Who Writes the Rules? IoT Standardsکێ یاساکان دەنووسێت؟ ستانداردەکانی IoT

The IoT spans a vast amount of technology: radios, networks, data formats, security and apps, made by thousands of companies. For devices and software from different makers to work together (interoperability), the way they talk (the protocols) and the way they connect (the interfaces) must be standardised.

IoT تەکنەلۆجیایەکی زۆر زۆر دەگرێتەوە: ڕادیۆ، ڕایەڵە (Network)، شێوەی دراوە (Data)، ئاسایش (Security) و ئەپ (App)، کە هەزاران کۆمپانیا دروستیان دەکەن. بۆ ئەوەی ئامێر و نەرمەواڵەی (Software) دروستکەری جیاواز پێکەوە کار بکەن (توانای پێکەوەکارکردن (Interoperability))، دەبێت ئەو شێوازەی قسە دەکەن (پرۆتۆکۆڵەکان (Protocol)) و ئەو شێوازەی پێکەوە دەبەسترێن (نێوبەستەکان (Interface)) ستاندارد بکرێن.

A standard is an agreed document that says exactly how something must work. Think of electric plugs: where every country has its own shape, travellers carry a bag of adapters; with one agreed shape, any plug fits any socket. A standards organization is a body that writes and publishes such documents.

ستاندارد بەڵگەنامەیەکی ڕێککەوتنلەسەرکراوە کە بە وردی دەڵێت شتێک چۆن کار بکات. بیر لە فیشی کارەبا بکەرەوە: کاتێک هەر وڵاتێک شێوەی تایبەتی خۆی هەیە، گەشتیاران جانتایەک ئەداپتەر لەگەڵ خۆیان دەبەن؛ بە یەک شێوەی ڕێککەوتنلەسەرکراو، هەموو فیشێک لە هەموو پریزێک دەچێت. دامەزراوەی ستاندارد دامەزراوەیەکە کە بەڵگەنامەی لەم جۆرە دەنووسێت و بڵاو دەکاتەوە.

Many organisations write IoT rules, each for one part of the system. Some are formal international or regional bodies whose members are countries or national standards institutes (ITU, ISO and IEC, and in Europe ETSI). Some are partnerships of standards bodies (3GPP, oneM2M). The IEEE is an engineering association, the IETF an open internet community, NIST a government laboratory whose standards the whole world uses, and many are industry alliances of companies (Bluetooth SIG, LoRa Alliance, Connectivity Standards Alliance, Thread Group, OASIS). Who writes general networking rules is also explained in Protocols, Layers and the OSI Idea.

زۆر دامەزراوە ڕێساکانی IoT دەنووسن، هەریەکەیان بۆ بەشێکی سیستەمەکە. هەندێکیان دامەزراوەی فەرمیی نێودەوڵەتی یان ناوچەیین کە ئەندامەکانیان وڵاتان یان دامەزراوە نیشتمانییەکانی ستاندارکردنن (ITU، ISO و IEC، لە ئەوروپاش ETSI). هەندێکیان هاوبەشیی دامەزراوەکانی ستانداردن (3GPP، ⁦oneM2M⁩). IEEE کۆمەڵەیەکی ئەندازیارییە، IETF کۆمەڵگەیەکی کراوەی ئینتەرنێتە، NIST تاقیگەیەکی حکوومییە کە هەموو جیهان ستانداردەکانی بەکار دەهێنێت و زۆریشیان هاوپەیمانیی پیشەسازیی کۆمپانیاکانن (Bluetooth SIG، LoRa Alliance، Connectivity Standards Alliance، Thread Group، OASIS). ئەوەی کێ ڕێسا گشتییەکانی ڕایەڵە دەنووسێت لە وانەی پرۆتۆکۆڵ، چین و بیرۆکەی OSIـیش ڕوون کراوەتەوە.

The IEEE (Institute of Electrical and Electronics Engineers) mainly writes the access-network rules: how devices use a radio or a cable. Its 802.11 family is Wi-Fi (Wi-Fi 6 is 802.11ax; Wi-Fi 7 is 802.11be, published as a standard in July 2025). Its 802.15.4 standard, revised in 2024, defines low-rate, low-power radios, usually in licence-free ISM bands such as 2.4 GHz. Zigbee is often called an IEEE standard, but it is not: Zigbee, Thread and 6LoWPAN are built on the 802.15.4 radio by other bodies (the CSA, the Thread Group and the IETF). In the same way, Bluetooth was once also published as IEEE 802.15.1, but today only the Bluetooth SIG writes it. More in Wi-Fi and Bluetooth for IoT.

IEEE ⁦(Institute of Electrical and Electronics Engineers)⁩ بە زۆری ڕێساکانی ڕایەڵەی دەستگەیشتن دەنووسێت: ئامێرەکان چۆن ڕادیۆ یان کێبڵ بەکار دەهێنن. خێزانی ⁦802.11⁩ـی وای‌فایە (وای‌فای 6 بریتییە لە ⁦802.11ax⁩؛ وای‌فای 7 بریتییە لە ⁦802.11be⁩، کە لە تەممووزی ⁦2025⁩ـدا وەک ستاندارد بڵاو کرایەوە). ستانداردی IEEE 802.15.4، کە لە ⁦2024⁩ـدا نوێ کرایەوە، ڕادیۆی خێرایی نزم و کەموزە پێناسە دەکات، بە زۆری لە باندی ISMـی (ISM band) بێمۆڵەتدا، وەک ⁦2.4 GHz⁩. زۆرجار دەوترێت Zigbee ستانداردێکی IEEEـیە، بەڵام وا نییە: Zigbee، Thread و 6LoWPAN دامەزراوەی تر لەسەر ڕادیۆی ⁦802.15.4⁩ دروستیان کردوون (CSA، Thread Group و IETF). بە هەمان شێوە Bluetooth جاران وەک ⁦IEEE 802.15.1⁩ـیش بڵاو کرابووەوە، بەڵام ئەمڕۆ تەنیا Bluetooth SIG دەینووسێت. زیاتر لە وای‌فای و Bluetooth بۆ IoT.

3GPP (3rd Generation Partnership Project) is a partnership of telecom standards bodies from several regions. It defines the standards and the architecture of cellular voice and data networks, from 3G to 4G (LTE) and 5G, and publishes them in numbered releases. For the IoT it made lighter versions of these specifications: LTE-M and NB-IoT, completed in Release 13 in June 2016, for devices that send little data and must run for years on a battery. Later, 5G added RedCap (Release 17, 2022), a simpler kind of 5G device, and 5G-Advanced began with Release 18 (2024). The details are in Cellular IoT.

3GPP ⁦(3rd Generation Partnership Project)⁩ هاوبەشیی دامەزراوەکانی ستانداردی پەیوەندییە لە چەند ناوچەیەکەوە. ستانداردەکان و تەلارسازیی ڕایەڵەکانی مۆبایلی (Mobile network) دەنگ و دراوە پێناسە دەکات، لە ⁦3G⁩ـەوە تا ⁦4G (LTE)⁩ و ⁦5G⁩ و بە وەشانی ژمارەدار بڵاویان دەکاتەوە. بۆ IoT وەشانی سووکتری ئەم تایبەتمەندییانەی دروست کرد: LTE-M و NB-IoT، کە لە ⁦Release 13⁩ـدا لە حوزەیرانی ⁦2016⁩ تەواو بوون، بۆ ئەو ئامێرانەی دراوەی کەم دەنێرن و دەبێت چەند ساڵێک بە پاتری (Battery) کار بکەن. دواتر ⁦5G RedCap⁩ـی زیاد کرد (⁦Release 17⁩، ⁦2022⁩)، کە جۆرێکی سادەتری ئامێری ⁦5G⁩ـە و ⁦5G-Advanced⁩ بە ⁦Release 18 (2024)⁩ دەستی پێ کرد. وردەکارییەکان لە IoTـی مۆبایلیدان.

The IETF (Internet Engineering Task Force) is responsible for almost all internet protocols. It publishes them in numbered documents called Requests for Comments (RFCs). An RFC is never edited after it is published: when a protocol improves, a new RFC with a new number replaces (obsoletes) the old one. So always check that you have the current number:

IETF ⁦(Internet Engineering Task Force)⁩ بەرپرسیارە لە نزیکەی هەموو پرۆتۆکۆڵەکانی ئینتەرنێت. لە بەڵگەنامەی ژمارەداردا بڵاویان دەکاتەوە کە پێیان دەوترێت Requests for Comments (RFCـەکان). RFC دوای بڵاوکردنەوە هەرگیز دەستکاری ناکرێت: کاتێک پرۆتۆکۆڵێک باشتر دەکرێت، RFCـێکی نوێ بە ژمارەیەکی نوێوە جێگەی کۆنەکە دەگرێتەوە. بۆیە هەمیشە دڵنیا بەرەوە کە ژمارە نوێیەکەت لایە:

How HTTP and JSON are used is taught in What is HTTP? and JSON: the language of APIs. The IETF also described the four ways IoT devices communicate (RFC 7452, 2015): see Four ways IoT devices talk.

چۆنیەتیی بەکارهێنانی HTTP و JSON لە وانەکانی HTTP چییە؟ و JSON: زمانی APIـەکان فێر دەکرێت. IETF هەروەها چوار شێوەی پەیوەندیکردنی ئامێرەکانی IoTـی وەسف کردووە (⁦RFC 7452⁩، ⁦2015⁩): بڕوانە چوار شێوەی قسەکردنی ئامێرەکانی IoT.

The IETF also wrote the protocols that bring the internet to small, battery-powered devices:

IETF هەروەها ئەو پرۆتۆکۆڵانەی نووسیوە کە ئینتەرنێت دەگەیەننە ئامێرە بچووکە پاتریدارەکان:

MQTT, the other famous IoT protocol, is not from the IETF: OASIS publishes it (see More rule-writers).

MQTT، پرۆتۆکۆڵی ناسراوی تری IoT، هی IETF نییە: OASIS بڵاوی دەکاتەوە (بڕوانە نووسەرانی تری ڕێساکان).

Standardisation is also driven by industry alliances: groups of companies that write a specification together and certify products. The Bluetooth SIG writes Bluetooth, the wireless personal-area network technology. The LoRa Alliance writes LoRaWAN, for long-range, two-way communication with battery-powered devices; since 2021 LoRaWAN is also an ITU recommendation (ITU-T Y.4480). The Wi-Fi Alliance certifies Wi-Fi products and names the generations. The Connectivity Standards Alliance (CSA), called the Zigbee Alliance until 2021, writes Zigbee and Matter, and the Thread Group writes Thread.

ستاندارکردن هەروەها لەلایەن هاوپەیمانییە پیشەسازییەکانەوە پێش دەخرێت: کۆمەڵە کۆمپانیایەک کە پێکەوە تایبەتمەندییەک دەنووسن و بەرهەمەکان پەسەند دەکەن. Bluetooth SIG Bluetooth دەنووسێت، تەکنەلۆجیای ڕایەڵەی کەسیی (Personal area network) بێتەل. LoRa Alliance LoRaWAN دەنووسێت، بۆ پەیوەندیی دوولایەنە بۆ دووریی زۆر لەگەڵ ئامێری پاتریدار؛ لە ⁦2021⁩ـەوە LoRaWAN ڕاسپاردەیەکی ITUـیشە ⁦(ITU-T Y.4480)⁩. ⁦Wi-Fi Alliance⁩ بەرهەمەکانی وای‌فای پەسەند دەکات و ناو لە نەوەکانی دەنێت. ⁦Connectivity Standards Alliance (CSA)⁩، کە تا ⁦2021⁩ ناوی Zigbee Alliance بوو، Zigbee و Matter دەنووسێت و Thread Group Thread دەنووسێت.

Matter is the CSA's smart-home standard. It began in December 2019 as Project CHIP (Connected Home over IP), backed by Amazon, Apple, Google and the Zigbee Alliance; Matter 1.0 came in October 2022. New versions arrive about twice a year: Matter 1.5 (November 2025) added cameras, and Matter 1.6 (June 2026) is the newest as of November 2026. A Matter device works with every Matter app, whatever its brand.

Matter ستانداردی ماڵی هۆشمەندی (Smart home) CSAـیە. لە کانوونی یەکەمی ⁦2019⁩ـدا وەک ⁦Project CHIP (Connected Home over IP)⁩ دەستی پێ کرد، بە پشتگیریی Amazon، Apple، Google و Zigbee Alliance؛ Matter ⁦1.0⁩ لە تشرینی یەکەمی ⁦2022⁩ـدا هات. وەشانی نوێ نزیکەی ساڵی دوو جار دێن: Matter ⁦1.5⁩ (تشرینی دووەمی ⁦2025⁩) کامێرای زیاد کرد و Matter ⁦1.6⁩ (حوزەیرانی ⁦2026⁩) تا تشرینی دووەمی ⁦2026⁩ نوێترینە. ئامێرێکی Matter لەگەڵ هەموو ئەپێکی Matter کار دەکات، مارکەکەی هەرچی بێت.

Matter runs over IP on Wi-Fi, Ethernet or Thread, a low-power IPv6 mesh on the IEEE 802.15.4 radio. A border router, often a smart speaker or a TV box, joins the Thread mesh to the home network. Bluetooth LE, and since Matter 1.6 also NFC, is used only for the first set-up.

Matter لەسەر IP کار دەکات، بە وای‌فای، Ethernet یان Thread، کە ڕایەڵەیەکی چنراوی کەموزەی IPv6ـە لەسەر ڕادیۆی ⁦IEEE 802.15.4⁩. ڕێدۆزێکی سنوور، زۆرجار بڵندگۆیەکی هۆشمەند یان ئامێرێکی تەلەفزیۆن، ڕایەڵەی چنراوی Thread بە ڕایەڵەی ماڵەکەوە دەبەستێتەوە. بلووتووسی کەموزە (Bluetooth Low Energy) و لە Matter ⁦1.6⁩ـەوە NFCـیش تەنیا بۆ ڕێکخستنی سەرەتایی بەکار دێن.

NIST, the US National Institute of Standards and Technology, defines encryption standards that the whole world uses. The Advanced Encryption Standard (AES), FIPS 197 from 2001 (editorially updated in 2023), protects data on computers, phones and many IoT chips. For small devices where AES may not perform well, NIST published a lightweight cryptography standard in August 2025: SP 800-232, based on the Ascon family, which encrypts a message and checks that it was not changed in one step (Ascon-AEAD128) and also offers hash functions. NIST also wrote the definitions of cloud computing (SP 800-145) and of fog computing (SP 500-325) used in Cloud, Fog and Edge Computing. How encryption works is taught in Cryptography Basics.

NIST، دامەزراوەی نیشتمانیی ستاندارد و تەکنەلۆجیای ئەمریکا، ستانداردی شفرەکردن (Encryption) پێناسە دەکات کە هەموو جیهان بەکاری دەهێنێت. Advanced Encryption Standard (AES)، ⁦FIPS 197⁩ لە ⁦2001⁩ـەوە (لە ⁦2023⁩ـدا لە ڕووی نووسینەوە نوێ کرایەوە)، دراوە لەسەر کۆمپیوتەر، مۆبایل و زۆر چیپی (Microchip) IoT دەپارێزێت. بۆ ئامێرە بچووکەکان کە لەوانەیە AES باش کار نەکات، NIST لە ئابی ⁦2025⁩ـدا ستانداردێکی کریپتۆگرافیی سووکی (Lightweight cryptography) بڵاو کردەوە: ⁦SP 800-232⁩، لەسەر بنەمای خێزانی Ascon، کە پەیامێک لە یەک هەنگاودا شفرە دەکات و دەپشکنێت کە نەگۆڕدراوە ⁦(Ascon-AEAD128)⁩ و کردارەکانی هاشیش (Hash function) پێشکەش دەکات. NIST هەروەها پێناسەکانی هەورەژمێرکاری (Cloud computing) ⁦(SP 800-145)⁩ و ژمێرکاریی تەم (Fog computing) ⁦(SP 500-325)⁩ـی نووسیوە کە لە هەورەژمێرکاری، ژمێرکاریی تەم و ژمێرکاریی لێوار بەکار هاتوون. چۆنیەتیی کارکردنی شفرەکردن لە بنەماکانی کریپتۆگرافی فێر دەکرێت.

ISO, the International Organization for Standardization, works with the IEC through a joint committee on IoT (JTC 1/SC 41). Together they publish the IoT reference architecture ISO/IEC 30141 (2nd edition, 2024; see ISO/IEC 30141). ISO also gave us the OSI model (ISO/IEC 7498-1), a general networking model rather than an IoT architecture, and adopted MQTT 3.1.1 as ISO/IEC 20922 (2016). The ITU, the United Nations agency for information and communication technologies, publishes recommendations and reference models for IoT communication: its Y.4000 series covers IoT and smart cities, from Y.4000 (the IoT overview, formerly Y.2060; see the ITU-T model) to Y.4480 (LoRaWAN, 2021). Its Study Group 20 works on IoT, digital twins and smart cities.

ISO، ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی ستاندارکردن، لە ڕێی لیژنەیەکی هاوبەشەوە ⁦(JTC 1/SC 41)⁩ لەگەڵ IEC لەسەر IoT کار دەکات. پێکەوە تەلارسازیی پێوەری IoT بڵاو دەکەنەوە: ⁦ISO/IEC 30141⁩ (چاپی دووەم، ⁦2024⁩؛ بڕوانە ⁦ISO/IEC 30141⁩). ISO هەروەها مۆدێلی OSIـی (OSI model) پێ بەخشیوین ⁦(ISO/IEC 7498-1)⁩، کە مۆدێلێکی گشتیی ڕایەڵەیە نەک تەلارسازییەکی IoT و MQTT ⁦3.1.1⁩ـی وەک ⁦ISO/IEC 20922 (2016)⁩ پەسەند کرد. ITU، ئاژانسی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ تەکنەلۆجیای زانیاری و پەیوەندی، ڕاسپاردە و مۆدێلەکانی پێوەر (Reference model) بۆ پەیوەندیی IoT بڵاو دەکاتەوە: زنجیرەی ⁦Y.4000⁩ـی IoT و شارە هۆشمەندەکان (Smart city) دەگرێتەوە، لە ⁦Y.4000⁩ـەوە (تێڕوانینی گشتیی IoT، پێشتر ⁦Y.2060⁩؛ بڕوانە مۆدێلی ⁦ITU-T⁩) تا ⁦Y.4480⁩ (LoRaWAN، ⁦2021⁩). گرووپی لێکۆڵینەوەی ⁦20⁩ـی لەسەر IoT، دووانەی دیجیتاڵی و شارە هۆشمەندەکان کار دەکات.

Four more names you will meet:

چوار ناوی تر کە تووشیان دەبیت:

Standards are voluntary, but laws can make makers follow them. The EU Cyber Resilience Act (Regulation (EU) 2024/2847) covers products with digital elements, from smart toys and cameras to routers and apps. It entered into force on 10 December 2024; since 11 September 2026 makers must report actively exploited vulnerabilities; and from 11 December 2027 all its main duties apply, such as secure design and security updates. Harmonised standards, many being written by ETSI, will show how to meet it, and alliances follow: Matter's Product Security 1.1 (2026) was aligned with these deadlines. The UK has also banned easy-to-guess default passwords since 29 April 2024. EU law does not apply in Iraq, but makers often sell the same product everywhere, so these rules often reach shops in Kurdistan too.

ستانداردەکان ئارەزوومەندانەن، بەڵام یاسا دەتوانێت دروستکەران ناچار بکات پەیڕەویان بکەن. یاسای خۆڕاگریی سایبەریی ئەوروپا ⁦(Regulation (EU) 2024/2847)⁩ ئەو بەرهەمانە دەگرێتەوە کە بەشی دیجیتاڵییان تێدایە، لە یاریی هۆشمەند و کامێراوە تا ڕێدۆزەکان (Router) و ئەپەکان. لە ⁦10⁩ی کانوونی یەکەمی ⁦2024⁩ـەوە کاری پێ دەکرێت؛ لە ⁦11⁩ی ئەیلوولی ⁦2026⁩ـەوە دروستکەران دەبێت هەر خاڵێکی لاواز کە بە کردەوە بەکار بهێنرێت ڕاپۆرت بکەن؛ لە ⁦11⁩ی کانوونی یەکەمی ⁦2027⁩ـیشەوە هەموو ئەرکە سەرەکییەکانی دەست پێ دەکەن، وەک دیزاینی پارێزراو و نوێکردنەوەکانی ئاسایش. ستانداردەکان هاوئاهەنگکراوەکان، کە زۆربەیان ETSI دەیاننووسێت، پیشان دەدەن چۆن پابەندی ببیت و هاوپەیمانییەکانیش بەدوایدا دێن: ⁦Product Security 1.1⁩ـی Matter ⁦(2026)⁩ لەگەڵ ئەم کاتانەدا ڕێک خراوە. شانشینی یەکگرتووش لە ⁦29⁩ی نیسانی ⁦2024⁩ـەوە تێپەڕەوشە بنەڕەتییەکانی ئاسان بۆ تەخمینکردنی قەدەغە کردووە. یاسای ئەوروپا لە عێراقدا جێبەجێ ناکرێت، بەڵام دروستکەران زۆرجار هەمان بەرهەم لە هەموو شوێنێک دەفرۆشن، بۆیە ئەم ڕێسایانە زۆرجار دەگەنە دووکانەکانی کوردستانیش.

Such laws ask makers to send security updates for years, so devices must be able to receive firmware updates over the air. The UK rules, the EU rules for radio products and the US Cyber Trust Mark are compared in Laws and labels.

ئەم یاسایانە داوا لە دروستکەران دەکەن بۆ چەندین ساڵ نوێکردنەوەکانی ئاسایش بنێرن، بۆیە ئامێرەکان دەبێت بتوانن نوێکردنەوەی بێتەلی پتەوواڵە وەربگرن. یاساکانی شانشینی یەکگرتوو، یاساکانی ئەوروپا بۆ بەرهەمە ڕادیۆییەکان و Cyber Trust Markـی ئەمریکا لە بەشی یاسا و نیشانەکان بەراورد کراون.

Cloud IoT services come and go. Google closed its Cloud IoT Core on 16 August 2023: from that day devices could no longer connect to its MQTT and HTTP bridges. Microsoft stopped new Azure IoT Central apps on 23 September 2026, and existing ones work only until 20 September 2029. If your devices speak open standards (MQTT or HTTP over TLS, JSON), moving to another service means changing an address and keys; if they depend on one company's own kit, every device may need new firmware. This trap is called vendor lock-in. Choose open standards, and keep your important logic in your own code.

خزمەتگوزارییەکانی هەوری IoT دێن و دەڕۆن. Google لە ⁦16⁩ی ئابی ⁦2023⁩ـدا Cloud IoT Coreـی داخست: لەو ڕۆژەوە ئامێرەکان نەیانتوانی بە پردەکانی MQTT و HTTPـی ئەوەوە ببەسترێن. Microsoft لە ⁦23⁩ی ئەیلوولی ⁦2026⁩ـەوە ڕێگەی بە دروستکردنی ئەپی نوێی Azure IoT Central نەدا و ئەپە هەبووەکانیش تەنیا تا ⁦20⁩ی ئەیلوولی ⁦2029⁩ کار دەکەن. ئەگەر ئامێرەکانت بە ستانداردە کراوەکان قسە بکەن (MQTT یان HTTP لەسەر TLS، JSON)، گواستنەوە بۆ خزمەتگوزارییەکی تر واتە گۆڕینی ناونیشانێک و کلیلەکان (Encryption key)؛ ئەگەر پشت بە ئامرازی تایبەتی یەک کۆمپانیا ببەستن، لەوانەیە هەموو ئامێرێک پتەوواڵەی (Firmware) نوێی پێویست بێت. ئەم تەڵەیە پێی دەوترێت قەتیسبوون لای دابینکەر (Vendor lock-in). ستانداردە کراوەکان هەڵبژێرە و لۆجیکە گرنگەکەت لە کۆدی خۆتدا بهێڵەوە.