Where IoT Is Used, and What Makes It HardIoT لە کوێ بەکار دێت و چی قورسی دەکات

Where is IoT used? Almost everywhere. A common way to group its uses is the nine areas in the wheel: safer cars, fitness and health, portable and wearable electronics, resource management, the industrial internet, machine to machine (M2M), smart lighting, smart farming and smart appliances. Many of them come together in a smart city — see Smart cities. Beyond the wheel, IoT also helps public safety, with patrol robots and fire sensors on the mountains. The next screens visit the areas one by one; then we look at what makes IoT hard.

IoT لە کوێ بەکار دێت؟ نزیکەی لە هەموو شوێنێک. ڕێگایەکی باو بۆ پۆلێنکردنی بەکارهێنانەکانی ئەو نۆ بوارەیە کە لە بازنەکەدان: ئۆتۆمبێلی سەلامەتتر، وەرزش و تەندروستی، ئامێری ئەلیکترۆنیی هەڵگیراو و لەبەرکراو، بەڕێوەبردنی سەرچاوەکان، ئینتەرنێتی شتەکانی پیشەسازی، پەیوەندیی مەکینە بۆ مەکینە (Machine to machine) ⁦(M2M)⁩، ڕووناکردنەوەی هۆشمەند، کشتوکاڵی ورد و ئامێری ماڵیی هۆشمەند. زۆربەیان لە شارێکی هۆشمەنددا (Smart city) کۆ دەبنەوە — بڕوانە شارە هۆشمەندەکان. لە دەرەوەی بازنەکەش IoT یارمەتی ئاسایشی گشتی دەدات، بە ڕۆبۆتی پاسەوان و هەستەوەری ئاگر لەسەر شاخەکان. شاشەکانی داهاتوو یەک بە یەک سەردانی ئەم بوارانە دەکەن؛ پاشان سەیری ئەوە دەکەین کە چی IoT قورس دەکات.

A modern car is full of sensors, and more and more cars are connected. Crash sensors fire the airbags; tyre-pressure sensors warn of a flat tyre; cameras and radar help the driver keep a safe distance. Connected cars can also call for help: since 31 March 2018, every new car model approved for sale in the European Union must have eCall. After a serious crash, the car's sensors start a call to the emergency number 112 by themselves over the mobile network and send the car's position and direction of travel — even if nobody inside can speak. Self-driving cars go further: they depend on dozens of sensors.

ئۆتۆمبێلی نوێ پڕە لە هەستەوەر و ئۆتۆمبێلی زیاتر و زیاتر بەستراون. هەستەوەرەکانی پێکدادان باڵۆنە هەواییەکان دەکەنەوە؛ هەستەوەرەکانی پەستانی تایە لە تایەی بێ هەوا ئاگادارت دەکەنەوە؛ کامێرا و ڕادار (Radar) یارمەتیی شۆفێر دەدەن دووریی سەلامەت ڕابگرێت. ئۆتۆمبێلی بەستراو دەتوانێت داوای یارمەتیش بکات: لە ⁦31⁩ی ئاداری ⁦2018⁩ـەوە هەموو مۆدێلێکی نوێی ئۆتۆمبێل کە لە یەکێتیی ئەورووپا بۆ فرۆشتن پەسەند دەکرێت دەبێت eCallـی هەبێت. دوای پێکدادانێکی سەخت، هەستەوەرەکانی ئۆتۆمبێلەکە خۆیان لە ڕێی ڕایەڵەی مۆبایلەوە (Mobile network) پەیوەندی بە ژمارەی فریاکەوتنی ⁦112⁩ـەوە دەکەن و شوێن و ئاڕاستەی ڕۆیشتنی ئۆتۆمبێلەکە دەنێرن — تەنانەت ئەگەر کەسی ناوەوە نەتوانێت قسە بکات. ئۆتۆمبێلە خۆگەڕەکان هەنگاوێک پێشترن: پشت بە دەیان هەستەوەر دەبەستن.

Since 2026, new car types in the EU must make this call over 4G or 5G, because 2G and 3G networks are closing — see Connected cars.

لە ⁦2026⁩ـەوە، جۆرە نوێکانی ئۆتۆمبێل لە یەکێتیی ئەورووپا دەبێت ئەم پەیوەندییە لە ڕێی ⁦4G⁩ یان ⁦5G⁩ـەوە بکەن، چونکە ڕایەڵەکانی (Network) ⁦2G⁩ و ⁦3G⁩ دادەخرێن — بڕوانە ئۆتۆمبێلی بەستراو.

Portable and wearable electronics — smart watches, fitness bands, rings, glasses, even clothes — carry small sensors that measure the body. A fitness band counts steps and heartbeats; some smart watches notice a hard fall and can call for help; a continuous glucose monitor, a tiny sensor under the skin of the arm or belly, estimates blood sugar every few minutes and sends it to the patient's phone. With the patient's permission, doctors can watch such readings from far away, so problems are found early. Inside a hospital the same idea saves time: bedside monitors send each patient's heart rate, oxygen level and blood pressure over the hospital network to the nurses' station and to the doctor's phone, so a doctor busy on another floor is alerted at once when a patient gets worse. Health data is very personal, so who may see it matters — see Privacy.

ئامێری ئەلیکترۆنیی هەڵگیراو و لەبەرکراو — کاتژمێری هۆشمەند، بازنی وەرزشی، ئەڵقە، چاویلکە و تەنانەت جلوبەرگ — هەستەوەری بچووک هەڵدەگرن کە جەستە دەپێون. بازنێکی وەرزشی هەنگاو و لێدانی دڵ دەژمێرێت؛ هەندێک کاتژمێری هۆشمەند هەست بە کەوتنێکی توند دەکەن و دەتوانن داوای یارمەتی بکەن؛ پێوەری بەردەوامی شەکری خوێن، کە هەستەوەرێکی زۆر بچووکە لە ژێر پێستی باسک یان سکدا، هەر چەند خولەکێک جارێک شەکری خوێن دەخەمڵێنێت و دەینێرێت بۆ مۆبایلی نەخۆشەکە. بە ڕەزامەندیی نەخۆش، پزیشکان دەتوانن لە دوورەوە چاودێریی ئەم خوێندنەوانە بکەن، بۆیە کێشەکان زوو دەدۆزرێنەوە. لە ناو نەخۆشخانەدا هەمان بیرۆکە کات دەپارێزێت: ئامێرەکانی چاودێریی تەنیشت جێگا لێدانی دڵ، ئاستی ئۆکسجین و پەستانی خوێنی هەر نەخۆشێک لە ڕێگەی ڕایەڵەی نەخۆشخانەکەوە دەنێرن بۆ بنکەی پەرستاران و مۆبایلی پزیشکەکە، بۆیە پزیشکێک کە لە نهۆمێکی تردا سەرقاڵە یەکسەر ئاگادار دەکرێتەوە کاتێک بارودۆخی نەخۆشێک خراپتر دەبێت. دراوەی (Data) تەندروستی زۆر تایبەتە، بۆیە ئەوەی کێ بۆی هەیە بیبینێت گرنگە — بڕوانە تایبەتێتی.

A smart meter measures how much electricity, water or gas a home uses and sends the readings to the company by itself — many record the use every 15 minutes or every hour — so nobody has to come and read the meter. The readings show when a city uses the most, so power can be planned; a water meter that keeps counting at three in the morning points to a leak. Companies manage their goods the same way: tagged boxes report where they are, as in Ashton's idea.

پێوەری هۆشمەند بڕی ئەو کارەبا، ئاو یان گازە دەپێوێت کە ماڵێک بەکاری دەهێنێت و خۆی خوێندنەوەکان بۆ کۆمپانیاکە دەنێرێت — زۆرێکیان هەر ⁦15⁩ خولەک یان هەر کاتژمێرێک جارێک بەکارهێنانەکە تۆمار دەکەن — بۆیە پێویست ناکات کەس بێت و پێوەرەکە بخوێنێتەوە. خوێندنەوەکان پیشان دەدەن شار کەی زۆرترین کارەبا بەکار دەهێنێت، بۆیە دەتوانرێت پلان بۆ کارەبا دابنرێت؛ پێوەرێکی ئاو کە لە کاتژمێر سێی بەیانیدا هێشتا دەژمێرێت ئاماژە بە دزەیەک دەکات. کۆمپانیاکان بە هەمان شێوە کاڵاکانیان بەڕێوە دەبەن: سندووقە تاگدارەکان ڕادەگەیەنن لە کوێن، وەک لە بیرۆکەکەی Ashtonـدا.

Street lights burn all night, even on empty streets. Connected street lights can measure and report their own energy use and send a message when a lamp breaks, so it is repaired quickly. Some systems also dim the lights when nobody is there and brighten them when a sensor sees a person or a car: in one EU-funded project the lamps waited at about 10 % brightness, and the project reported energy savings of up to 80 % compared with lights that stay fully on. At home, smart bulbs follow a schedule or a phone app. The animation shows the idea:

گڵۆپەکانی شەقام بە درێژایی شەو داگیرساون، تەنانەت لە شەقامی چۆڵیشدا. گڵۆپی بەستراوی شەقام دەتوانێت بەکارهێنانی وزەی خۆی بپێوێت و ڕابگەیەنێت و کاتێک گڵۆپێک تێکدەچێت نامە بنێرێت، بۆیە خێرا چاک دەکرێتەوە. هەندێک سیستەم هەروەها کاتێک کەس نییە گڵۆپەکان کز دەکەن و کاتێک هەستەوەرێک مرۆڤێک یان ئۆتۆمبێلێک دەبینێت ڕووناکیان دەکەنەوە: لە پرۆژەیەکدا کە یەکێتیی ئەورووپا پشتگیریی کرد، گڵۆپەکان بە نزیکەی ⁦10%⁩ ڕووناکی چاوەڕێیان دەکرد و پرۆژەکە ڕایگەیاند کە تا ⁦80%⁩ وزە پاشەکەوت دەکات بە بەراورد لەگەڵ گڵۆپی هەمیشە تەواو داگیرساو. لە ماڵەوە، گڵۆپی هۆشمەند پەیڕەوی خشتەیەکی کات یان ئەپی (App) مۆبایل دەکات. ئەنیمەیشنەکە (Animation) بیرۆکەکە پیشان دەدات:

How a whole city uses such sensors is in Smart cities; the light sensor that tells a lamp it is getting dark is in Where LDRs sense light.

شارێکی تەواو چۆن ئەم جۆرە هەستەوەرانە بەکار دەهێنێت لە شارە هۆشمەندەکانـدا هاتووە؛ ئەو هەستەوەرەی بە گڵۆپەکە دەڵێت تاریک دادێت لە LDR لە کوێ هەست بە ڕووناکی دەکاتـدا هاتووە.

Water is precious on farms, especially in dry summers. In smart farming, soil-moisture sensors in each part of a field report how wet the soil is, a small weather station adds rain, wind and temperature, and a gateway sends everything to the farmer's phone. Valves then water only the dry zone, so less water and less fertiliser are wasted. The same idea watches greenhouses (the greenhouse example) and animals: collars on cows can report where they are and how much they move.

ئاو لە کێڵگەکاندا گرانبەهایە، بەتایبەتی لە هاوینە وشکەکاندا. لە کشتوکاڵی ورددا، هەستەوەرەکانی شێی خاک لە هەر بەشێکی کێڵگەکەدا ڕادەگەیەنن خاکەکە چەندە تەڕە، وێستگەیەکی بچووکی کەشوهەوا باران، با و گەرمی زیاد دەکات و دەروازەیەکی ڕایەڵە (Gateway) هەمووی دەنێرێت بۆ مۆبایلی جووتیارەکە. پاشان دەریچەکان تەنیا ڕووبەرە وشکەکە ئاو دەدەن، بۆیە ئاو و پەینی کەمتر بەفیڕۆ دەچێت. هەمان بیرۆکە چاودێریی گوڵخانەکان (نموونەی گوڵخانەکە) و ئاژەڵەکانیش دەکات: ملوانکەی سەر مانگا دەتوانێت ڕابگەیەنێت لە کوێیە و چەندە دەجووڵێت.

From the air, a drone camera can find the sick plants in a whole field: Farms: finding sick plants.

لە ئاسمانەوە، کامێرای درۆنێک (Drone) دەتوانێت ڕووەکە نەخۆشەکانی هەموو کێڵگەیەک بدۆزێتەوە: کێڵگە: دۆزینەوەی ڕووەکی نەخۆش.

In factories, power plants and mines, the industrial internet (industrial IoT) puts sensors on machines. A vibration sensor on a motor shows the vibration slowly rising over the weeks; long before the motor breaks, the system warns that it needs a repair. This is predictive maintenance: repairing at the right time instead of after a breakdown.

لە کارگە، وێستگەی کارەبا و کانەکاندا، ئینتەرنێتی شتەکانی پیشەسازی هەستەوەر لەسەر ئامێرەکان دادەنێت. هەستەوەرێکی لەرینەوە لەسەر ماتۆڕێک (Electric motor) پیشان دەدات کە لەرینەوەکە بە درێژایی هەفتەکان هێواش هێواش زیاد دەکات؛ زۆر پێش ئەوەی ماتۆڕەکە تێکبچێت، سیستەمەکە ئاگادار دەکاتەوە کە پێویستی بە چاککردنەوەیە. ئەمە چاککاریی پێشبینیکەرە: چاککردنەوە لە کاتی گونجاودا لەبری دوای تێکچوون.

Machine to machine (M2M) means machines exchanging data with each other automatically, with no person in the loop, often over mobile networks. A vending machine can tell the supplier's server that it is nearly empty, and the server sends a truck; cash machines and meters report in the same way. M2M is one of the roots of today's IoT.

پەیوەندیی مەکینە بۆ مەکینە ⁦(M2M)⁩ واتە مەکینەکان بە شێوەی خۆکار دراوە لەگەڵ یەکتر ئاڵوگۆڕ دەکەن، بێ ئەوەی مرۆڤ لە ناو بازنەکەدا بێت، زۆرجار لە ڕێی ڕایەڵەکانی مۆبایلەوە. ئامێرێکی فرۆشتن دەتوانێت بە ڕاژەکاری (Server) دابینکەرەکە بڵێت خەریکە بەتاڵ دەبێت و ڕاژەکارەکە بارهەڵگرێک دەنێرێت؛ ئامێرەکانی پارە ⁦(ATM)⁩ و پێوەرەکانیش بە هەمان شێوە ڕاپۆرت دەدەن. ⁦M2M⁩ یەکێکە لە ڕەگەکانی IoTـی ئەمڕۆ.

Trade uses the same idea: a GPS tracker on a lorry reports its position over the mobile network, so a merchant sees where the goods are and when they will arrive — like the rider's dot on the map of a delivery app such as Talabat. How such trackers work: Fleets.

بازرگانیش هەمان بیرۆکە بەکار دەهێنێت: تراکەرێکی GPS لەسەر بارهەڵگرێک شوێنی خۆی لە ڕێگەی ڕایەڵەی مۆبایلەوە ڕادەگەیەنێت، بۆیە بازرگانێک دەبینێت کاڵاکان لە کوێن و کەی دەگەنە جێ — وەک خاڵی گەیەنەرەکە لەسەر نەخشەی ئەپێکی گەیاندنی وەک Talabat. ئەم تراکەرانە چۆن کار دەکەن: ئۆتۆمبێلەکانی کۆمپانیا.

Smart appliances connect the home: a washing machine sends a message when the wash is finished, an oven can be preheated from the phone on the way home, a fridge camera shows what is missing while you are in the bazaar, and a smart plug switches the water heater on at the right time. A security camera at home in Duhok can be watched live on your phone while you are in Erbil, and it sends an alert when it sees movement at the door — but first change its default password: see Unique passwords.

ئامێری ماڵیی هۆشمەند ماڵ دەبەستێتەوە: جلشۆرێک کاتێک شوشتن تەواو دەبێت نامە دەنێرێت، دەتوانرێت فڕنێک لە ڕێگای گەڕانەوە بۆ ماڵ لە مۆبایلەوە گەرم بکرێت، کامێرای ناو سەلاجە پیشانت دەدات چی کەمە کاتێک لە بازاڕیت و پلاکێکی هۆشمەند (Smart plug) ئاوگەرمکەرەوەکە لە کاتی گونجاودا هەڵدەکات. کامێرایەکی چاودێری لە ماڵەکەت لە دهۆک دەتوانیت لە هەولێرەوە بە ڕاستەوخۆ لەسەر مۆبایلەکەت ببینیت و کاتێک جووڵە لە بەردەم دەرگا دەبینێت ئاگادارت دەکاتەوە — بەڵام سەرەتا تێپەڕەوشەی بنەڕەتییەکەی (Default password) بگۆڕە: تێپەڕەوشەکانی تایبەت ببینە.

How many connected devices does a home have? In 2013 the OECD forecast that a family of four with two teenagers, which had about 10 connected devices in 2012, would have about 25 in 2017 and 50 by 2022. A 2022 survey of US homes counted about 22 on average — less than half of the forecast.

ماڵێک چەند ئامێری بەستراوی هەیە؟ لە ⁦2013⁩دا OECD پێشبینیی کرد خێزانێکی چوار کەسی بە دوو هەرزەکارەوە، کە لە ⁦2012⁩دا نزیکەی ⁦10⁩ ئامێری بەستراوی هەبوو، لە ⁦2017⁩دا نزیکەی ⁦25⁩ و تا ⁦2022⁩ نزیکەی ⁦50⁩ ئامێری دەبێت. ڕاپرسییەکی ⁦2022⁩ لە ماڵە ئەمریکییەکان بە تێکڕا نزیکەی ⁦22⁩ ئامێری ژمارد — کەمتر لە نیوەی پێشبینییەکە.

Cities also use IoT for safety. In April 2016 a Chinese defence university showed AnBot, a patrol robot about 1.5 m tall, and from 2017 one patrolled the departure hall of Shenzhen's airport day and night. It moves along a route by itself, its cameras and microphones watch for trouble and can help find wanted people, and anyone can press its SOS button: the police are alerted at once over the network, without a phone call.

شارەکان IoT بۆ ئاسایشیش بەکار دەهێنن. لە نیسانی ⁦2016⁩دا زانکۆیەکی بەرگریی چینی AnBotـی نیشان دا، ڕۆبۆتێکی پاسەوان بە بەرزیی نزیکەی ⁦1.5 m⁩ و لە ⁦2017⁩ـەوە یەکێکیان شەو و ڕۆژ لە هۆڵی ڕۆیشتنی فڕۆکەخانەی Shenzhen دەگەڕا. خۆی بە ڕێگایەکدا دەجووڵێت، کامێرا و مایکەکانی (Microphone) چاودێریی کێشە دەکەن و دەتوانن یارمەتی دۆزینەوەی کەسانی داواکراو بدەن و هەر کەسێک دەتوانێت دوگمەی SOSـەکەی دابگرێت: پۆلیس یەکسەر لە ڕێگەی ڕایەڵەوە ئاگادار دەکرێتەوە، بەبێ پەیوەندیی تەلەفۆنی.

Such a robot is an IoT device on wheels: sensors, a network link and a server in a control room, where a person decides what to do. Cameras that recognise faces in crowds also raise serious privacy questions — who is watched, and who keeps the video? See Face recognition: from your own phone to a whole crowd.

ڕۆبۆتێکی وا ئامێرێکی IoTـیە لەسەر تایە: هەستەوەر، پەیوەندیی ڕایەڵە و ڕاژەکارێک لە ژووری کۆنترۆڵدا، کە لەوێ مرۆڤێک بڕیار دەدات چی بکرێت. ئەو کامێرایانەی ڕووخسار لە ناو قەرەباڵغیدا دەناسنەوە پرسیاری گەورەی تایبەتێتی (Privacy) دروست دەکەن — کێ چاودێری دەکرێت و کێ ڤیدیۆکە هەڵدەگرێت؟ ناسینەوەی ڕووخسار: لە مۆبایلی خۆتەوە بۆ هەموو قەرەباڵغییەک ببینە.

On 29 July 2024, at about 3 a.m., a fire broke out on Goyzha, the forested mountain above Sulaimani. Strong wind spread it over about 200 dunams before civil defence teams brought it under control hours later, and fires come back to Goyzha and Azmar almost every summer. At night, nobody may see a fire until it is already large.

لە ⁦29⁩ی تەممووزی ⁦2024⁩دا، نزیکەی کاتژمێر 3ی بەرەبەیان، ئاگر لە گۆیژە کەوتەوە، ئەو شاخە دارستانییەی بەسەر سلێمانیدا دەڕوانێت. بای بەهێز بەسەر نزیکەی ⁦200⁩ دۆنمدا بڵاوی کردەوە پێش ئەوەی تیمەکانی بەرگریی شارستانی چەند کاتژمێرێک دواتر کۆنترۆڵی بکەن؛ ئاگر نزیکەی هەموو هاوینێک دەگەڕێتەوە بۆ گۆیژە و ئەزمەڕ. بە شەو لەوانەیە کەس ئاگرێک نەبینێت تا گەورە دەبێت.

IoT can help. Small sensors with a solar panel, spread across the slopes, «smell» the gases and fine smoke of a fire within minutes, even before flames are seen. The alert hops from sensor to sensor to a gateway, which sends it to a server; the server tells the civil defence the exact place — and, where a region has them, firefighting helicopters that carry water. Dryad's Silvanet system works like this; by the company's own count, more than 30,000 of its sensors had been made and installed by May 2026. From the air, drones with heat cameras help too: Fighting fires.

IoT دەتوانێت یارمەتی بدات. هەستەوەری بچووک بە پانێڵێکی خانەی خۆرییەوە (Solar cell) کە بەسەر لێژاییەکاندا بڵاو کراونەتەوە، لە چەند خولەکێکدا «بۆنی» گاز و دووکەڵی وردی ئاگر دەکەن، تەنانەت پێش ئەوەی بڵێسە ببینرێت. ئاگادارییەکە لە هەستەوەرێک بۆ یەکێکی تر دەڕوات تا دەگاتە دەروازەی ڕایەڵە و ئەویش دەینێرێت بۆ ڕاژەکارێک؛ ڕاژەکارەکە شوێنی وردی ئاگرەکە بە بەرگریی شارستانی ڕادەگەیەنێت — هەروەها لەو ناوچانەی هەیانە، بە هەلیکۆپتەری ئاگرکوژێنەوە کە ئاو هەڵدەگرن. سیستەمی Silvanetـی کۆمپانیای Dryad بەم شێوەیە کار دەکات؛ بەپێی ژماردنی خودی کۆمپانیاکە، تا ئایاری ⁦2026⁩ زیاتر لە ⁦30,000⁩ هەستەوەری دروست کرابوو و دانرابوو. لە ئاسمانیشەوە درۆنەکان بە کامێرای گەرمی (Thermal camera) یارمەتی دەدەن: ئاگرکوژاندنەوە.

Building IoT is not easy. Engineers usually name these challenges: (1) connectivity, (2) efficient energy management, (3) security, (4) complexity, (5) the large number of chips needed, (6) the big-data demand, (7) the computation requirement, (8) power consumption and (9) standards. Two of them — energy management and power consumption — are really two sides of one problem, energy, so the next screens teach them together.

دروستکردنی IoT ئاسان نییە. ئەندازیاران بە زۆری ئەم ئاستەنگانە ناو دەبەن: ⁦(1)⁩ پەیوەستبوون، ⁦(2)⁩ بەڕێوەبردنی کارای وزە، ⁦(3)⁩ ئاسایش (Security)، ⁦(4)⁩ ئاڵۆزی، ⁦(5)⁩ ژمارەی زۆری ئەو چیپانەی (Microchip) پێویستن، ⁦(6)⁩ داواکاریی دراوەی گەورە (Big data)، ⁦(7)⁩ پێویستیی ژمێرکاری، ⁦(8)⁩ بەکارهێنانی وزە و ⁦(9)⁩ ستانداردەکان (Standard). دوانیان — بەڕێوەبردنی وزە و بەکارهێنانی وزە — لە ڕاستیدا دوو ڕووی یەک کێشەن، کە وزەیە، بۆیە شاشەکانی داهاتوو پێکەوە فێریان دەکەن.

Connectivity means making sure devices can actually reach each other. A home may hold a lamp that speaks Zigbee, a lock that speaks Bluetooth and a camera on Wi-Fi, each from a different maker with its own app. Complexity follows: building radio, protocols, security, cloud, apps and updates into one product is a big job. The answer is official standards, such as network protocols, that every maker follows, so devices work together — this is called interoperability. For smart homes, the Matter standard (2022), backed by Amazon, Apple, Google and many others, lets one app control devices from different makers. More in Who Writes the Rules? IoT Standards and Layers.

پەیوەستبوون واتە دڵنیابوون لەوەی ئامێرەکان بەڕاستی دەگەنە یەکتر. لەوانەیە ماڵێک گڵۆپێکی تێدا بێت کە بە Zigbee قسە دەکات، قوفڵێک کە بە Bluetooth قسە دەکات و کامێرایەک لەسەر وای‌فای (Wi-Fi)، هەریەکەیان لە کۆمپانیایەکی جیاواز و بە ئەپی تایبەتی خۆی. ئاڵۆزی بەدوایدا دێت: خستنە ناوی ڕادیۆ، پرۆتۆکۆڵەکان (Protocol)، ئاسایش، هەور، ئەپەکان و نوێکردنەوەکان (Update) لە یەک بەرهەمدا کارێکی گەورەیە. چارەسەرەکە ستانداردەکان فەرمییەکانە، وەک پرۆتۆکۆڵەکانی ڕایەڵە، کە هەموو کۆمپانیایەک پەیڕەویان دەکات، بۆیە ئامێرەکان پێکەوە کار دەکەن — ئەمە پێی دەوترێت توانای پێکەوەکارکردن (Interoperability). بۆ ماڵە هۆشمەندەکان (Smart home)، ستانداردی Matter ⁦(2022)⁩، کە Amazon، Apple، Google و زۆری تر پشتگیریی دەکەن، ڕێگە دەدات یەک ئەپ ئامێری کۆمپانیای جیاواز کۆنترۆڵ بکات. زیاتر لە کێ یاساکان دەنووسێت؟ ستانداردەکانی IoT و چینەکان.

Most IoT devices run on batteries, often in places that are hard to reach, such as a field, a bridge or a water pipe. So energy must be managed carefully: low-power chips, low-power radios and, above all, sleeping. A sensor that wakes up for one second every ten minutes to measure and send, and sleeps the rest of the time, lasts far longer than one that stays awake. With a 2,000 mAh battery:

زۆربەی ئامێرەکانی IoT بە پاتری کار دەکەن، زۆرجار لە شوێنی دوور لە دەستپێگەیشتن، وەک کێڵگەیەک، پردێک یان بۆرییەکی ئاو. بۆیە دەبێت وزە بە وردی بەڕێوە ببرێت: چیپی کەموزە، ڕادیۆی کەموزە و لە هەمووی گرنگتر خەوتن. هەستەوەرێک کە هەر دە خولەک جارێک بۆ یەک چرکە هەڵدەستێت تا بپێوێت و بنێرێت و لە کاتەکانی تردا دەخەوێت، زۆر زیاتر دەمێنێتەوە لە هەستەوەرێک کە هەمیشە بەئاگایە. بە پاترییەکی ⁦2,000 mAh⁩:

Some devices make their own power. Energy harvesting turns light, heat, movement or radio waves around a device into a little electricity — a small solar panel on a field sensor is the most common example. Others are charged without a cable by wireless charging. Low-power chips and longer battery life make these options possible. The power sources of IoT devices are compared in Inside an IoT System.

هەندێک ئامێر خۆیان وزەی خۆیان دروست دەکەن. کۆکردنەوەی وزە (Energy harvesting) ڕووناکی، گەرمی، جووڵە یان شەپۆلە ڕادیۆییەکانی (Radio wave) دەوروبەری ئامێرێک دەکاتە کەمێک کارەبا — پانێڵێکی بچووکی خانەی خۆری لەسەر هەستەوەرێکی کێڵگە باوترین نموونەیە. هەندێکی تر بە چارجکردنی بێتەل (Wireless charging) بێ کێبڵ چارج دەکرێن. چیپی کەموزە و تەمەنی درێژتری پاتری ئەم ڕێگایانە دەکەنە شتێکی گونجاو. سەرچاوەکانی وزەی ئامێرەکانی IoT لە ناوەوەی سیستەمێکی IoTـدا بەراورد کراون.

Every connected thing is a small computer on a network, and attackers look for weak ones. IoT needs high security levels, but a sensor has a tiny chip, little memory and a small battery, so the heavy encryption used on servers may not fit. That is why new authentication and encryption methods were designed for limited hardware: in August 2025 NIST, the US standards body, published its lightweight cryptography standard, based on the Ascon algorithms, for small devices such as IoT sensors. The weakest spot is often simpler: default passwords that nobody changes — the Mirai botnet took over cameras and routers that way in 2016. Basics: IoT security basics; the full lesson: Keeping IoT Devices Safe and Private.

هەموو شتێکی بەستراو کۆمپیوتەرێکی (Computer) بچووکە لەسەر ڕایەڵە و هێرشبەران بەدوای لاوازەکانیاندا دەگەڕێن. IoT پێویستی بە ئاستێکی بەرزی ئاسایش هەیە، بەڵام هەستەوەر چیپێکی زۆر بچووک، بیرگەیەکی (Memory) کەم و پاترییەکی بچووکی هەیە، بۆیە لەوانەیە ئەو شفرەکردنە (Encryption) قورسەی لەسەر ڕاژەکارەکان بەکار دێت جێی نەبێتەوە. بۆیە ڕێگای نوێی پشتڕاستکردنەوەی ناسنامە (Authentication) و شفرەکردن بۆ ڕەقەواڵەی (Hardware) سنووردار دیزاین کران: لە ئابی ⁦2025⁩دا NIST، دەزگای ستانداردی ئەمریکا، ستانداردی کریپتۆگرافیی سووکی (Lightweight cryptography) بڵاو کردەوە، کە لەسەر ئەلگۆریزمەکانی (Algorithm) Ascon بنیات نراوە، بۆ ئامێری بچووکی وەک هەستەوەرەکانی IoT. لاوازترین خاڵ زۆرجار سادەترە: تێپەڕەوشە بنەڕەتییەکان کە کەس نایانگۆڕێت — بۆتنێتی Mirai لە ⁦2016⁩دا بەم شێوەیە کامێرا و ڕێدۆزەکانی (Router) داگیر کرد. بنەماکان: بنەماکانی ئاسایشی IoT؛ وانە تەواوەکە: پاراستنی ئامێرەکانی IoT و تایبەتێتی.

Three more challenges come from scale. IoT needs a huge number of chips, so chips must become even cheaper and smaller. All those devices create big data: IDC once forecast 79.4 zettabytes of IoT data for 2025 (how that number was misread), so data centres need more and more storage. And making sense of the data needs a lot of computation — high-performance computing such as cloud computing. A smart answer is to process data close to the device and send only what matters, which Cloud, Fog and Edge Computing explains.

سێ ئاستەنگی تر لە قەبارەوە دێن. IoT پێویستی بە ژمارەیەکی زۆر زۆری چیپ هەیە، بۆیە دەبێت چیپەکان هێشتا هەرزانتر و بچووکتر ببن. هەموو ئەو ئامێرانە دراوەی گەورە دروست دەکەن: IDC جارێک پێشبینیی ⁦79.4⁩ زێتابایت (Zettabyte) دراوەی IoT بۆ ⁦2025⁩ کرد (ئەو ژمارەیە چۆن هەڵە خوێندرایەوە)، بۆیە ناوەندەکانی دراوە (Data centre) پێویستیان بە خەزنکردن (Storage) زیاتر و زیاتر هەیە. هەروەها تێگەیشتن لەم هەموو دراوەیە ژمێرکاریی زۆری پێویستە — ژمێرکاریی بە توانای بەرز وەک هەورەژمێرکاری. وەڵامێکی زیرەکانە ئەوەیە دراوە لە نزیک ئامێرەکە چارەسەر بکرێت و تەنیا ئەوەی گرنگە بنێردرێت، کە ژمێرکاریی هەور، تەم و لێوار ڕوونی دەکاتەوە.