. It can fly as an X (the normal, most stable shape), an H (thin, for a narrow slot), an O (arms folded close, for the smallest hole) or a T (arms moved back, so the camera at the front can get close to a surface).

یەکێک لە سنوورەکانی توێژینەوە شێوەی خۆگونجێنە (Adaptive morphology): درۆنانێک کە لە کاتی فڕیندا شێوەی خۆیان دەگۆڕن. باڵندە باڵەکانی دەنووشتێنێتەوە بۆ ئەوەی بە ناو لقەکاندا تێبپەڕێت؛ درۆنێک دەتوانێت باسکەکانی بنووشتێنێتەوە بۆ تێپەڕین بە کەلێنێکی تەسکی باڵەخانەیەکی ڕووخاودا. لە ⁦2018⁩دا توێژەرانی زانکۆی زیورخ و EPFL چوارپەروانەیەکیان (Quadcopter) دروست کرد کە باسکەکانی بە ماتۆڕەکانی سێرڤۆ (Servo motor) بە دەوری لەشەکەیدا دەسووڕێنەوە. دەتوانێت وەک X (شێوە ئاسایی و جێگیرترەکە)، H (تەسک، بۆ کەلێنێکی باریک)، O (باسکەکان لە لەش نزیک دەبنەوە، بۆ بچووکترین کون) یان T (باسکەکان دەچنە دواوە، بۆ ئەوەی کامێراکەی پێشەوە لە ڕوویەک نزیک ببێتەوە) بفڕێت.

The hard part is control: when an arm moves, the centre of gravity and the layout of the thrust change, so the flight controller must adapt at once (The control loop). In 2026 shape-changing drones were still research machines, aimed at inspection and at search in collapsed buildings.

بەشە سەختەکە کۆنترۆڵە: کاتێک باسکێک دەجووڵێت، ناوەندی کێش و شوێنی هێزی پاڵنەر (Thrust) دەگۆڕێن، بۆیە کۆنترۆڵکەری فڕین (Flight controller) دەبێت یەکسەر خۆی بگونجێنێت (خولی کۆنترۆڵ). لە ⁦2026⁩دا ئەو درۆنانەی شێوە دەگۆڕن هێشتا ئامێری توێژینەوە بوون، بۆ پشکنین و گەڕان لە باڵەخانەی ڕووخاودا.

Satellite navigation can be jammed, spoofed or blocked (When GNSS cannot be trusted). Without it, a drone's IMU slowly drifts away from the true position. Quantum sensing offers another way: sensors that use quantum effects in atoms measure tiny things very precisely. A quantum magnetometer measures small changes in the Earth's magnetic field along the way, and software matches that pattern with a magnetic map of the ground, like recognising a street by its shape.

ڕێنیشاندانی مانگی دەستکرد دەکرێت بشێوێنرێت، هەڵبخەڵەتێنرێت یان ڕێی لێ بگیرێت (کاتێک ناتوانرێت متمانە بە GNSS بکرێت). بەبێ ئەو، یەکەی پێوانی بارنەگۆڕینی (IMU) درۆن هێواش هێواش لە شوێنی ڕاستەقینە لادەدات. هەستپێکردنی کوانتەمی (Quantum sensing) ڕێگەیەکی تر پێشکەش دەکات: ئەو هەستەوەرانەی دیاردە کوانتەمییەکانی ناو گەردیلە بەکار دەهێنن شتی زۆر بچووک زۆر بە وردی دەپێون. ماگنێتۆمیتەرێکی (Magnetometer) کوانتەمی گۆڕانی بچووکی بواری موگناتیسیی زەوی بە درێژایی ڕێگاکە دەپێوێت و نەرمەواڵە (Software) ئەو شێوازە لەگەڵ نەخشەیەکی موگناتیسیی زەویدا بەراورد دەکات، وەک ناسینەوەی شەقامێک لە شێوەکەیەوە.

In April 2025 the company Q-CTRL reported flight trials over about 500 km in which this magnetic navigation had up to 50 times less position error than an inertial system alone (results reported by the company). It needs no satellite signal at all. But in 2026 it was at the field-trial stage, mostly on aircraft and vehicles, not in everyday drones.

لە نیسانی ⁦2025⁩دا کۆمپانیای ⁦Q-CTRL⁩ ڕاپۆرتی فڕینی تاقیکردنەوەی بە درێژیی نزیکەی ⁦500 km⁩ دا کە تێیدا ئەم ڕێنیشاندانە موگناتیسییە هەڵەی شوێنی تا ⁦50⁩ جار کەمتر بوو لە سیستەمێکی بارنەگۆڕین بە تەنیا (ئەنجامی ڕاپۆرتی کۆمپانیا). هیچ ئاماژەیەکی مانگی دەستکردی پێویست نییە. بەڵام لە ⁦2026⁩دا لە قۆناغی تاقیکردنەوەی مەیدانیدا بوو، زۆربەی لەسەر فڕۆکە و ئۆتۆمبێل، نەک لە درۆنی ڕۆژانەدا.

The farthest drones fly on other worlds, while their pilots stay on Earth. NASA's helicopter Ingenuity (1.8 kg, two 1.2 m rotors spinning at about 2,400 rpm) made the first powered, controlled flight on Mars on 19 April 2021. Mars's air is only about 1 % as dense as Earth's, so the rotors had to be large and fast (Thin air, hot days and wind). Built for five test flights, it made 72 before its last flight on 18 January 2024. Its first flights are also told in Drones: robots that fly.

دوورترین درۆنەکان لە جیهانەکانی تردا دەفڕن، لە کاتێکدا فڕۆکەوانەکانیان لەسەر زەوین. هەلیکۆپتەرەکەی NASA بە ناوی Ingenuity (⁦1.8 kg⁩، دوو ڕۆتۆری ⁦1.2⁩ مەتری کە بە نزیکەی ⁦2,400⁩ خول لە خولەکێکدا دەسووڕانەوە) لە ⁦19⁩ی نیسانی ⁦2021⁩دا یەکەم فڕینی بە وزە و کۆنترۆڵکراوی لەسەر مەریخ کرد. هەوای مەریخ تەنیا نزیکەی ⁦1 %⁩ ئەوەندەی هەوای زەوی چڕە، بۆیە دەبوو ڕۆتۆرەکان گەورە و خێرا بن (هەوای تەنک، ڕۆژی گەرم و با). بۆ پێنج فڕینی تاقیکردنەوە دروست کرابوو، بەڵام تا دوایین فڕینی لە ⁦18⁩ی کانوونی دووەمی ⁦2024⁩دا ⁦72⁩ فڕینی کرد. یەکەم فڕینەکانیشی لێرەدا باس کراون: درۆنەکان: ڕۆبۆتی فڕیو.

Radio messages take minutes to travel between Earth and Mars, so nobody could steer Ingenuity live. Each flight was planned in advance, sent to Mars, and flown by the helicopter's own computer, which used its camera and sensors to keep track of where it was: autonomy was the only option.

نامەی ڕادیۆیی چەند خولەکێک لە نێوان زەوی و مەریخدا دەخایەنێت، بۆیە کەس نەیدەتوانی ڕاستەوخۆ Ingenuity ئاراستە بکات. هەر فڕینێک پێشتر پلانی بۆ دادەنرا، دەنێردرا بۆ مەریخ و کۆمپیوتەری خودی هەلیکۆپتەرەکە دەیفڕاند و بە کامێرا و هەستەوەرەکانی خۆی شوێنی خۆی دەزانی: سەربەخۆیی تاکە ڕێگە بوو.

Next comes Dragonfly, a nuclear-powered rotorcraft with eight rotors that will explore Saturn's moon Titan, flying several kilometres at a time from one place to the next. Titan's air is about four times denser than Earth's and its gravity is only about one seventh of Earth's, so flying there is easier than on Earth. NASA plans the launch for no earlier than July 2028 and the arrival in 2034; Titan is even farther away than Mars, so Dragonfly too must fly by itself.

پاشان Dragonfly دێت، فڕۆکەیەکی ڕۆتۆری بە وزەی ناوکی و هەشت ڕۆتۆر کە مانگی تیتانی زوحەل دەپشکنێت و هەر جارە چەند کیلۆمەترێک لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر دەفڕێت. هەوای تیتان نزیکەی چوار جار لە هی زەوی چڕترە و کێشکردنەکەی (Gravity) تەنیا نزیکەی یەک لەسەر حەوتی هی زەوییە، بۆیە فڕین لەوێ لە زەوی ئاسانترە. NASA هەڵدانەکەی بۆ زووترین کات تەممووزی ⁦2028⁩ و گەیشتنەکەی بۆ ⁦2034⁩ پلان داناوە؛ تیتان لە مەریخیش دوورترە، بۆیە Dragonflyـیش دەبێت خۆی بفڕێت.

Drones change work in two ways. They create new jobs: remote pilots, farm spray-drone operators, mapping and GIS analysts, inspectors who read thermal pictures, technicians who repair motors and batteries, and software and AI developers who write autopilots and vision models. And they transform existing jobs: a surveyor, a farmer or a bridge engineer now uses drone data in work they already did.

درۆنەکان بە دوو ڕێگە کار دەگۆڕن. کاری نوێ دروست دەکەن: فڕۆکەوانە دوورەکان، فڕێنەرانی درۆنی پرژێنەر (Spraying drone) لە کشتوکاڵدا، شیکەرەوەکانی نەخشە و GIS، پشکنەرانی وێنەی گەرمی، تەکنیککارانی چاککردنەوەی ماتۆڕ (Electric motor) و پاتری، هەروەها گەشەپێدەرانی نەرمەواڵە و ژیریی دەستکرد کە فڕۆکەوانی خۆکار و مۆدێلی بینین دەنووسن. هەروەها کاری هەبوو دەگۆڕن: ڕووپێوکەر، جووتیار یان ئەندازیاری پرد ئێستا دراوەی (Data) درۆن لەو کارەدا بەکار دەهێنن کە پێشتر دەیانکرد.

The skills are a mix: rules and safety habits, maths and physics, maps, electronics, programming (Python is common) and English for manuals and forums. Pilots need official training and a test: see Training: learn before you fly. On CêIT you can build these skills in the programming, AI, IoT and networking courses.

کارامەییەکان تێکەڵەیەکن: یاسا و خووی سەلامەتی، بیرکاری و فیزیا، نەخشە، ئەلیکترۆنیات، بەرنامەسازی (Programming) (Python باوە) و ئینگلیزی بۆ ڕێنمایی و فۆرەمەکان. فڕۆکەوانان ڕاهێنان و تاقیکردنەوەی فەرمییان پێویستە: بڕوانە ڕاهێنان: پێش فڕین فێر بە. لە CêIT دەتوانیت ئەم کارامەییانە لە کۆرسەکانی بەرنامەسازی، ژیریی دەستکرد، ئینتەرنێتی شتەکان (Internet of Things) و تۆڕدا بنیات بنێیت.

Can drones reduce the Carbon footprint of some operations? Yes, but only in some cases. A small drone delivering a light parcel can cause less CO₂ than a van, while a heavy parcel on a big drone can cause more (When does drone delivery make sense?). A short drone flight can replace a helicopter flight or a truck trip for some inspections and surveys, and spraying only the sick patches uses less chemical.

ئایا درۆنەکان دەتوانن شوێنپێی کاربۆنی (Carbon footprint) هەندێک کار کەم بکەنەوە؟ بەڵێ، بەڵام تەنیا لە هەندێک بارودۆخدا. درۆنێکی بچووک کە پاکەتێکی سووک دەگەیەنێت دەتوانێت لە ئۆتۆمبێلێک ⁦CO₂⁩ی کەمتر دەربدات، لە کاتێکدا پاکەتێکی قورس لەسەر درۆنێکی گەورە دەکرێت زیاتر دەربدات (گەیاندن بە درۆن کەی گونجاوە؟). فڕینێکی کورتی درۆن دەتوانێت بۆ هەندێک پشکنین و ڕووپێو جێگەی فڕینێکی هەلیکۆپتەر یان گەشتێکی بارهەڵگر بگرێتەوە و پرژاندنی تەنیا پەڵە نەخۆشەکان دەرمانی کەمتر بەکار دەهێنێت.

Drones also have costs. In NASA listening tests in 2017, people found the sound of small drones more annoying than road traffic at similar levels. A review of wildlife studies found that birds react most, especially to large, noisy drones flying straight at them. Batteries and electronics become waste. So the honest answer is: better for the environment in some jobs, and only if we fly carefully.

درۆنەکان تێچووشیان هەیە. لە تاقیکردنەوەکانی گوێگرتنی NASA لە ⁦2017⁩دا، خەڵک دەنگی درۆنی بچووکیان لە دەنگی هاتوچۆی ئۆتۆمبێل لە ئاستی هاوشێوەدا بێزارکەرتر زانی. پێداچوونەوەیەکی توێژینەوەکانی ئاژەڵی کێوی دۆزییەوە کە باڵندە زیاتر لە هەموو کاردانەوەیان هەیە، بەتایبەتی بەرامبەر درۆنی گەورە و بەدەنگ کە ڕاستەوخۆ بەرەو ڕوویان دەفڕن. پاتری و ئەلیکترۆنیات دەبنە پاشماوە. بۆیە وەڵامی ڕاست ئەمەیە: بۆ ژینگە باشترە لە هەندێک کاردا، ئەویش تەنیا ئەگەر بە وریاییەوە بفڕین.

The same technology can rescue or harm: drones are a well-known example of Dual use (Dual use: one technology, two purposes). Societies therefore build frameworks for responsible use: laws and registration (Drone rules in 2026), safety training and checklists (Flying safely), privacy and data protection (Privacy, security and counter-drone systems), and rules for the AI on board.

هەمان تەکنەلۆجیا دەتوانێت ڕزگار بکات یان زیان بگەیەنێت: درۆنەکان نموونەیەکی ناسراون بۆ دوو بەکارهێنان (Dual use) (دوو بەکارهێنان: یەک تەکنەلۆجیا، دوو مەبەست). بۆیە کۆمەڵگاکان چوارچێوەی بەکارهێنانی بەرپرسیارانە دروست دەکەن: یاسا و تۆمارکردنی درۆن (Drone registration) (یاساکانی درۆن لە ⁦2026⁩دا)، ڕاهێنانی سەلامەتی و لیستی پشکنین (فڕاندنی سەلامەت)، تایبەتێتی (Privacy) و پاراستنی دراوە (تایبەتێتی، ئاسایش و تەکنەلۆجیای دژەدرۆن)، هەروەها یاسا بۆ ئەو ژیریی دەستکردەی لەسەر درۆنەکەیە.

As drones become more autonomous, two ideas matter most. People stay in control: a person sets the mission and its limits and can stop it, and people, not machines, answer for what happens (Who is responsible?). And AI must be checked and explained: tested for bias and errors, with someone accountable (Accountability). Together these principles are called Responsible AI.

هەتا درۆنەکان سەربەخۆتر دەبن، دوو بیرۆکە گرنگترن. مرۆڤ کۆنترۆڵ دەکات: مرۆڤێک ئەرکەکە و سنوورەکانی دادەنێت و دەتوانێت ڕایبگرێت و مرۆڤ، نەک ئامێر، وەڵامدەری ئەوەیە کە ڕوو دەدات (کێ بەرپرسیارە؟). هەروەها ژیریی دەستکرد دەبێت بپشکنرێت و ڕوون بکرێتەوە: بۆ لاسەنگیی ئەلگۆریزم (Algorithmic bias) و هەڵە تاقی بکرێتەوە و کەسێک لێی بەرپرسیار بێت (لێپرسینەوە). بەم بنەمایانە پێکەوە دەگوترێت ژیریی دەستکردی بەرپرسیار (Responsible AI).

Drone technology is one of the most dynamic areas of technology today. In fourteen lessons you followed the whole story: what a drone is and its types; how it flies, from motors and propellers to the flight controller and GNSS; its batteries, radio links and cameras; how to fly safely, legally and with respect for privacy; and what drones do at work and where they are going.

تەکنەلۆجیای درۆن یەکێکە لە چالاکترین بوارەکانی تەکنەلۆجیا لە ئەمڕۆدا. لە چواردە وانەدا هەموو چیرۆکەکەت پەیڕەو کرد: درۆن چییە و جۆرەکانی؛ چۆن دەفڕێت، لە ماتۆڕەکان و پەروانەکانەوە (Propeller) تا کۆنترۆڵکەری فڕین و GNSS؛ پاتری، پەیوەندیی ڕادیۆیی و کامێراکانی؛ چۆن بە سەلامەتی، بە یاسایی و بە ڕێزگرتن لە تایبەتێتی بفڕێنیت؛ هەروەها درۆنەکان لە کاردا چی دەکەن و بەرەو کوێ دەچن.

What comes next grows from four things coming together: artificial intelligence, better sensors, better power and new designs. Whether you use drones in your job or just for fun, understanding them helps you see a technology that will increasingly shape the world around you, from the wheat fields near Erbil to the moons of Saturn.

ئەوەی دێت لە کۆبوونەوەی چوار شت سەرچاوە دەگرێت: ژیریی دەستکرد، هەستەوەری باشتر، وزەی باشتر و دیزاینی نوێ. چ درۆن لە کارەکەتدا بەکار بهێنیت یان تەنیا بۆ خۆشی، تێگەیشتن لێی یارمەتیت دەدات تەکنەلۆجیایەک ببینیت کە هەتا دێت زیاتر جیهانی دەوروبەرت شێوە دەدات، لە کێڵگەکانی گەنمی نزیک هەولێرەوە تا مانگەکانی زوحەل.

To go further: for the 'brain' of autonomous drones, learn about agents and search in the AI course, starting with Agents, sensors and actuators, A* search and Machine learning basics; for connected sensors and radios, the Internet of Things course, starting with What Is the Internet of Things?; for programming, start with What is programming?; for safety, ethics and military uses, the Military AI course, starting with What Is Military AI?. To fly legally, check the rules where you live and take your country's official drone training (in the EU the online A1/A3 course, in the USA the Part 107 test): see Training and Iraq and the Kurdistan Region. For English vocabulary, see Emerging technologies.

بۆ ئەوەی زیاتر بڕۆیت: بۆ «مێشک»ی درۆنی سەربەخۆ، لە کۆرسی ژیریی دەستکرد لەبارەی ئەیجێنتەکان (Agent) و گەڕان فێر بە، بە دەستپێکردن لە ئەیجێنتەکان، هەستەوەرەکان و جووڵێنەرەکان، گەڕانی ⁦A*⁩ و بنەماکانی فێربوونی ئامێر؛ بۆ هەستەوەرەکان و ڕادیۆی بەیەکەوەبەستراو، کۆرسی ئینتەرنێتی شتەکان، بە دەستپێکردن لە ئینتەرنێتی شتەکان چییە؟؛ بۆ بەرنامەسازی، بە بەرنامەسازی چییە؟ دەست پێ بکە؛ بۆ سەلامەتی، ئەخلاق و بەکارهێنانی سەربازی، کۆرسی ژیریی دەستکردی سەربازی، بە دەستپێکردن لە ژیریی دەستکردی سەربازی چییە؟. بۆ فڕینی یاسایی، یاساکانی شوێنی خۆت بپشکنە و ڕاهێنانی فەرمیی درۆن لە وڵاتەکەت وەربگرە (لە یەکێتیی ئەوروپا کۆرسی ئۆنلاینی ⁦A1/A3⁩ و لە ئەمریکا تاقیکردنەوەی ⁦Part 107⁩): بڕوانە ڕاهێنان و عێراق و هەرێمی کوردستان. بۆ وشەی ئینگلیزی، بڕوانە تەکنەلۆجیا نوێیەکان.