Chapterبەش 1 · Lectureوانە 1.1

What Is Programming?بەرنامەسازی چییە؟

A program is a list of exact instructions for a computer, and programming is the work of planning, writing and testing them. Input, processing and output; why people write source code while the CPU runs machine code; and a short history from Ada Lovelace to the first compilers and the first “bug”.

لیستێکە لە ورد بۆ و کاری پلاندانان، نووسین و تاقیکردنەوەیانە. ، و ؛ بۆچی مرۆڤ دەنووسێت کەچی جێبەجێ دەکات؛ هەروەها مێژوویەکی کورت لە ⁦Ada Lovelace⁩ـەوە تا یەکەمین و یەکەم «».

17 min read18 خولەک خوێندنەوە · 15 stepsهەنگاو

What you will learnچی فێر دەبیت

Explain what a program, programming and a programmer are.
Describe any program by its input, processing and output.
Tell source code from machine code, and say why a translator is needed.
List the steps of a programmer's work and explain bug and debugging.
Name the first milestones of programming, from 1843 to the first compilers.

ڕوونی بکەیتەوە ، و چین.
هەر بە ، و وەسف بکەیت.
جیاوازیی و بزانیت و بڵێیت بۆچی وەرگێڕێک پێویستە.
هەنگاوەکانی کاری بژمێریت و و ڕوون بکەیتەوە.
یەکەم وێستگەکانی بناسیت، لە ⁦1843⁩ـەوە تا یەکەمین .

Computers follow programsکۆمپیوتەر شوێن بەرنامە دەکەوێت

A computer is very fast, but on its own it does nothing. Everything it does — showing a photo, adding up a bill, playing a song — it does because a program tells it how. A program is a list of exact instructions that the computer carries out one after another.

زۆر خێرایە، بەڵام بە تەنها هیچ ناکات. هەر کارێک دەیکات (پیشاندانی وێنەیەک، کۆکردنەوەی پسوولەیەک، لێدانی گۆرانییەک) لەبەر ئەوەیە کە پێی دەڵێت چۆن بیکات. لیستێکە لە ورد کە یەک لە دوای یەک جێبەجێیان دەکات.

Definitionپێناسە

A set of instructions that a computer follows to do a job. A program can be one small or many files working together.

کۆمەڵێک ڕێنماییە کە کۆمپیوتەر پەیڕەویان دەکات بۆ ئەنجامدانی کارێک. بەرنامە دەکرێت تەنها بێت، یان چەندین فایل بێت کە پێکەوە کار دەکەن.

Programming is the work of planning, writing and testing programs. A person who does this work is a programmer, also called a software developer. Programmers write their instructions in a programming language: a language with strict rules that both people and computers can work with.

کاری پلاندانان، نووسین و تاقیکردنەوەی . ئەو کەسەی ئەم کارە دەکات . خۆیان بە دەنووسن: زمانێک کە یاسای توندی هەیە و هەم مرۆڤ و هەم دەتوانن کاری پێ بکەن.

A very literal helperیارمەتیدەرێکی زۆر گوێڕایەڵ

Imagine a new helper at a bakery who has never baked before and does exactly what the note on the wall says, nothing more. If the note says “put the dough in the oven” but never says “take the bread out”, the bread burns. A computer is that helper: it never guesses what you meant.

وێنا بکە یارمەتیدەرێکی نوێ لە نانەواخانەیەک کە هەرگیز نانی نەکردووە و ڕێک ئەوە دەکات کە لە پەڕەی سەر دیوارەکە نووسراوە، نە زیاتر. ئەگەر پەڕەکە بڵێت «هەویرەکە بخە ناو تەنوورەکەوە» بەڵام هەرگیز نەڵێت «نانەکە دەربهێنە»، نانەکە دەسووتێت. ئەو یارمەتیدەرەیە: هەرگیز مەزەندە ناکات مەبەستت چی بووە.

Where the analogy stops workingسنووری ئەم نموونەیە

A human helper soon learns to think for himself. A computer only follows programs, but it does billions of steps a second and never gets tired. Even a “smart” app follows a program that people wrote.

یارمەتیدەری مرۆڤ زوو فێر دەبێت خۆی بیر بکاتەوە. تەنها جێبەجێ دەکات، بەڵام لە چرکەیەکدا ملیاران هەنگاو دەنێت و هەرگیز ماندوو نابێت. تەنانەت «زیرەک»یش جێبەجێ دەکات کە خەڵک نووسیویانە.

Quick checkپشکنینی خێراWhat does a computer do with a program? چی بە دەکات؟It guesses what the programmer meant and fixes unclear steps.مەزەندە دەکات بەرنامەسازەکە مەبەستی چی بووە و هەنگاوە ناڕوونەکان چاک دەکات.It carries out the instructions exactly, one after another.ڕێکارنامەکان ڕێک وەک خۆیان یەک لە دوای یەک جێبەجێ دەکات.It changes the instructions when it finds a better way.کاتێک ڕێگەیەکی باشتر بدۆزێتەوە ڕێکارنامەکان دەگۆڕێت.

02- پرۆگرامینگ چییه؟MR. Ant · Kurdish (Sorani)کوردی (سۆرانی) · 43K viewsبینین · 1.6K likesلایک · Partبەشی 0:00–5:40 (ofلە 9:22)
A Kurdish (Sorani) explanation of what programming is and what programmers do, from the start of a Java course.
بە کوردی، لە یەکەم وانەکانی کۆرسێکی Java، ڕوونی دەکاتەوە چییە و چی دەکەن.
Kurdish video, 0:00-5:40: what programming is; it stops before the part about Java.
ڤیدیۆیەکی کوردی، لە ⁦0:00⁩ تا ⁦5:40⁩: چییە؛ پێش بەشی ڕادەوەستێت.

Computers follow programsکۆمپیوتەر شوێن بەرنامە دەکەوێت

Instructions must be exactڕێکارنامەکان دەبێت ورد بن

People fill gaps without noticing. Ask a friend to “work out the taxi fare” and they know what to do. A computer needs every detail written down, in the right order, with nothing unclear. Here is the same job as exact instructions for a taxi app that charges 500 dinars per kilometre plus a starting fee of 2000 dinars:

مرۆڤ بەبێ ئەوەی هەست بکات کەلێنەکان پڕ دەکاتەوە. ئەگەر بە هاوڕێیەکت بڵێیت «کرێی تەکسییەکە حیساب بکە»، دەزانێت چی بکات. پێویستی بەوەیە هەموو وردەکارییەک بنووسرێت، بە ڕیزبەندیی دروست و بێ هیچ شتێکی ناڕوون. ئەمە هەمان کارە وەک ورد بۆ تەکسی کە بۆ هەر کیلۆمەترێک ⁦500⁩ دینار و ⁦2000⁩ دینار کرێی دەستپێک وەردەگرێت:

Taxi fare, step by stepکرێی تەکسی، هەنگاو بە هەنگاو

Read the distance of the trip in kilometres.
دووریی گەشتەکە بە کیلۆمەتر وەربگرە.
Multiply the distance by 500.
دوورییەکە لێکبدە لە ⁦500⁩.
Add 2000 to the result.
⁦2000⁩ بخەرە سەر ئەنجامەکە.
Show the final number as the fare.
ژمارەی کۆتایی وەک کرێ پیشان بدە.

For a 6 km trip the computer works out $6 \times 500 = 3000$ , then $3000 + 2000 = 5000$ , and shows 5000 dinars. A list of exact steps like this, which always ends with an answer, is called an algorithm. You will learn to plan algorithms in Algorithms, pseudocode and flowcharts.

بۆ گەشتێکی 6 کیلۆمەتری، سەرەتا $6 \times 500 = 3000$ دەکات، پاشان $3000 + 2000 = 5000$ و ⁦5000⁩ دینار پیشان دەدات. لیستێکی وەها لە هەنگاوی ورد کە هەمیشە بە وەڵامێک کۆتایی دێت پێی دەوترێت . لە وانەی ئەلگۆریزمەکان، نیمچەکۆد و هێڵکارییەکانی ڕەوت فێری پلاندانانی دەبیت.

Quick checkپشکنینی خێراWhich instruction can a computer follow without guessing? دەتوانێت کام بێ مەزەندەکردن جێبەجێ بکات؟Multiply the distance by 500.دوورییەکە لێکبدە لە ⁦500⁩.Make the price fair.کرێکە دادپەروەرانە بکە.Add a little extra if the road is bad.ئەگەر ڕێگاکە خراپ بوو کەمێک زیاد بکە.

Programs are everywhereبەرنامەکان لە هەموو شوێنێکن

You use many programs every day, often without seeing a computer: the apps on your phone, the ATM that gives you cash, the traffic lights at a crossroads, the settings of a washing machine, the engine control of a car, a football video game and this website. Each one is a program, or many programs working together, that people planned, wrote and tested.

هەموو ڕۆژێک چەندین بەکار دەهێنیت، زۆرجار بێ ئەوەی ببینیت: ناو مۆبایلەکەت، ئامێری ATM کە پارەت دەداتێ، گڵۆپەکانی هاتوچۆ لە چوارڕیانێکدا، ڕێکخستنەکانی جلشۆرێک، کۆنترۆڵی بزوێنەری ئۆتۆمبێل، تۆپی پێ و ئەم . هەر یەکێکیان (یان چەند کە پێکەوە کار دەکەن) کە خەڵک پلانیان بۆ داناوە، نووسیویانە و تاقییان کردۆتەوە.

Programs and the data they work with are together called software. The physical machine — the chips, the screen, the buttons and the cables — is the hardware. Hardware without software is like a car without a driver: everything is there, but nothing happens.

و ئەو کاری لەسەر دەکەن پێکەوە پێیان دەوترێت . ئامێرە فیزیکییەکە خۆی (، شاشە، دوگمەکان و وایەرەکان) . بەبێ وەک ئۆتۆمبێلێکە بێ شۆفێر: هەموو شتێک لە جێی خۆیەتی، بەڵام هیچ ڕوو نادات.

Quick checkپشکنینی خێراWhich of these is software?کام لەمانە ؟The lamps and wires inside the traffic lightگڵۆپ و وایەرەکانی ناو ئامێری هاتوچۆکەThe program that switches a traffic light between red and greenئەو بەرنامەیەی گڵۆپی هاتوچۆ لە سوورەوە بۆ سەوز دەگۆڕێتThe metal pole that holds the traffic lightئەو ستوونە ئاسنینەی ئامێری هاتوچۆکەی هەڵگرتووە

Input, processing and outputنێوخستە، چارەسەرکردن و دەرخستە

Almost every program does the same three things. It takes input: data that comes in, for example from a keyboard, a touch screen or a sensor. It does processing: it works on that data by following its instructions. It gives output: the result that goes out, for example on a screen, through a speaker or on paper. The IT course looks at the same cycle for a whole computer, with storage added: the information processing cycle.

نزیکەی هەموو هەمان سێ کار دەکات. وەردەگرێت: کە دێتە ژوورەوە، بۆ نموونە لە ، یان . دەکات: بە جێبەجێکردنی خۆی کار لەسەر ئەو دەکات. دەدات: ئەنجامەکە کە دەچێتە دەرەوە، بۆ نموونە لەسەر شاشە، لە ڕێگەی یان لەسەر کاغەز. کۆرسی هەمان بیرۆکە بۆ هەموو و بە زیادکردنی هەڵگرتن باس دەکات: سووڕی چارەسەرکردنی زانیاری.

Every program takes input, processes it and gives output.هەموو وەردەگرێت، دەکات و دەدات.CêIT

Input, processing and output in everyday programs، و لە ڕۆژانەدا
Program	Input	Processing	Output
Calculator app	`2` `+` `3`	adds the two numbersدوو ژمارەکە کۆ دەکاتەوە	`5`
ATMئامێری ATM	card, PIN and amountکارت، PIN و بڕی پارە	checks the PIN and the balancePIN و باڵانسەکە دەپشکنێت	cash and a receiptپارە و پسوولە
Map app ڕێنیشاندەر	the place you want to goئەو شوێنەی دەتەوێت بچیتێ	searches for a short routeبەدوای ڕێگایەکی کورتدا دەگەڕێت	directions on the screenڕێنمایی لەسەر شاشە
Marks program نمرە	a student's five marksپێنج نمرەی خوێندکارێک	adds them and divides by 5کۆیان دەکاتەوە و دابەشیان دەکات بەسەر 5دا	the average and “Pass” or “Fail”تێکڕاکە و «دەرچوو» یان «کەوتوو»

Quick checkپشکنینی خێراIn a phone's step counter, what is the output?لە هەنگاوژمێری مۆبایلدا چییە؟The number of steps shown on the screenژمارەی هەنگاوەکان کە لەسەر شاشە پیشان دەدرێتAdding 1 to the count for each stepزیادکردنی 1 بۆ ژمارەکە بۆ هەر هەنگاوێکThe shaking that the phone's motion sensor measuresئەو جووڵەیەی هەستەوەری مۆبایلەکە دەیپێوێت

Source code and machine codeکۆدی سەرچاوە و کۆدی ئامێر

Programmers usually write in a high-level language such as Python, Java or C#. Its words and symbols are close to English and to maths, so people can read and write it. The text that a programmer writes is called source code.

زۆرجار بە دەنووسن، وەک Python، Java یان ⁦C#⁩. وشە و هێماکانی نزیکن لە ئینگلیزی و بیرکاری، بۆیە مرۆڤ دەتوانێت بیخوێنێتەوە و بینووسێت. ئەو دەقەی دەینووسێت پێی دەوترێت .

But the part of the computer that carries out instructions — the CPU — does not understand a high-level language. It understands only machine code: instructions written in binary, as patterns of 0s and 1s. Each instruction does one tiny job, such as copying a number, adding two numbers or jumping to another instruction, and each kind of CPU has its own set of instructions, its instruction set.

بەڵام ئەو بەشەی کە جێبەجێ دەکات، واتە ، لە تێناگات. تەنها لە تێدەگات: بە نووسراو، وەک نەخشێک لە 0 و 1. هەر کارێکی زۆر بچووک دەکات، وەک کۆپیکردنی ژمارەیەک، کۆکردنەوەی دوو ژمارە یان بازدان بۆ تر. هەر جۆرێکی کۆمەڵە ڕێکارنامەی تایبەت بە خۆی هەیە.

People write source code; a translator turns it into machine code; the CPU runs the machine code.مرۆڤ دەنووسێت؛ وەرگێڕێک دەیکات بە ؛ جێبەجێ دەکات.CêIT

So between the two there must be a translator: a program that turns source code into machine code. The two classic kinds, the compiler and the interpreter, are explained in How code becomes a running program.

کەواتە لە نێوانیاندا دەبێت وەرگێڕێک هەبێت: کە دەکات بە . دوو جۆرە کلاسیکییەکەی، و ، لە وانەی چۆن کۆد دەبێت بە بەرنامەیەک کە کار دەکات ڕوون کراونەتەوە.

Quick checkپشکنینی خێراWhich one can the CPU run directly? دەتوانێت ڕاستەوخۆ کامیان جێبەجێ بکات؟Machine code made of 0s and 1sکۆدی ئامێر کە لە 0 و 1 پێکهاتووەA flowchart drawn on paperهێڵکارییەکی ڕەوت کە لەسەر کاغەز کێشراوەSource code in a high-level languageکۆدی سەرچاوە بە زمانێکی ئاستبەرز

How do computers read code?Frame of Essence · Englishئینگلیزی · 3.6M viewsبینین · 167K likesلایک · Partبەشی 1:25–3:38 (ofلە 12:01)
See the difference between source code and machine code, and how a compiler turns what people write into what the CPU runs.
جیاوازیی نێوان و دەبینیت و چۆن ئەوەی مرۆڤ دەینووسێت دەکاتە شتێک کە جێبەجێی دەکات.
Watch 1:25-3:38: source code vs machine code.
لە ⁦1:25⁩ تا ⁦3:38⁩ سەیر بکە: بەرامبەر .

Source code and machine codeکۆدی سەرچاوە و کۆدی ئامێر

From an idea to machine codeلە بیرۆکەوە بۆ کۆدی ئامێر

Follow one small job on its way to the CPU: “find the average of three marks”. A person first writes the idea as exact steps, then as source code. A translator turns the source code into machine code, and the CPU runs those tiny instructions one after another until the answer appears.

بەدوای کارێکی بچووکدا بڕۆ لە ڕێگەی بۆ : «تێکڕای سێ نمرە بدۆزەرەوە». مرۆڤ سەرەتا بیرۆکەکە وەک هەنگاوی ورد دەنووسێت، پاشان وەک . وەرگێڕێک دەکات بە و ئەو بچووکانە یەک لە دوای یەک جێبەجێ دەکات تا وەڵامەکە دەردەکەوێت.

An animation in six steps. Idea: find the average of three marks, 70, 80 and 90. Steps: read the three marks, add them together, divide the total by 3, show the result. Source code: one line, average = (a + b + c) / 3, that people can read but the CPU cannot. Machine code: a compiler or an interpreter turns it into rows of 0s and 1s. The CPU runs tiny instructions one after another: take a, add b, add c, divide by 3, store as average. Output: Average 80. — The same job as an idea, as steps, as source code, as machine code and finally as output.هەمان کار وەک بیرۆکە، وەک هەنگاو، وەک ، وەک و لە کۆتاییدا وەک .CêIT

Noteتێبینی

Two other courses go deeper. The Logic Design lesson Number systems and place value explains binary numbers: how 0s and 1s can stand for any number. The IT lesson How a computer runs a program lets you watch a CPU run machine instructions one by one, and its fetch–decode–execute cycle screen shows how the CPU knows what to do next.

دوو کۆرسی تر قووڵتر دەچن. وانەی سیستەمە ژمارەییەکان و بەهای خانەیی لە کۆرسی دیزاینی ژمارە ڕوون دەکاتەوە: چۆن 0 و 1 دەتوانن هەر ژمارەیەک نیشان بدەن. وانەی کۆمپیوتەر چۆن بەرنامەیەک جێبەجێ دەکات لە کۆرسی پیشانت دەدات چۆن ئامێر یەک بە یەک جێبەجێ دەکات و شاشەی سووڕی هێنان، شیکردنەوە و جێبەجێکردن ڕوون دەکاتەوە چۆن دەزانێت دواتر چی بکات.

Quick checkپشکنینی خێراIn this journey, what does the translator do?لەم گەشتەدا وەرگێڕەکە چی دەکات؟It writes the idea as exact steps.بیرۆکەکە وەک هەنگاوی ورد دەنووسێت.It shows the average on the screen.تێکڕاکە لەسەر شاشە پیشان دەدات.It turns source code into machine code.کۆدی سەرچاوە دەکات بە کۆدی ئامێر.

What programmers really doبەرنامەسازەکان بەڕاستی چی دەکەن؟

Typing code is only one part of programming. Most of the work is thinking, planning and checking. A typical cycle looks like this:

نووسینی کۆد تەنها بەشێکە لە . زۆربەی کارەکە بیرکردنەوە، پلاندانان و پشکنینە. خولێکی ئاسایی کار بەم شێوەیەیە:

The programmer's cycleخولی کاری بەرنامەساز

Understand the problemلە کێشەکە تێبگە
What comes in, and what must come out? Ask questions until the task is clear.
چی دێتە ژوورەوە و چی دەبێت بچێتە دەرەوە؟ پرسیار بکە تا کارەکە ڕوون دەبێتەوە.
Plan a solutionپلانی چارەسەرێک دابنێ
Write the steps as an algorithm, in pseudocode or as a flowchart, before any code.
پێش هەر کۆدێک، هەنگاوەکان وەک ، بە یان وەک بنووسە.
Write the codeکۆدەکە بنووسە
Turn the plan into source code in a programming language.
پلانەکە بکە بە بە .
Testتاقی بکەرەوە
Run the program with many inputs, including unusual ones, and compare its output with the right answers.
بە چەندین جێبەجێ بکە، تەنانەت نائاسایی و لەگەڵ وەڵامە دروستەکان بەراورد بکە.
Debugکرمەکوژی بکە
When something is wrong, find the mistake (the bug), fix it and test again.
کاتێک شتێک هەڵەیە، هەڵەکە () بدۆزەرەوە، چاکی بکە و دووبارە تاقی بکەرەوە.
Improve and maintainباشتری بکە و چاککاریی بکە
Make the program clearer or faster, and update it when people need something new.
ڕوونتر یان خێراتر بکە و کاتێک خەڵک شتێکی نوێیان پێویست بوو نوێی بکەرەوە.

These steps repeat: a failed test often sends you back to the plan. Programmers also spend a lot of time reading code — their own and other people's — so clear, simple code matters as much as working code.

ئەم هەنگاوانە دووبارە دەبنەوە: تاقیکردنەوەیەکی سەرنەکەوتوو زۆرجار دەتگەڕێنێتەوە بۆ پلانەکە. هەروەها کاتێکی زۆر بە خوێندنەوەی کۆد بەسەر دەبەن (کۆدی خۆیان و کۆدی خەڵکی تر)، بۆیە کۆدی ڕوون و سادە هێندەی کۆدی کارا گرنگە.

Quick checkپشکنینی خێراWhat should a programmer do before writing any code? پێش نووسینی هەر کۆدێک چی بکات؟Start typing and fix problems laterدەست بکات بە نووسین و دواتر کێشەکان چاک بکاتTest the program with many inputsبەرنامەکە بە چەندین نێوخستە تاقی بکاتەوەUnderstand the problem and plan the stepsلە کێشەکە تێبگات و پلانی هەنگاوەکان دابنێت

What programmers really doبەرنامەسازەکان بەڕاستی چی دەکەن؟

Testing in four levelsتاقیکردنەوە لە چوار ئاستدا

In a big project, the Test step above is not one job but four levels, from the smallest part up to the whole program. A car factory works the same way:

لە پڕۆژەیەکی گەورەدا، هەنگاوی تاقی بکەرەوەی سەرەوە یەک کار نییە، بەڵکو چوار ئاستە: لە بچووکترین بەشەوە تا هەموو . کارگەیەکی ئۆتۆمبێل هەمان شێوە کار دەکات:

Levelئاست	What is testedچی تاقی دەکرێتەوە	In a car factoryلە کارگەی ئۆتۆمبێلدا
1. یەکەم:	each small part on its own, for example one functionهەر بەشێکی بچووک بە تەنها، بۆ نموونە یەک	the brakes aloneتەنها بریکەکان
2. دووەم:	parts joined together: does one part pass the right data to the next?بەشەکان پێکەوە: ئایا بەشێک دروست دەداتە بەشی دواتر؟	brakes and pedal togetherبریکەکان و پەدالی بریک پێکەوە
3. سێیەم:	the whole program as one system: right answers, speed, unusual inputهەموو وەک یەک سیستەم: وەڵامی دروست، خێرایی، نائاسایی	the whole car on a test trackهەموو ئۆتۆمبێلەکە لە گۆڕەپانی تاقیکردنەوەدا
4. چوارەم:	the users or the customer try it and decide whether it does what they need یان کڕیار تاقیی دەکەنەوە و بڕیار دەدەن ئایا ئەوەی پێویستیانە دەیکات	the buyer’s test driveکڕیارەکە پێش کڕین ئۆتۆمبێلەکە لێدەخوڕێت

At every level, a mistake that is found is fixed and the tests are run again, because one fix can break something that worked before.

لە هەموو ئاستێکدا، هەر هەڵەیەک بدۆزرێتەوە چاک دەکرێت و تاقیکردنەوەکان دووبارە دەکرێنەوە، چونکە چاککردنێک دەکرێت شتێک تێک بدات کە پێشتر کاری دەکرد.

Quick checkپشکنینی خێراA shop app has two parts that each pass their own tests. Joined together, the bill shows the wrong total. Which level of testing catches this? دوکان دوو بەشی هەیە کە هەر یەکەیان تاقیکردنەوەی خۆی تێدەپەڕێنێت. کاتێک پێکەوە دەبەسترێن، پسوولەکە کۆی هەڵە پیشان دەدات. کام ئاستی تاقیکردنەوە ئەمە دەدۆزێتەوە؟Unit testingتاقیکردنەوەی یەکەIntegration testingتاقیکردنەوەی پێکەوەبەستنAcceptance testingتاقیکردنەوەی پەسەندکردن

A short history of programmingمێژوویەکی کورتی بەرنامەسازی

Programming is older than the electronic computer. Two early milestones show how it began: a method written for a machine that was never built, and a computer programmed with cables and switches.

لە ئەلیکترۆنی کۆنترە. دوو وێستگەی سەرەتایی پیشان دەدەن چۆن دەستی پێ کرد: ڕێگایەک کە بۆ ئامێرێک نووسرا کە هەرگیز دروست نەکرا و کە بە کێبڵ و بۆ دادەنرا.

Milestones in programmingوێستگە گرنگەکانی
Yearساڵ	What happenedچی ڕوویدا
1843	Ada Lovelace publishes long notes on Charles Babbage's planned Analytical Engine. Her Note G gives a step-by-step method for the machine to calculate a series called the Bernoulli numbers. It is often called the first published computer program, although the machine was never built and historians still discuss how much of the work was Babbage's.⁦Ada Lovelace⁩ تێبینیی درێژ لەسەر ئامێری شیکاریی ⁦Charles Babbage⁩ بڵاو دەکاتەوە کە تەنها پلانی بۆ دانرابوو. لە تێبینیی Gـدا ڕێگایەکی هەنگاو بە هەنگاو دەخاتە ڕوو بۆ ئەوەی ئامێرەکە زنجیرەیەک ژمارە بە ناوی ژمارەکانی Bernoulli حیساب بکات. زۆرجار بە یەکەم بڵاوکراوەی ناو دەبرێت، هەرچەندە ئامێرەکە هەرگیز دروست نەکرا و مێژوونووسان هێشتا باس لەوە دەکەن چەند بەشی کارەکە هی Babbage بووە.
1945–1946	ENIAC, one of the first electronic computers, is programmed by six women: Kay McNulty, Betty Jean Jennings, Betty Snyder, Marlyn Wescoff, Fran Bilas and Ruth Lichterman. There is no programming language yet: they plug in cables and set switches by hand, and setting up a new program can take days.ENIAC، یەکێک لە یەکەمین ئەلیکترۆنییەکان، لەلایەن شەش ئافرەتەوە بۆ دەنووسرێت: ⁦Kay McNulty⁩، ⁦Betty Jean Jennings⁩، ⁦Betty Snyder⁩، ⁦Marlyn Wescoff⁩، ⁦Fran Bilas⁩ و ⁦Ruth Lichterman⁩. هێشتا هیچ نییە: بە دەست کێبڵ دەبەستن و ڕێک دەخەن و ئامادەکردنی نوێ چەند ڕۆژێکی دەوێت.

Quick checkپشکنینی خێراHow did the first ENIAC programmers give the machine its instructions?یەکەم ENIAC چۆن دەدا بە ئامێرەکە؟By typing Python codeبە نووسینی کۆدی PythonBy speaking English to the computerبە قسەکردن بە ئینگلیزی لەگەڵ کۆمپیوتەرەکەBy plugging in cables and setting switchesبە بەستنی کێبڵ و ڕێکخستنی سویچ

A short history of programmingمێژوویەکی کورتی بەرنامەسازی

Why mistakes are called bugsبۆچی هەڵەکان پێیان دەوترێت باگ؟

A mistake in a program is called a bug, and finding and fixing bugs is debugging. A famous story goes with the name. On 9 September 1947 the team running the Harvard Mark II computer traced a fault to a real moth caught in one of the machine's relays (small electric switches). They taped the moth into the log book and wrote: “First actual case of bug being found.”

هەڵەیەک لە پێی دەوترێت و دۆزینەوە و چاککردنی پێی دەوترێت . چیرۆکێکی بەناوبانگ لەگەڵ ئەم ناوەدایە. لە 9ی سێپتەمبەری ⁦1947⁩دا تیمی ⁦Harvard Mark II⁩ هۆی تێکچوونێکیان دۆزییەوە: مێرووێکی ڕاستەقینە لە یەکێک لە ڕیلەکانی ئامێرەکەدا ( کارەبایی بچووک) گیری خواردبوو. مێرووەکەیان بە دەفتەری تۆمارەکەوە لکاند و نووسیان: «یەکەم جاری ڕاستەقینەی دۆزینەوەی ».

A page of the Harvard Mark II log book dated 9/9 (9 September 1947). Handwritten notes list times and tests. At 15:45 a real moth is taped to the page, next to the words 'Relay #70 Panel F (moth) in relay' and 'First actual case of bug being found.' — The page of the log book, with the moth taped next to the note.پەڕەکەی دەفتەری تۆمار، مێرووەکە لە تەنیشت تێبینییەکەوە لکێنراوە.U.S. Naval History and Heritage Command, via Wikimedia Commons · Public domain

The note is a joke, because engineers already used “bug” for small faults in machines long before 1947 — Thomas Edison wrote about “bugs” in 1878. Grace Hopper liked to tell the story and helped make “debugging” a common word in computing.

تێبینییەکە گاڵتەیەکە، چونکە ئەندازیاران زۆر پێش ⁦1947⁩ وشەی «bug»ـیان بۆ کەموکوڕیی بچووکی ئامێرەکان بەکار دەهێنا: ⁦Thomas Edison⁩ لە ⁦1878⁩ دەربارەی «bug» نووسیبووی. ⁦Grace Hopper⁩ حەزی دەکرد ئەم چیرۆکە بگێڕێتەوە و یارمەتی دا وشەی «debugging» لە بواری بڵاو ببێتەوە.

Today almost every bug is a mistake in the instructions themselves: a wrong step, a missing step or steps in the wrong order. Every programmer writes bugs. Good programmers test carefully so they find them early. How to find and fix bugs in real code is practised in the Python track, in Errors and debugging.

ئەمڕۆ نزیکەی هەموو هەڵەیەکە لە خودی : هەنگاوێکی هەڵە، هەنگاوێکی ونبوو یان هەنگاو بە ڕیزبەندیی هەڵە. هەموو دەنووسێت. باش بە وردی تاقی دەکەنەوە بۆ ئەوەی زوو بیاندۆزنەوە. چۆنیەتیی دۆزینەوە و چاککردنی لە کۆدی ڕاستەقینەدا لە ڕێڕەوی Pythonـدا، لە وانەی هەڵەکان و کرمەکوژی ڕاهێنانی لەسەر دەکرێت.

Definitionپێناسە

Finding and fixing in a program. Common methods: read the error message, print values (print() in Python, echo or var_dump() in PHP), trace the code by hand and test small parts.

دۆزینەوە و چاککردنی لە . ڕێگە باوەکان: خوێندنەوەی ، چاپکردنی نرخەکان (print() لە Pythonـدا، echo یان var_dump() لە PHPـدا)، بەدواداچوونی کۆد بە دەست و تاقیکردنەوەی بەشە بچووکەکان.

Quick checkپشکنینی خێراWhat is debugging? چییە؟Translating source code into machine codeوەرگێڕانی کۆدی سەرچاوە بۆ کۆدی ئامێرCleaning insects out of a computerپاککردنەوەی مێروو لە ناو کۆمپیوتەرداFinding and fixing mistakes in a programدۆزینەوە و چاککردنی هەڵەکان لە بەرنامەیەکدا

A short history of programmingمێژوویەکی کورتی بەرنامەسازی

The first compilers and languagesیەکەمین کۆمپایلەرەکان و زمانەکان

Setting cables by hand was slow, and writing 0s and 1s was easy to get wrong. So programmers began to write programs that translate for them:

بەستنی کێبڵ بە دەست هێواش بوو و نووسینی 0 و 1 زوو هەڵەی تێدەکەوت. بۆیە دەستیان کرد بە نووسینی کە بۆیان وەربگێڕن:

From the first compiler to today's languagesلە یەکەم تا زمانەکانی ئەمڕۆ
Yearساڵ	What happenedچی ڕوویدا
1952	Grace Hopper finishes the A-0 system for the UNIVAC I computer and calls it a compiler: from short codes that a person writes, it puts together ready-made pieces of machine code. By today's standards it was closer to a tool that joins pieces, but it opened the way to real compilers. Her later work led to COBOL (1959), a language that used English words.⁦Grace Hopper⁩ سیستەمی ⁦A-0⁩ بۆ ⁦UNIVAC I⁩ تەواو دەکات و ناوی دەنێت : لە کۆدی کورتەوە کە مرۆڤ دەینووسێت، پارچە ئامادەکانی پێکەوە دەبەستێت. بە پێوەری ئەمڕۆ زیاتر ئامرازێکی بەیەکەوەبەستنی پارچەکان بوو، بەڵام ڕێگای بۆ ڕاستەقینە کردەوە. کارەکانی دواتری بوونە هۆی دروستبوونی ⁦COBOL (1959)⁩، زمانێک کە وشەی ئینگلیزیی بەکار دەهێنا.
1957 →	High-level languages follow one another: FORTRAN (1957), C (1972), Python (1991), Java (1995) and many more. Each makes it easier to say more with fewer, clearer lines. یەک لە دوای یەک دێن: ⁦FORTRAN (1957)⁩، ⁦C (1972)⁩، ⁦Python (1991)⁩، ⁦Java (1995)⁩ و زۆری تر. هەر یەکێکیان ئاسانتری دەکات بە دێڕی کەمتر و ڕوونتر زیاتر بڵێیت.

A punched card with 80 numbered columns and the words FORTRAN STATEMENT. The line printed along the top reads Z(1) = Y + W(1); the red marks show where the holes for each character are punched. — Early FORTRAN programs were typed on punched cards, one card for each statement. This card holds the statement `Z(1) = Y + W(1)`. سەرەتای FORTRAN لەسەر کارتی کونکراو دەنووسران، بۆ هەر کارتێک. ئەم کارتە `Z(1) = Y + W(1)` هەڵدەگرێت.Arnold Reinhold, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 2.5

Quick checkپشکنینی خێراWhat did Grace Hopper's A-0 system (1952) do?سیستەمی ⁦A-0⁩ـی ⁦Grace Hopper (1952)⁩ چی دەکرد؟It built machine code from short codes that a person wrote.لە کۆدی کورتەوە کە مرۆڤ دەینووسی کۆدی ئامێری دروست دەکرد.It found moths and other faults in the computer's relays.مێروو و کەموکوڕیی تری ناو ڕیلەکانی کۆمپیوتەرەکە دەدۆزییەوە.It connected ENIAC's cables automatically.کێبڵەکانی ENIACـی بە خۆکاری دەبەست.

The First Programming Languages: Crash Course Computer Science #11CrashCourse · Englishئینگلیزی · 1.2M viewsبینین · 23K likesلایک
From machine code to assembly language and the assembler, then the first high-level languages like FORTRAN: why each step made programming easier.
لە بۆ و ، پاشان یەکەم وەک FORTRAN: بۆچی هەر هەنگاوێک ئاسانتر کرد.
Whole video: machine code, assembly, Grace Hopper's A-0, FORTRAN (7:23) and COBOL.
هەموو ڤیدیۆکە: ، ، ⁦A-0⁩ـی ⁦Grace Hopper⁩، ⁦FORTRAN (7:23)⁩ و COBOL.

Common mistakesهەڵە باوەکان

Mistaken ideaبیرۆکەی هەڵە	What is trueڕاستییەکە
“The computer will understand what I mean.”« لە مەبەستم تێدەگات.»	It does exactly what is written. Write every step clearly and in order.ڕێک ئەوە دەکات کە نووسراوە. هەموو هەنگاوێک بە ڕوونی و بە ڕیز بنووسە.
“Programming is just typing code.”« تەنها نووسینی کۆدە.»	Most of the work is understanding the problem, planning, testing and debugging.زۆربەی کارەکە تێگەیشتن لە کێشەکە، پلاندانان، تاقیکردنەوە و .
“You must be a maths genius to program.”«بۆ دەبێت بلیمەتی بیرکاری بیت.»	Clear thinking and patience matter most. You learn the maths a task needs when you need it.بیرکردنەوەی ڕوون و ئارامگرتن لە هەمووی گرنگترن. ئەو بیرکارییەی کارێک پێویستی پێیەتی کاتێک پێویست بوو فێری دەبیت.
“Source code and machine code are the same thing.”« و یەک شتن.»	People write source code; the CPU runs machine code. A compiler or an interpreter translates between them.مرۆڤ دەنووسێت؛ جێبەجێ دەکات. یان لە نێوانیاندا وەردەگێڕێت.
“Programs only run on desktop computers.”« تەنها لەسەر کار دەکەن.»	Phones, cars, ATMs, washing machines and traffic lights all run programs.مۆبایل، ئۆتۆمبێل، ئامێری ATM، جلشۆر و گڵۆپی هاتوچۆ هەموویان جێبەجێ دەکەن.
“It worked once, so it is finished.”«جارێک کاری کرد، کەواتە تەواوە.»	Test with many inputs, including unusual ones such as 0 or an empty answer.بە چەندین تاقی بکەرەوە، تەنانەت نائاسایی وەک 0 یان وەڵامی بەتاڵ.

Exercisesڕاهێنانەکان

ExerciseڕاهێنانInput, processing, outputنێوخستە، چارەسەرکردن، دەرخستە

For each program, name the input, the processing and the output: (a) a taxi-fare app, (b) a phone's step counter, (c) a money-changer's program in the bazaar that turns US dollars into Iraqi dinars.

بۆ هەر ، و دیاری بکە: (أ) کرێی تەکسی، (ب) هەنگاوژمێری مۆبایل، (ج) سەڕافێک لە بازاڕدا کە دۆلاری ئەمریکی دەکات بە دیناری عێراقی.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

Program	Input	Processing	Output
(a) Taxi fare(أ) کرێی تەکسی	distance in kmدووری بە کیلۆمەتر	distance × 500, then + 2000دووری × ⁦500⁩، پاشان + ⁦2000⁩	the fareکرێکە
(b) Step counter(ب) هەنگاوژمێر	movement measured by the sensorئەو جووڵەیەی دەیپێوێت	decides when a step happened and adds 1بڕیار دەدات کەی هەنگاوێک نرا و 1 زیاد دەکات	the number of stepsژمارەی هەنگاوەکان
(c) Money changer(ج) سەڕاف	the amount in dollars and today's rateبڕەکە بە دۆلار و نرخی ئەمڕۆ	amount × rateبڕ × نرخ	the amount in dinarsبڕەکە بە دینار

For example, with a rate of 1400 dinars per dollar, 100 dollars give $100 \times 1400 = 140\,000$ dinars. (The rate is only an example; it changes every day.)

بۆ نموونە، ئەگەر نرخی هەر دۆلارێک ⁦1400⁩ دینار بێت، ⁦100⁩ دۆلار دەکاتە $100 \times 1400 = 140\,000$ دینار. (ئەم نرخە تەنها نموونەیە؛ ڕۆژانە دەگۆڕێت.)

ExerciseڕاهێنانMake it exactوردی بکە

This instruction is too vague for a computer: “Work out a student's final mark and see if they passed.” Rewrite it as exact steps. The coursework mark is out of 40, the exam mark is out of 60, and a student passes with a total of 50 or more. Then follow your steps for a coursework mark of 32 and an exam mark of 25.

ئەم بۆ زۆر ناڕوونە: «نمرەی کۆتایی خوێندکارێک حیساب بکە و بزانە دەرچووە یان نا.» وەک هەنگاوی ورد بینووسەرەوە. نمرەی کۆششی ساڵ لە ⁦40⁩ـە، نمرەی تاقیکردنەوە لە ⁦60⁩ـە و خوێندکار بە کۆی ⁦50⁩ یان زیاتر دەردەچێت. پاشان هەنگاوەکانت بۆ نمرەی کۆششی ⁦32⁩ و نمرەی تاقیکردنەوەی ⁦25⁩ جێبەجێ بکە.

Hintئاماژە

Say where each number comes from, what to calculate, and what to show in each case.

بڵێ هەر ژمارەیەک لە کوێوە دێت، چی حیساب بکرێت و لە هەر حاڵەتێکدا چی پیشان بدرێت.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

Read the coursework mark (0 to 40).
نمرەی کۆششی ساڵ وەربگرە (⁦0⁩ تا ⁦40⁩).
Read the exam mark (0 to 60).
نمرەی تاقیکردنەوە وەربگرە (⁦0⁩ تا ⁦60⁩).
Add the two marks to get the total.
دوو نمرەکە کۆ بکەرەوە بۆ ئەوەی کۆکە دەربچێت.
If the total is 50 or more, show “Pass”; otherwise show “Fail”.
ئەگەر کۆکە ⁦50⁩ یان زیاتر بوو، «دەرچوو» پیشان بدە؛ ئەگەرنا «کەوتوو» پیشان بدە.

With 32 and 25: $32 + 25 = 57$ , and 57 is 50 or more, so the output is “Pass”.

بە ⁦32⁩ و ⁦25⁩: $32 + 25 = 57$ و ⁦57⁩ لە ⁦50⁩ کەمتر نییە، بۆیە «دەرچوو»ـە.

ExerciseڕاهێنانWho can run what?کێ دەتوانێت چی جێبەجێ بکات؟

Name each item: source code, machine code, an algorithm in plain words, or a flowchart. Which one can the CPU run directly? (a) total = price * 3 (b) 10110000 00000101 (c) “Multiply the price by 3, then show the total.” (d) a drawing of boxes and diamonds joined by arrows.

ناوی هەر یەکێک بنووسە: ، ، بە وشەی ئاسایی یان . دەتوانێت ڕاستەوخۆ کامیان جێبەجێ بکات؟ (أ) total = price * 3 (ب) 10110000 00000101 (ج) «نرخەکە لێکبدە لە 3، پاشان کۆکە پیشان بدە.» (د) وێنەیەکی چوارگۆشە و شێوەی ئەڵماسی کە بە تیر بەیەکەوە بەستراون.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

(a) source code in a high-level language; (b) machine code; (c) an algorithm in plain words; (d) a flowchart.
Only (b) can be run by the CPU directly — and only by the kind of CPU it was made for. (a) needs a translator first; (c) and (d) are plans for people.

(أ) بە ؛ (ب) ؛ (ج) بە وشەی ئاسایی؛ (د) .
تەنها (ب) دەتوانێت ڕاستەوخۆ لەلایەن جێبەجێ بکرێت، ئەویش تەنها لەلایەن ئەو جۆرە بۆی دروست کراوە. (أ) سەرەتا پێویستی بە وەرگێڕێکە؛ (ج) و (د) پلانن بۆ مرۆڤ.

ExerciseڕاهێنانSpot the bugباگەکە بدۆزەرەوە

These steps should find the average of three marks, but they contain a bug. Find it and fix it. 1. Read the three marks. 2. Divide the total by 3. 3. Add the three marks to get the total. 4. Show the result.

ئەم هەنگاوانە دەبێت تێکڕای سێ نمرە بدۆزنەوە، بەڵام تێدایە. بیدۆزەرەوە و چاکی بکە. 1. سێ نمرەکە وەربگرە. 2. کۆکە دابەش بکە بەسەر 3دا. 3. سێ نمرەکە کۆ بکەرەوە بۆ ئەوەی کۆکە دەربچێت. 4. ئەنجامەکە پیشان بدە.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

Steps 2 and 3 are in the wrong order: step 2 divides a total that does not exist yet. Swap them — first add the three marks, then divide the total by 3, then show the result. A computer would not notice the problem by itself; it would simply follow the wrong order.

هەنگاوی 2 و 3 بە ڕیزبەندیی هەڵەن: هەنگاوی 2 کۆیەک دابەش دەکات کە هێشتا بوونی نییە. شوێنیان بگۆڕەوە: سەرەتا سێ نمرەکە کۆ بکەرەوە، پاشان کۆکە دابەش بکە بەسەر 3دا، پاشان ئەنجامەکە پیشان بدە. خۆی هەست بەم کێشەیە ناکات؛ تەنها ڕیزبەندییە هەڵەکە جێبەجێ دەکات.

Summaryپوختە

A program is a list of exact instructions; programming is planning, writing, testing and debugging programs.
Big programs are tested in four levels: unit, integration, system and acceptance testing.
A computer follows a program exactly and never guesses what you meant.
Programs are everywhere: phones, ATMs, cars, traffic lights. Programs and data together are software; the machine is hardware.
Almost every program takes input, does processing and gives output.
People write source code in a high-level language; the CPU runs only machine code (0s and 1s). A compiler or an interpreter translates.
Milestones: Lovelace's Note G (1843), the ENIAC programmers (1945–1946), the Mark II “bug” (1947), Hopper's A-0, an early compiler (1952).

لیستێکە لە ورد؛ پلاندانان، نووسین، تاقیکردنەوە و .
گەورەکان لە چوار ئاستدا تاقی دەکرێنەوە: ، ، و .
ڕێک وەک خۆی جێبەجێ دەکات و هەرگیز مەزەندەی مەبەستت ناکات.
لە هەموو شوێنێکن: مۆبایل، ATM، ئۆتۆمبێل، گڵۆپی هاتوچۆ. و پێکەوە ؛ ئامێرەکە .
نزیکەی هەموو وەردەگرێت، دەکات و دەدات.
مرۆڤ بە دەنووسێت؛ تەنها (⁦0⁩ و ⁦1⁩) جێبەجێ دەکات. یان وەردەگێڕێت.
وێستگەکان: تێبینیی Gـی ⁦Lovelace (1843)⁩، ⁦ENIAC (1945–1946)⁩، ⁦Mark II (1947)⁩، ⁦A-0⁩ـی Hopper، یەکێک لە یەکەمین ⁦(1952)⁩.

Review questionsپرسیارەکانی پێداچوونەوە

What are the three things almost every program does?نزیکەی هەموو بەرنامەیەک کام سێ کار دەکات؟

It takes input, processes it and gives output.

وەردەگرێت، دەکات و دەدات.

Why can the CPU not run source code directly?بۆچی CPU ناتوانێت ڕاستەوخۆ کۆدی سەرچاوە جێبەجێ بکات؟

The CPU understands only machine code in binary. Source code must first be translated by a compiler or an interpreter.

تەنها لە بە تێدەگات. سەرەتا دەبێت لەلایەن یان وەربگێڕدرێت.

Where does the word “bug” come from?وشەی «bug» لە کوێوە هاتووە؟

Engineers used it for faults in machines already in the 1800s; in 1947 a real moth found in the Harvard Mark II made it famous in computing.

ئەندازیاران لە سەدەی نۆزدەدا بۆ کەموکوڕیی ئامێرەکان بەکاریان دەهێنا؛ لە ⁦1947⁩ مێرووێکی ڕاستەقینە کە لە ⁦Harvard Mark II⁩ دۆزرایەوە لە بواری بەناوبانگی کرد.

Videoڤیدیۆ

Watch a videoسەیری ڤیدیۆیەک بکە

A video that viewers liked a lot and praised in their comments, chosen for this lesson.ڤیدیۆیەک کە بینەران زۆریان پێ خۆش بووە و لە کۆمێنتەکانیاندا ستایشیان کردووە، بۆ ئەم وانەیە هەڵبژێردراوە.

Introduction to Programming and Computer Science - Full CoursefreeCodeCamp.org · Englishئینگلیزی · 11.7M viewsبینین · 249K likesلایک · Partبەشی 1:37–6:19 (ofلە 1:59:09)
Language-neutral chapters: what programming is (exact instructions, like guiding a friend through a Lego set) and how to track down bugs with print statements.
دوو بەشی گشتی، بێ زمانێکی دیاریکراو: چییە ( ورد، وەک ڕێنماییکردنی هاوڕێیەک بۆ پێکەوەنانی Lego) و چۆن بە `print` بدۆزیتەوە.
Watch 1:37-6:19, the chapter 'What is Programming?'.
بەشی What is Programming? (لە ⁦1:37⁩ تا ⁦6:19⁩) سەیر بکە.

Lesson complete!وانەکە تەواو بوو!

Well done. Review the key terms, then go on to the next lesson.دەستخۆش. سەیرێکی زاراوە سەرەکییەکان بکەرەوە، پاشان بڕۆ بۆ وانەی داهاتوو.

Key termsزاراوە سەرەکییەکان

Next lessonوانەی داهاتوو

Programming Languagesزمانەکانی بەرنامەسازی

Related lecturesوانە پەیوەندیدارەکان

References and further readingسەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

This lecture is a first edition. The Kurdish text and terminology are waiting for review by Kurdish IT teachers.ئەم وانەیە چاپی یەکەمە. دەقە کوردییەکە و زاراوەکانی چاوەڕێی پێداچوونەوەی مامۆستایانی کوردی بواری IT ن.