From Smoke Signals to Device-to-Cloudلە نیشانەی دووکەڵەوە تا پەیوەندیی ئامێر بۆ هەور

A sensor that cannot send its reading is just a thermometer on a wall. The Internet of Things starts with connectivity: every thing must be able to send its data and receive commands. In Inside an IoT System you saw that the right link depends on distance, on how much data there is and on power.

هەستەوەرێک (Sensor) کە نەتوانێت خوێندنەوەکەی بنێرێت، تەنیا گەرمیپێوێکە بە دیوارەوە. ئینتەرنێتی شتەکان (Internet of Things) بە پەیوەندی دەست پێ دەکات: هەموو شتێک دەبێت بتوانێت دراوەکەی (Data) بنێرێت و فەرمان وەربگرێت. لە ناو سیستەمێکی IoT بینیت کە پەیوەندیی گونجاو بە دووری، بە بڕی دراوە و بە وزەوە بەندە.

IoT is very diverse, with many kinds of things and many needs. So there is no one-size-fits-all communication solution: no single way of communicating works perfectly for every IoT system or situation. A smartwatch, a soil sensor far out in a field and a moving car need very different links.

IoT زۆر هەمەچەشنە و شتی جۆراوجۆر و پێویستیی جۆراوجۆری تێدایە. بۆیە یەک چارەسەری پەیوەندی بۆ هەموو بارێک نییە: هیچ شێوازێکی پەیوەندیکردن نییە کە بۆ هەموو سیستەم و بارێکی IoT بە تەواوی گونجاو بێت. کاتژمێرێکی هۆشمەند، هەستەوەرێکی خاک لە ناو کێڵگەیەکی دووردا و ئۆتۆمبێلێکی جووڵاو پێویستیان بە پەیوەندیی زۆر جیاواز هەیە.

Before devices talked, people did. Communication is the glue that holds societies together. We communicate through written words, spoken language, pictures, moving pictures, shared experiences and more, and it has always been an essential part of human civilisation.

پێش ئەوەی ئامێرەکان قسە بکەن، مرۆڤەکان دەیانکرد. پەیوەندی ئەو چەسپەیە کە کۆمەڵگاکان پێکەوە دەبەستێتەوە. ئێمە بە وشەی نووسراو، زمانی گوتراو، وێنە، وێنەی جووڵاو، ئەزموونی هاوبەش و زۆر ڕێگای تر پەیوەندی دەکەین و پەیوەندی هەمیشە بەشێکی بنەڕەتیی شارستانییەتی مرۆڤ بووە.

The road from shouting to the Internet of Things took thousands of years. Each new step carried messages farther, faster and with more information, and each one solved a problem of the step before it. The next screens walk along this road.

ڕێگای نێوان هاوارکردن و ئینتەرنێتی شتەکان هەزاران ساڵی خایاند. هەر هەنگاوێکی نوێ پەیامەکانی دوورتر، خێراتر و بە زانیاریی (Information) زیاترەوە گواستەوە و هەریەکەیان کێشەیەکی هەنگاوی پێشووی چارەسەر کرد. شاشەکانی داهاتوو بەم ڕێگایەدا دەڕۆن.

In the earliest days people shouted to be heard beyond their immediate surroundings, but a voice does not carry far. When people learned to master fire, they used smoke signals: puffs of smoke from a fire in special patterns, each pattern with a different meaning, to send a message far away. One way to make separate puffs is to cover the fire with a blanket for a moment and then lift it.

لە سەرەتاکاندا مرۆڤەکان هاواریان دەکرد بۆ ئەوەی لە دەوروبەری نزیکی خۆیان دوورتر دەنگیان ببیسترێت، بەڵام دەنگ زۆر دوور ناڕوات. کاتێک مرۆڤ فێری کۆنترۆڵکردنی ئاگر بوو، نیشانەی دووکەڵی بەکار هێنا: دووکەڵی ئاگرێک بە چەند شێوەیەکی تایبەت، کە هەر شێوەیەک واتایەکی جیاوازی هەبوو، بۆ ناردنی پەیام بۆ شوێنی دوور. ڕێگایەک بۆ دروستکردنی پەڵەی جیاجیای دووکەڵ ئەوەیە کە ئاگرەکە بۆ ساتێک بە بەتانییەک دابپۆشیت و پاشان هەڵیبگریتەوە.

In ancient China, soldiers in beacon towers along the Great Wall passed smoke signals from tower to tower to warn the army when the Wall was being attacked. Native Americans, Greeks and Romans used smoke signals too. A smoke signal can only say what both sides agreed before. The code in the picture is an invented example, not a real historical code.

لە چینی کۆندا سەربازەکانی ناو بورجەکانی ئاگادارکردنەوە بە درێژایی دیواری گەورەی چین نیشانەی دووکەڵیان لە بورجێکەوە بۆ بورجێکی تر دەگواستەوە بۆ ئەوەی سوپا ئاگادار بکەنەوە کاتێک هێرش دەکرایە سەر دیوارەکە. گەلە ڕەسەنەکانی ئەمریکا، یۆنانییەکان و ڕۆمانییەکانیش نیشانەی دووکەڵیان بەکار هێناوە. نیشانەی دووکەڵ تەنیا ئەوە دەڵێت کە هەردوو لا پێشتر لەسەری ڕێککەوتوون. کۆدەکەی ناو وێنەکە نموونەیەکی داهێنراوە، نەک کۆدێکی مێژوویی ڕاستەقینە.

A telegraph sends written messages over long distances using a code, long before phones or the internet existed. The word comes from Greek tele “far” and graph “to write”: a telegraph is “writing from far away”.

تەلەگراف پەیامی نووسراو بە کۆدێک بۆ شوێنی دوور دەنێرێت، زۆر پێش ئەوەی مۆبایل یان ئینتەرنێت (Internet) هەبێت. وشەکە لە یۆنانییەوە هاتووە: tele واتە «دوور» و graph واتە «نووسین»، کەواتە تەلەگراف واتە «نووسین لە دوورەوە».

Claude Chappe (1763–1805), a French engineer and cleric (a man of the church), turned an old idea into reality: the semaphore visual telegraph of the 1790s. Semaphore means sending signals that people can see, with arms, flags or lights. On each tower stood a post with a long movable beam and a short arm at each end; every position of the beam and arms stood for a letter, a number or a word in a codebook. The towers stood on hills, usually 8 to 16 km (5 to 10 miles) apart, and operators read the next tower through a telescope.

Claude Chappe ⁦(1763–1805)⁩، ئەندازیار و پیاوێکی ئایینیی فەرەنسی، بیرۆکەیەکی کۆنی کردە ڕاستی: تەلەگرافی بینراوی سیمافۆر لە ⁦1790⁩ـەکاندا. سیمافۆر واتە ناردنی نیشانەیەک کە خەڵک بیبینن، بە باسک، ئاڵا یان ڕووناکی. لەسەر هەر بورجێک ستوونێک هەبوو بە دارێکی درێژی جووڵاو و باسکێکی کورت لە هەر سەرێکیدا؛ هەر شێوەیەکی دارەکە و باسکەکان واتای پیتێک، ژمارەیەک یان وشەیەکی ناو کتێبێکی کۆدی هەبوو. بورجەکان لەسەر گرد بوون و زۆرجار 8 تا ⁦16 km (5⁩ تا ⁦10⁩ میل) لە یەکتر دوور بوون. کارمەندەکان بورجی دواتریان بە دووربین دەخوێندەوە.

The long beam (the regulator) had 2 positions and each short arm (an indicator) 7, so one tower could show $2 \times 7 \times 7 = 98$ signals; 6 were kept for service messages, which left 92. Operators did not spell words letter by letter: each code word was sent as two signals, a page and a line in a codebook of $92 \times 92 = 8\,464$ words and phrases. A few simple symbols built a large vocabulary, just as a few bits do today.

دارە درێژەکە (ڕێکخەر) 2 شێوەی هەبوو و هەر باسکێکی کورت (نیشاندەر) 7 شێوە، کەواتە یەک بورج دەیتوانی $2 \times 7 \times 7 = 98$ سیگناڵ (Signal) پیشان بدات؛ 6یان بۆ پەیامی خزمەتگوزاری هەڵگیرابوون و ⁦92⁩ مایەوە. کارمەندەکان وشەکانیان پیت بە پیت نەدەنووسی: هەر وشەیەکی کۆد بە دوو سیگناڵ دەنێردرا، لاپەڕەیەک و دێڕێک لە کتێبێکی کۆددا کە $92 \times 92 = 8\,464$ وشە و دەستەواژەی تێدا بوو. چەند هێمایەکی سادە فەرهەنگێکی گەورەیان دروست دەکرد، ڕێک وەک چەند بیتێک (Bit) ئەمڕۆ.

Chappe first called his machine the tachygraphe, “fast writer”; the French statesman Miot de Mélito suggested télégraphe, “far writer”, and that name stayed.

Chappe سەرەتا ناوی ئامێرەکەی نابوو tachygraphe، واتە «نووسەری خێرا»؛ دەوڵەتمەداری فەرەنسی Miot de Mélito ناوی télégrapheـی پێشنیار کرد، واتە «نووسەر لە دوورەوە». ئەو ناوە مایەوە.

How did a message cross a whole country? Like a relay race. The operator in the first tower set the arms. The operator in the next tower watched them through his telescope, set his own arms to the same position, and the tower after him did the same. Messages passed from tower to tower, hundreds of kilometres in minutes: much faster than a rider on horseback.

پەیامێک چۆن هەموو وڵاتێکی دەبڕی؟ وەک ڕاکردنی دەستاودەست. کارمەندی بورجی یەکەم باسکەکانی ڕێک دەخست. کارمەندی بورجی دواتر بە دووربینەکەی سەیری دەکردن، باسکەکانی خۆی دەخستە هەمان شێوە و بورجی دوای ئەویش هەمان کاری دەکرد. پەیامەکان لە بورجێکەوە بۆ بورجێکی تر دەڕۆیشتن، سەدان کیلۆمەتر لە چەند خولەکێکدا: زۆر خێراتر لە سوارێکی ئەسپ.

The first line, Paris to Lille (230 km), opened in 1794; its 15 towers carried a short message in about 9 minutes. News that needed 4 days by horse from Strasbourg to Paris arrived in about 2 hours. By 1844 France had 534 towers on more than 5,000 km of lines. Every tower was a repeater: it received a signal and sent it on, just like the relaying nodes of an IoT mesh network.

یەکەم هێڵ، پاریس بۆ لیل ⁦(230 km)⁩، لە ⁦1794⁩دا کرایەوە؛ ⁦15⁩ بورجەکەی پەیامێکی کورتیان لە نزیکەی 9 خولەکدا دەگەیاند. هەواڵێک کە بە ئەسپ لە Strasbourgـەوە بۆ پاریس 4 ڕۆژی دەویست، لە نزیکەی 2 کاتژمێردا دەگەیشت. تا ⁦1844⁩ فەرەنسا ⁦534⁩ بورجی لەسەر زیاتر لە ⁦5,000 km⁩ هێڵ هەبوو. هەر بورجێک دووپاتەکەرەوە (Repeater) بوو: سیگناڵێکی وەردەگرت و دەینارد بۆ پێشەوە، ڕێک وەک ئەو نۆدانەی لە ڕایەڵەی چنراوی IoTـدا پەیام دەگوازنەوە.

Optical telegraphs stopped at night and in fog. The electric telegraph sent signals as pulses of electric current along a wire, day and night, in any weather. In Britain, William Cooke and Charles Wheatstone ran the first commercial electric telegraph, along a railway line, from 1838.

تەلەگرافە بینراوەکان لە شەو و لە تەمدا دەوەستان. تەلەگرافی کارەبایی سیگناڵەکانی وەک لێدانی تەزوو (Electric current) بە درێژایی وایەرێک دەنارد، شەو و ڕۆژ و لە هەموو کەشێکدا. لە بەریتانیا William Cooke و Charles Wheatstone لە ⁦1838⁩ـەوە یەکەم تەلەگرافی کارەبایی بازرگانییان بە درێژایی هێڵێکی شەمەندەفەر بەڕێوە برد.

In the USA, the painter and inventor Samuel Morse (1791–1872) built a line from Washington to Baltimore. On 24 May 1844 he sent the words “What hath God wrought” along it. Morse and his partner Alfred Vail also gave the telegraph its alphabet, Morse code, which turned every letter into short and long signals. Morse’s line was one of the first, and his code spread across the world.

لە ئەمریکا وێنەکێش و داهێنەر Samuel Morse ⁦(1791–1872)⁩ هێڵێکی لە واشنتۆنەوە بۆ باڵتیمۆر دروست کرد. لە ⁦24⁩ـی ئایاری ⁦1844⁩دا ئەم وشانەی پێدا نارد: «What hath God wrought» (خودا چی کرد). Morse و هاوبەشەکەی Alfred Vail ئەلفوبێیەکیشیان بۆ تەلەگراف دانا، کە کۆدی مۆرس (Morse code)ـە و هەموو پیتێکی دەکردە سیگناڵی کورت و درێژ. هێڵەکەی Morse یەکێک بوو لە یەکەمەکان و کۆدەکەی بە هەموو جیهاندا بڵاو بووەوە.

In Morse code every letter is a short pattern of dots (short signals) and dashes (long signals, three times as long as a dot). The most common English letters got the shortest codes, so messages were quicker to send: E is a single dot and T a single dash. The operator pressed a key to let the current flow; at the far end a sounder clicked, or a register marked the dots and dashes on a paper tape. Skilled operators read the clicks by ear.

لە کۆدی مۆرسدا هەر پیتێک شێوەیەکی کورتە لە خاڵ (سیگناڵەکانی کورت) و هێڵ (سیگناڵەکانی درێژ، سێ ئەوەندەی خاڵێک). باوترین پیتەکانی ئینگلیزی کورتترین کۆدیان وەرگرت، بۆ ئەوەی ناردنی پەیام خێراتر بێت: E تەنیا یەک خاڵە و T تەنیا یەک هێڵ. کارمەندەکە کلیلێکی دادەگرت بۆ ئەوەی تەزوو بڕوات؛ لە سەرەکەی تر دەنگدەرێک کرتەی دەکرد، یان تۆمارکەرێک خاڵ و هێڵەکانی لەسەر پارچە کاغەزێک نیشانە دەکرد. کارمەندە شارەزاکان کرتەکانیان بە گوێ دەخوێندەوە.

The international form of the code was agreed in 1865 and became the language of telegraphs and of early radio; ships used it for distress calls until 1999. The distress signal SOS is · · · − − − · · ·, sent as one run. You can make an LED blink it in the exercises of the first Arduino lab.

شێوە نێودەوڵەتییەکەی کۆدەکە لە ⁦1865⁩دا لەسەری ڕێککەوتن و بوو بە زمانی تەلەگرافەکان و ڕادیۆی سەرەتایی؛ کەشتییەکان تا ⁦1999⁩ بۆ داوای فریاکەوتن بەکاریان دەهێنا. سیگناڵی فریاکەوتنی SOS بریتییە لە · · · − − − · · · و وەک یەک زنجیرە دەنێردرێت. دەتوانیت LEDـێک وا لێ بکەیت بیترووکێنێت لە ڕاهێنانەکانی یەکەم تاقیگەی Arduino.

A wire must be laid to every place you want to reach, and nobody can lay a wire to a ship at sea. The Italian inventor Guglielmo Marconi (1874–1937) sent telegraph signals with radio waves instead, through the air. In 1895 his signals reached about 3 km (2 miles); in 1896 he applied for a British patent and soon started a company.

دەبێت وایەر بۆ هەموو ئەو شوێنانە ڕابکێشرێت کە دەتەوێت پێیان بگەیت و کەس ناتوانێت وایەر بۆ کەشتییەک لە ناو دەریادا ڕابکێشێت. داهێنەری ئیتاڵی Guglielmo Marconi ⁦(1874–1937)⁩ لە جیاتی ئەوە سیگناڵەکانی تەلەگرافی بە شەپۆلە ڕادیۆییەکان (Radio wave) بە ناو هەوادا نارد. لە ⁦1895⁩دا سیگناڵەکانی گەیشتنە نزیکەی ⁦3 km (2⁩ میل)؛ لە ⁦1896⁩دا داوای مافی داهێنانی بەریتانی کرد و زوو کۆمپانیایەکی دامەزراند.

Ships soon carried radio: in 1912 the radio operators of the sinking Titanic called for help with it. In 1909 Marconi shared the Nobel Prize in Physics with Ferdinand Braun for their work on wireless telegraphy. Every wireless technology in this chapter, from Bluetooth to LoRa, still sends its bits on radio waves.

زوو کەشتییەکان ڕادیۆیان هەڵگرت: لە ⁦1912⁩دا کارمەندانی ڕادیۆی کەشتیی Titanic کە نوقم دەبوو بەو ڕادیۆیە داوای یارمەتییان کرد. لە ⁦1909⁩دا Marconi و Ferdinand Braun خەڵاتی نۆبڵی فیزیایان پێکەوە وەرگرت بۆ کارەکانیان لەسەر تەلەگرافی بێتەل (Wireless). هەموو تەکنەلۆجیایەکی بێتەلی ئەم بەشە، لە Bluetoothـەوە تا LoRa، هێشتا بیتەکانی بە شەپۆلە ڕادیۆییەکان دەنێرێت.

On 12 December 1901 Marconi reported that a signal from his station at Poldhu in Cornwall (England) had reached him at Signal Hill, St John’s, in Newfoundland: about 3,500 km across the Atlantic Ocean. The message was the Morse letter S, three short clicks, heard in an earphone connected to an antenna held up by a kite.

لە ⁦12⁩ـی کانوونی یەکەمی ⁦1901⁩دا Marconi ڕایگەیاند کە سیگناڵێک لە وێستگەکەی Poldhu لە Cornwall (ئینگلتەرا)ـەوە لە Signal Hill لە St John’s لە Newfoundland پێی گەیشتووە: نزیکەی ⁦3,500 km⁩ بە سەر زەریای ئەتڵەسیدا. پەیامەکە پیتی S بوو بە کۆدی مۆرس، سێ کرتەی کورت، کە لە گوێگرێکدا بیسترا کە بە ئەنتێنایەکەوە (Antenna) بەسترابوو و کایتێک بەرزی کردبووەوە.

Nobody else could check that first result, so some historians still doubt it. But it showed the idea that changed everything after it: radio needs no wire at all, so it can reach ships, aircraft, phones and, today, billions of IoT devices.

هیچ کەسێکی تر نەیتوانی ئەو یەکەم ئەنجامە بپشکنێت، بۆیە هەندێک مێژوونووس هێشتا گومانیان لێی هەیە. بەڵام ئەو بیرۆکەیەی پیشان دا کە هەموو شتێکی دوای خۆی گۆڕی: ڕادیۆ هیچ وایەرێکی ناوێت، بۆیە دەگاتە کەشتی، فڕۆکە، مۆبایل و ئەمڕۆش ملیاران ئامێری IoT.

Radio soon carried voices too. In 1956 Sweden opened MTA, the first fully automatic mobile phone system: a driver simply dialled the number. Ericsson, one of its makers, counts it as its very first mobile phone. The phone weighed about 40 kg, as big as a suitcase. It was far too heavy to carry, so it was built into a car, and the equipment often cost as much as the car itself.

زوو ڕادیۆ دەنگیشی گواستەوە. لە ⁦1956⁩دا سوید MTAـی کردەوە، یەکەم سیستەمی تەلەفۆنی مۆبایلی تەواو خۆکار: شۆفێرەکە تەنیا ژمارەکەی لێ دەدا. Ericsson، کە یەکێک بوو لە دروستکەرانی، بە یەکەم مۆبایلی خۆی دادەنێت. تەلەفۆنەکە نزیکەی ⁦40⁩ کیلۆ قورس بوو و بە قەبارەی جانتایەکی سەفەر بوو. ئەوەندە قورس بوو کە هەڵنەدەگیرا، بۆیە لە ناو ئۆتۆمبێلدا دادەنرا و ئامێرەکە زۆرجار بە ئەندازەی خودی ئۆتۆمبێلەکە نرخی بوو.

It reached about 25–30 km, needed about 8 seconds to connect a call and never had more than a few hundred users. Phones you could hold in one hand came later; the first handheld call was made in 1973 (From calls to apps). Today a phone weighs about 0.2 kg, and a whole IoT radio fits on a fingertip.

نزیکەی ⁦25–30 km⁩ دەگەیشت، نزیکەی 8 چرکەی بۆ پەیوەندیکردن دەویست و هەرگیز لە چەند سەد بەکارهێنەرێک زیاتری نەبوو. ئەو مۆبایلانەی بە یەک دەست هەڵدەگیران دواتر هاتن؛ یەکەم پەیوەندیی مۆبایلی دەستی لە ⁦1973⁩دا کرا (لە پەیوەندیی تەلەفۆنییەوە بۆ ئەپ). ئەمڕۆ مۆبایلێک نزیکەی ⁦0.2⁩ کیلۆ کێشی هەیە و هەموو ڕادیۆیەکی IoT لەسەر سەری پەنجەیەک جێی دەبێتەوە.

From smoke to radio, every system on this road has the same four parts: a sender, a code that both sides agreed on, a channel that carries the signal and a receiver. An IoT device has them too. Its agreed code is called a protocol: the rules both sides follow (the five components of data communication).

لە دووکەڵەوە تا ڕادیۆ، هەموو سیستەمێکی سەر ئەم ڕێگایە هەمان چوار بەشی هەیە: نێرەرێک، کۆدێک کە هەردوو لا لەسەری ڕێککەوتوون، کەناڵی پەیوەندی (Communications channel)ێک کە سیگناڵەکە دەگوازێتەوە و وەرگرێک. ئامێرێکی IoTـیش هەمان بەشەکانی هەیە. کۆدە ڕێککەوتووەکەی پێی دەگوترێت پرۆتۆکۆڵ (Protocol): ئەو یاسایانەی هەردوو لا پەیڕەوی دەکەن (پێنج پێکهاتەکەی پەیوەندیی دراوە).

What changed is distance, speed and how much information one signal carries. A smoke signal could say three things; a LoRa sensor sends an exact temperature from 10 km away.

ئەوەی گۆڕا دووری، خێرایی و بڕی ئەو زانیارییەیە کە یەک سیگناڵ هەڵیدەگرێت. نیشانەی دووکەڵ دەیتوانی سێ شت بڵێت؛ هەستەوەرێکی LoRa پلەی گەرمیی ورد لە ⁦10 km⁩ دوورەوە دەنێرێت.

Now to the things themselves. IoT devices connect and communicate in a few typical patterns, called communication models. The Internet Architecture Board (IAB), which advises on the design of the internet, described four of them in RFC 7452 (March 2015): device-to-device, device-to-cloud, device-to-gateway and back-end data sharing (who writes RFCs).

ئێستا دەگەینە خودی شتەکان. ئامێرەکانی IoT بە چەند شێوەیەکی باو پەیوەندی دەکەن، کە پێیان دەگوترێت مۆدێلەکانی پەیوەندی. دەستەی تەلارسازیی ئینتەرنێت ⁦(IAB)⁩، کە ڕاوێژ لەبارەی دیزاینی ئینتەرنێت دەدات، چواریانی لە RFC ⁦7452⁩دا (ئازاری ⁦2015⁩) وەسف کردووە: پەیوەندیی ئامێر بۆ ئامێر، پەیوەندیی ئامێر بۆ هەور، پەیوەندیی ئامێر بۆ دەروازە و هاوبەشکردنی دراوە لە بەشی پشتەوە (کێ RFCـەکان دەنووسێت).

The models answer one question: who talks to whom? Most products use one of them, or a mix. The next screens look at each one.

مۆدێلەکان وەڵامی یەک پرسیار دەدەنەوە: کێ لەگەڵ کێ قسە دەکات؟ زۆربەی بەرهەمەکان یەکێکیان بەکار دەهێنن، یان تێکەڵەیەکیان. شاشەکانی داهاتوو سەیری هەریەکەیان دەکەن.

In device-to-device communication two or more devices talk directly to each other, with no server between them. They usually use a short-range, low-power radio such as Bluetooth Low Energy, Zigbee or Z-Wave. Typical applications: light bulbs and switches, thermostats and door locks; or a heart-rate chest strap sending to a sports watch.

لە پەیوەندیی ئامێر بۆ ئامێردا دوو یان زیاتر لە دوو ئامێر ڕاستەوخۆ قسە لەگەڵ یەکتر دەکەن و هیچ ڕاژەکارێک (Server) لە نێوانیاندا نییە. زۆرجار ڕادیۆیەکی کورتمەودا و کەموزە بەکار دەهێنن، وەک بلووتووسی کەموزە، Zigbee یان Z-Wave. بەکارهێنانە باوەکان: گڵۆپ و سویچەکان (Electrical switch)، تێرمۆستاتەکان (Thermostat) و قفڵی دەرگا؛ یان پشتێنێکی سنگ کە لێدانی دڵ بۆ کاتژمێرێکی وەرزشی دەنێرێت.

RFC 7452’s own example is a light switch from one company turning on a bulb from another. That works only if both speak the same protocol: interoperability (Different makers, one language). The link is fast and needs no internet, but the devices must be near each other, and nothing reaches your phone when you are away.

نموونەکەی خودی ⁦RFC 7452⁩ سویچێکی گڵۆپە لە کۆمپانیایەکەوە کە گڵۆپێکی کۆمپانیایەکی تر دادەگیرسێنێت. ئەمە تەنیا کاتێک کار دەکات کە هەردووکیان هەمان پرۆتۆکۆڵ بەکار بهێنن: توانای پێکەوەکارکردن (Interoperability) (دروستکەری جیاواز، یەک زمان). پەیوەندییەکە خێرایە و ئینتەرنێتی ناوێت، بەڵام ئامێرەکان دەبێت نزیکی یەکتر بن و کاتێک لە ماڵەوە نیت هیچ شتێک ناگاتە مۆبایلەکەت.

In device-to-cloud communication the device connects straight to a cloud service on the internet, usually through the home Wi-Fi router or a mobile network. The maker’s cloud stores the data and lets you control the device from an app anywhere. Typical applications: a smart thermostat you set from work, a smart TV that streams films and gets updates.

لە پەیوەندیی ئامێر بۆ هەوردا ئامێرەکە ڕاستەوخۆ بە خزمەتگوزارییەکی هەورەوە لەسەر ئینتەرنێت پەیوەست دەبێت، زۆرجار لە ڕێگەی ڕێدۆزی (Router) وای‌فایی (Wi-Fi) ماڵەوە یان ڕایەڵەی مۆبایلەوە (Mobile network). هەوری کۆمپانیاکە دراوەکە هەڵدەگرێت و ڕێگەت پێ دەدات لە هەر شوێنێک بە ئەپێک (App) ئامێرەکە کۆنترۆڵ بکەیت. بەکارهێنانە باوەکان: تێرمۆستاتی هۆشمەند کە لە شوێنی کارەوە ڕێکی دەخەیت و تیڤیی هۆشمەند (Smart TV) کە فیلم پەخش دەکات و نوێکردنەوەکان (Update) وەردەگرێت.

It is simple for the user, but the device depends on the company. If the internet is down, remote control stops; if the company closes its cloud service, the device may stop working. When one company makes both the device and the cloud, nothing else needs to understand them, which can lock you in (Why open standards protect you). More in The cloud paradigm.

بۆ بەکارهێنەر سادەیە، بەڵام ئامێرەکە پشت بە کۆمپانیاکە دەبەستێت. ئەگەر ئینتەرنێت بپچڕێت، کۆنترۆڵکردن لە دوورەوە دەوەستێت؛ ئەگەر کۆمپانیاکە خزمەتگوزارییە هەورییەکەی دابخات، لەوانەیە ئامێرەکە لە کار بکەوێت. کاتێک یەک کۆمپانیا هەم ئامێرەکە و هەم هەورەکە دروست دەکات، پێویست ناکات هیچ شتێکی تر لێیان تێبگات، ئەمەش دەکرێت ببێتە هۆی قەتیسبوون لای دابینکەر (Vendor lock-in) (بۆچی ستانداردە کراوەکان دەتپارێزن). زیاتر لە پارادایمی هەور.

In device-to-gateway communication the device talks to a nearby gateway with a short, low-power radio, and the gateway sends the data on to the cloud. The gateway can be an app on your phone or a small box called a hub. Typical application: a fitness tracker sends your steps to your phone over Bluetooth LE, and the phone app uploads them over Wi-Fi or 4G.

لە پەیوەندیی ئامێر بۆ دەروازەدا ئامێرەکە بە ڕادیۆیەکی کورتمەودا و کەموزە قسە لەگەڵ دەروازەیەکی ڕایەڵەی نزیک دەکات و دەروازەی ڕایەڵەکە دراوەکە بۆ هەور دەنێرێت. دەروازەی ڕایەڵەکە دەکرێت ئەپێک بێت لەسەر مۆبایلەکەت یان سندوقێکی بچووک کە پێی دەگوترێت hub. بەکارهێنانی باو: بازنێکی وەرزشی هەنگاوەکانت بە بلووتووسی کەموزە بۆ مۆبایلەکەت دەنێرێت و ئەپی مۆبایلەکە بە وای‌فای یان ⁦4G⁩ هەڵباریان دەکات بۆ هەور.

The gateway translates between radios (Zigbee or BLE on one side, Wi-Fi or Ethernet on the other) and can add security, so the tiny device needs only a cheap radio and a small battery. A phone is a moving gateway: when it is away, the tracker keeps its data until they meet again. Home hubs are also where fog computing happens.

دەروازەی ڕایەڵەکە لە نێوان ڕادیۆکاندا وەرگێڕان دەکات (Zigbee یان BLE لە لایەک، وای‌فای یان Ethernet لە لایەکی تر) و دەتوانێت ئاسایش (Security) زیاد بکات، بۆیە ئامێرە بچووکەکە تەنیا پێویستی بە ڕادیۆیەکی هەرزان و پاترییەکی (Battery) بچووک هەیە. مۆبایل دەروازەیەکی ڕایەڵەی جووڵاوە: کاتێک دوورە، بازنەکە دراوەکەی لای خۆی هەڵدەگرێت تا دووپاتە بە یەک دەگەنەوە. hubـی ماڵەوە ئەو شوێنەشە کە ژمێرکاریی تەمـی تێدا ڕوو دەدات.

The fourth model is about the clouds, not the devices. In back-end data sharing the data that one company’s cloud collected is shared with another company’s service through an API, an agreed way for programs to ask each other for data. RFC 7452 compares it with web “mashups”, which combine data from several services.

مۆدێلی چوارەم لەبارەی هەورەکانە، نەک ئامێرەکان. لە هاوبەشکردنی دراوە لە بەشی پشتەوەدا ئەو دراوەیەی هەوری کۆمپانیایەک کۆی کردووەتەوە، لە ڕێگەی APIـەوە لەگەڵ خزمەتگوزاریی کۆمپانیایەکی تر هاوبەش دەکرێت؛ API ڕێگایەکی ڕێککەوتووە بۆ ئەوەی بەرنامەکان (Program) داوای دراوە لە یەکتر بکەن. ⁦RFC 7452⁩ بەراوردی دەکات لەگەڵ مەشئەپەکانی (Mashup) وێب، کە دراوەی چەند خزمەتگوزارییەک تێکەڵ دەکەن.

Example: your watch uploads your steps to the watch maker’s cloud. A health app from another company asks: “Allow us to read your steps?” If you agree, the two clouds exchange the data through the API, and the app shows your steps beside your meals. The permission uses a standard called OAuth 2.0: the app gets a key to this data only, never your password, and you can take it back. It is personal data, so share only what you choose (IoT security and privacy).

نموونە: کاتژمێرەکەت هەنگاوەکانت بۆ هەوری کۆمپانیای دروستکەری کاتژمێرەکە دەنێرێت. ئەپێکی تەندروستیی کۆمپانیایەکی تر دەپرسێت: «ڕێگە دەدەیت هەنگاوەکانت بخوێنینەوە؟» ئەگەر ڕازی بیت، هەردوو هەورەکە لە ڕێگەی APIـەوە دراوەکە ئاڵوگۆڕ دەکەن و ئەپەکە هەنگاوەکانت لە تەنیشت ژەمەکانتەوە پیشان دەدات. ڕێگەپێدانەکە (Authorization) ستانداردێک بەکار دەهێنێت بە ناوی ⁦OAuth 2.0⁩: ئەپەکە کلیلێک تەنیا بۆ ئەم دراوەیە وەردەگرێت، هەرگیز تێپەڕەوشەکەت (Password) وەرناگرێت و دەتوانیت ڕێگەپێدانەکە بگەڕێنیتەوە. ئەمە دراوەی کەسییە، بۆیە تەنیا ئەوە هاوبەش بکە کە خۆت هەڵیدەبژێریت (ئاسایش و تایبەتێتیی IoT).

Real products often mix models. A Zigbee bulb may obey its switch directly (device-to-device) and report to its hub (device-to-gateway), while the hub’s company shares energy data with your electricity app (back-end data sharing).

بەرهەمە ڕاستەقینەکان زۆرجار مۆدێلەکان تێکەڵ دەکەن. گڵۆپێکی Zigbee دەکرێت ڕاستەوخۆ گوێ لە سویچەکەی بگرێت (پەیوەندیی ئامێر بۆ ئامێر) و ڕاپۆرت بۆ hubـەکەی بنێرێت (پەیوەندیی ئامێر بۆ دەروازە)، لە کاتێکدا کۆمپانیای hubـەکە دراوەی وزە لەگەڵ ئەپی کارەباکەت هاوبەش دەکات (هاوبەشکردنی دراوە لە بەشی پشتەوە).