Chapterبەش 1 · Lectureوانە 1.5
Types of Computersجۆرەکانی کۆمپیوتەر
From the smartwatch on your wrist to supercomputers that fill a hall: how to group computers by size, power, number of users and purpose; supercomputers, mainframes, servers, workstations, desktops, all-in-ones, laptops, tablets, smartphones, wearables and embedded computers, with 2026 examples, and how computer users changed from the 1950s to today.
لە کاتژمێری هۆشمەندی سەر مەچەکتەوە تا ئەو هۆڵێک پڕ دەکەنەوە: چۆن بەپێی قەبارە، هێز، ژمارەی و مەبەست پۆلێن دەکرێن؛ ، ، ، ، ، ، ، ، ، و بە نموونەی 2026 و چۆن لە پەنجاکانەوە تا ئەمڕۆ گۆڕاون.
What you will learnچی فێر دەبیت
- Sort any computer with three questions: size and power, number of users, general or special purpose.
- Explain the difference between a supercomputer, a mainframe and a server, with a current example of each.
- Describe the personal computers (workstation, desktop, all-in-one, laptop) and the mobile ones (tablet, smartphone, wearable).
- Recognise embedded computers in everyday machines.
- Describe how computer users changed from the 1950s to today.
- هەر بە سێ پرسیار پۆلێن بکەیت: قەبارە و هێز، ژمارەی ، گشتی یان تایبەت.
- جیاوازیی نێوان ، و ڕوون بکەیتەوە، بە نموونەیەکی ئێستا بۆ هەریەکەیان.
- (، ، ، ) و مۆبایلەکان (، ، ) وەسف بکەیت.
- لە ئامێرە ڕۆژانەییەکاندا بناسیتەوە.
- وەسفی ئەوە بکەیت کە چۆن لە پەنجاکانەوە تا ئەمڕۆ گۆڕاون.
Computers come in every sizeکۆمپیوتەرەکان بە هەموو قەبارەیەک هەن
A computer is any machine that takes input, processes it, gives output and stores data. That is true for a watch on your wrist and for a machine that fills a whole hall. What changes is the size, the power, how many people use it and what job it was built for.
هەر ئامێرێکە کە وەردەگرێت، کاری لەسەر دەکات، دەدات و خەزن دەکات. ئەمە بۆ کاتژمێرێکی سەر مەچەکت ڕاستە و بۆ ئامێرێکیش کە هۆڵێکی تەواو پڕ دەکاتەوە. ئەوەی دەگۆڕێت قەبارە، هێز، ژمارەی ئەو کەسانەی بەکاری دەهێنن و ئەو کارەیە کە بۆی دروست کراوە.
Three questions to sort any computerسێ پرسیار بۆ پۆلێنکردنی هەر کۆمپیوتەرێک
Books and courses list computer types in different ways. The course slides name supercomputers, mainframes, minicomputers, personal computers, notebooks and handheld devices; the lecture notes name ten types, from the all-in-one to the wearable. You do not need to memorise one list. Ask three questions instead:
کتێب و کۆرسەکان جۆرەکانی بە شێوەی جیاواز ڕیز دەکەن. سلایدەکانی کۆرسەکە ناوی ، ، مینی‌کۆمپیوتەر، ، نۆتبووک و ئامێری دەستی دەهێنن؛ تێبینییەکانی وانەکەش دە جۆر دەهێنن، لە تا . پێویست ناکات یەک لیست لەبەر بکەیت. لە جیاتی ئەوە سێ پرسیار بکە:
- How big and how powerful is it? From a chip smaller than a fingernail to a hall full of cabinets.
- How many people use it? One person (a phone, a laptop) or thousands over a network (a server, a mainframe).
- Is it general-purpose or special-purpose? A laptop runs any app you install. The computer inside a washing machine runs only the washing program.
- چەند گەورە و چەند بەهێزە؟ لە کە لە نینۆکێک بچووکترە تا هۆڵێکی پڕ لە کابینە.
- چەند کەس بەکاری دەهێنن؟ یەک کەس (، ) یان هەزاران کەس لە ڕێگەی (، ).
- گشتییە یان تایبەتە؟ هەر دابمەزرێنیت کاری پێدەکات. ناو جلشۆر تەنها جلشتن جێبەجێ دەکات.
| Groupگرووپ | Typesجۆرەکان | Users |
|---|---|---|
| Big jobsکاری گەورە | supercomputer, mainframe, server، ، | many, over a networkزۆر، لە ڕێگەی |
| Personal computers | workstation, desktop, all-in-one, laptop، ، ، | one at a timeیەک کەس لە یەک کاتدا |
| Mobile and wearable و | tablet, smartphone, smartwatch, fitness band, smart glasses، ، کاتژمێری هۆشمەند، بازنی وەرزش، چاویلکەی هۆشمەند | oneیەک کەس |
| Embedded | inside cars, washing machines, TVs, routers…لەناو ئۆتۆمبێل، جلشۆر، تیڤی، … | you use the machine, not the computerتۆ ئامێرەکە بەکار دەهێنیت، نەک |
Three questions to sort any computerسێ پرسیار بۆ پۆلێنکردنی هەر کۆمپیوتەرێک
A fourth question: digital or analog?پرسیاری چوارەم: دیجیتاڵ یان ئەنالۆگ؟
Older books sort computers one more way: by how they handle data. A digital computer works in separate steps, with every number, letter and picture stored as 0s and 1s (why two values). It is exact and fast and has a big memory, and every computer in this lesson is digital. An analog computer instead builds a physical model of the problem: a voltage or a wheel changes smoothly, like the quantity it stands for, and the answer is read from a dial or a graph.
کتێبە کۆنەکان بە ڕێگەیەکی تریش پۆلێن دەکەن: بەپێی ئەوەی چۆن مامەڵە لەگەڵ دەکەن. بە هەنگاوی جیاجیا کار دەکات و هەموو ژمارە، پیت و وێنەیەک وەک 0 و 1 هەڵدەگرێت (بۆچی دوو بەها). وردە، خێرایە و گەورەی هەیە. هەموو ئەو لەم وانەیەدا دەیانبینیت . جیاوازە: مۆدێلێکی فیزیکیی کێشەکە دروست دەکات، کە تێیدا یان چەرخێک بە نەرمی دەگۆڕێت، ڕێک وەک ئەو بڕەی جێگەی گرتووەتەوە. وەڵامەکەی لەسەر عەقرەبەیەک یان هێڵکارییەک دەخوێندرێتەوە.
Examples are the slide rule (about 1620), Lord Kelvin's tide-predicting machine (1872) and the electronic analog computers used for fast simulations until the 1970s. Cheaper and more exact digital computers replaced them (Digital or analog: pros and cons). A hybrid computer joins both kinds: a digital computer sets up and controls an analog one.
نموونەکان بریتین لە ڕاستەی خلیسکێن (slide rule، نزیکەی 1620)، ئامێری پێشبینیکردنی هەڵکشان و داکشانی ئاوی دەریای لۆرد کێلڤن (1872) و ئەو ئەلیکترۆنییە تا حەفتاکان بۆ لاساییکردنەوەی خێرا بەکار دەهاتن. هەرزانتر و وردتر جێگەیان گرتنەوە (دیجیتاڵ یان ئەنالۆگ: سوود و زیانەکان). هایبرید (تێکەڵ) هەردوو جۆرەکە پێکەوە دەبەستێت: ئامادە دەکات و کۆنترۆڵی دەکات.
Supercomputers: the fastest computersسووپەرکۆمپیوتەرەکان: خێراترین کۆمپیوتەرەکان
One of the fastest and most powerful in the world. Scientists use supercomputers for huge calculations, such as weather forecasts.
یەکێکە لە خێراترین و بەهێزترین جیهان. زانایان بۆ ژمێرکاریی زۆر گەورە، وەک پێشبینیی کەشوهەوا، بەکاری دەهێنن.
A supercomputer is built to solve one huge calculation as fast as possible. Inside, millions of processor cores work in parallel: the big problem is cut into small pieces and every core works on its own piece at the same time.
بۆ ئەوە دروست دەکرێت کە یەک حیسابی زۆر گەورە بە خێراترین شێوە چارەسەر بکات. لەناویدا ملیۆنان پێکەوە و لە یەک کاتدا کار دەکەن: کێشە گەورەکە دەکرێتە پارچەی بچووک و هەر ناوکێک لە هەمان کاتدا لەسەر پارچەی خۆی کار دەکات.
Their speed is measured in : calculations with decimal numbers per second. The fastest machines today are exascale: more than (a billion billion) calculations every second. They forecast the weather, model the climate, test new medicines on screen, simulate physics and train large AI models.
خێراییەکەیان بە دەپێورێت: ژمارەی ئەو حیسابانەی لە چرکەیەکدا لەسەر ژمارەی کەرتدار دەکرێن. خێراترین ئامێرەکانی ئەمڕۆ exascaleـن: زیاتر لە (ملیار ملیار) حیساب لە هەر چرکەیەکدا. کەشوهەوا پێشبینی دەکەن، مۆدێلی ئاووهەوای زەوی دروست دەکەن، دەرمانی نوێ لەسەر شاشە تاقی دەکەنەوە، فیزیا لاسایی دەکەنەوە و مۆدێلی گەورەی ڕادەهێنن.
| Rank (June 2026)پلە (حوزەیرانی 2026) | Name and placeناو و شوێن | Speedخێرایی |
|---|---|---|
| 1 | LineShine, Shenzhen, ChinaLineShine، شێنجێن، چین | 2.198 exaFLOPS |
| 2 | El Capitan, Livermore, USAEl Capitan، لیڤەرمۆر، ئەمریکا | 1.809 exaFLOPS |
| 3 | Frontier, Oak Ridge, USAFrontier، ئۆک ڕیج، ئەمریکا | 1.353 exaFLOPS |
| 4 | Aurora, Argonne, USAAurora، ئارگۆن، ئەمریکا | 1.012 exaFLOPS |
| 5 | JUPITER Booster, Jülich, GermanyJUPITER Booster، یولیش، ئەڵمانیا | 1.000 exaFLOPS |
Mainframes: millions of small jobs, without stoppingمەینفرەیمەکان: ملیۆنان کاری بچووک، بێ وەستان
A very large, powerful and reliable that big organisations, such as banks and governments, use to process huge amounts of for many at once.
زۆر گەورە و بەهێز و متمانەپێکراوە کە دامەزراوە گەورەکان، وەک بانک و حکومەت، بەکاری دەهێنن بۆ کارکردن لەسەر بڕێکی زۆری بۆ ژمارەیەکی زۆر لە یەک کاتدا.
A mainframe is not the same as a supercomputer. A supercomputer works on one giant problem. A mainframe handles millions of small jobs from thousands of users: card payments, bank transfers, flight bookings, tax records. Its most important qualities are reliability and security. It is designed to run for years without stopping, and broken parts can be changed while it keeps working.
وەک نییە. لەسەر یەک کێشەی زۆر گەورە کار دەکات. ملیۆنان کاری بچووک بۆ هەزاران جێبەجێ دەکات: پارەدان بە کارت، ناردنی پارە لە بانکەوە، گرتنی پسوولەی فڕۆکە و تۆماری باج. گرنگترین سیفەتەکانی متمانەپێکراوی و ئاسایشن. وا دیزاین کراوە کە بۆ چەندین ساڵ بێ وەستان کار بکات و پارچە تێکچووەکان لە کاتی کارکردنیدا دەگۆڕدرێن.
Mainframes are still made today. For example, IBM announced its z17 mainframe in April 2025. It has AI hardware on its chips, so a bank can check every card payment for fraud while the payment is happening.
هێشتا دروست دەکرێت. بۆ نموونە IBM لە نیسانی 2025دا z17ـی ڕاگەیاند. لەسەر هەیە، بۆیە بانکێک دەتوانێت هەموو پارەدانێکی کارت لە هەمان کاتی پارەدانەکەدا بۆ فێڵ بپشکنێت.
What a mainframe is: a very reliable computer for huge numbers of small jobs like card payments, and how it differs from a supercomputer.
چییە: زۆر متمانەپێکراو بۆ ژمارەیەکی زۆر زۆر لە کاری بچووکی وەک پارەدان بە کارت؛ هەروەها جیاوازییەکەی لەگەڵ .
Plays 0:00–5:19 and stops before the sponsor.
لە 0:00 تا 5:19 پەخش دەبێت و پێش ڕیکلامی سپۆنسەر ڕادەوەستێت.
Servers and data centresڕاژەکارەکان و ناوەندەکانی دراوە
A computer or program that waits for from and answers them, for example by sending a web page or data.
کۆمپیوتەر یان بەرنامەیەکە کە چاوەڕێی دەکات و وەڵامیان دەداتەوە، بۆ نموونە بە ناردنی لاپەڕەیەک یان دراوە.
Server is a job, not a size. Any computer that answers requests from other computers over a network is acting as a server. When you open a website, a web server sends you the page; when you send an email, a mail server keeps it until your friend reads it. The computers that ask are called clients: see Clients and servers.
کارێکە، نەک قەبارەیەک. هەر کە لە ڕێگەی وەڵامی داواکاریی تر بداتەوە، کاری دەکات. کاتێک دەکەیتەوە، پەڕەکەت بۆ دەنێرێت؛ کاتێک دەنێریت، هەڵیدەگرێت تا هاوڕێکەت دەیخوێنێتەوە. ئەو داوا دەکەن پێیان دەوترێت : بڕوانە ڕاژەخوازەکان و ڕاژەکارەکان.
Most servers are flat boxes that slide into tall racks. Many servers working together are called a server farm, and hundreds of racks fill a data centre. The machines have no screen or keyboard; staff manage them over the network. They often have two power supplies and special memory that corrects its own errors, so one fault does not stop the service. When people say "the cloud", they mean servers in someone else's data centre: see Inside a data centre.
زۆربەی سندوقی تەختن کە دەخرێنە ناو ڕەفەی بەرزەوە. چەندین کە پێکەوە کار دەکەن پێیان دەوترێت (server farm) و سەدان ڕەفە پڕ دەکەنەوە. ئەم ئامێرانە و نییە؛ کارمەندان لە ڕێگەی بەڕێوەیان دەبەن. زۆرجار دوو هەیە و تایبەت کە هەڵەکانی خۆی ڕاست دەکاتەوە، بۆیە یەک تێکچوون خزمەتگوزارییەکە ناوەستێنێت. کاتێک خەڵک دەڵێن «هەور»، مەبەستیان ئەو کە لە کەسێکی تردان: بڕوانە لەناو ناوەندێکی دراوەدا.
Servers and data centresڕاژەکارەکان و ناوەندەکانی دراوە
Terminals and thin clientsتێرمیناڵ و ڕاژەخوازی سووک
How do thousands of people use one mainframe? Through terminals: a screen and a keyboard joined to the big computer by a cable or a network, with little or no processing of their own. You type, the mainframe does the work, and the answer appears on your screen. Bank and airline staff worked like this for decades; today a terminal is often just a program on a PC.
چۆن هەزاران کەس یەک بەکار دەهێنن؟ لە ڕێگەی تێرمیناڵـەوە: و کە بە کێبڵ یان بە بە گەورەکەوە بەستراون و خۆیان کەم یان هیچ ناکەن. تۆ دەنووسیت، کارەکە دەکات و وەڵامەکە لەسەر دەردەکەوێت. کارمەندانی بانک و کۆمپانیای فڕۆکەوانی چەندین دەیە بەم شێوەیە کاریان کرد؛ ئەمڕۆ تێرمیناڵ زۆرجار تەنها لەسەر .
A thin client is today's version: a small, cheap box (or a browser-only laptop such as a Chromebook) that shows a desktop running on a server. It is cheap and easy to look after, and the files stay safe on the server. But its speed depends on the server, the network and how many people are working at that moment: quick at quiet times, slow when everyone logs in at once. Office clerks, cashiers, receptionists and school labs often use them.
(thin client) وەشانی ئەمڕۆی تێرمیناڵە: سندوقێکی بچووک و هەرزان (یان کە تەنها تێیدا کار دەکات، وەک Chromebook) کە پیشان دەدات کە لەسەر کار دەکات. هەرزانە، چاودێریکردنی ئاسانە و بە سەلامەتی لەسەر دەمێننەوە. بەڵام خێراییەکەی بەندە بە ، و ژمارەی ئەو کەسانەی لەو کاتەدا کار دەکەن: لە کاتی ئارامدا خێرایە و کاتێک هەموان پێکەوە دەچنە ژوورەوە خاو دەبێت. کارمەندانی نووسینگە، کاشێرەکان، مێزی پێشوازی و تاقیگەی قوتابخانەکان زۆرجار بەکاری دەهێنن.
Personal computers: one person at a timeکۆمپیوتەرە کەسییەکان: یەک کەس لە یەک کاتدا
A personal computer (PC) is made for one user at a time. The slides call this group "personal computers" and "notebook computers"; the lecture notes split it into the desktop (tower), the all-in-one, the laptop and the workstation.
(PC) بۆ یەک لە یەک کاتدا دروست کراوە. سلایدەکان ئەم گرووپە ناو دەنێن «» و «نۆتبووک»؛ تێبینییەکانی وانەکە دەیکەن بە (تاوەر)، ، و .
| Typeجۆر | What it looks likeچۆنە | Good forباشە بۆ |
|---|---|---|
| Desktop (tower) (تاوەر) | A separate box (the system unit) with a monitor, keyboard and mouse plugged inسندوقێکی جیا () کە ، و پێوە دەبەسترێت | Easy to repair and upgrade; strong and cheap for its powerچاککردنەوە و گۆڕینی پارچەکانی ئاسانە؛ بەهێز و هەرزانە بەراورد بە هێزەکەی |
| All-in-one | All the parts are built into the back of the screenهەموو پارچەکان لە پشتی دانراون | Few cables, saves desk space (offices, reception desks)کێبڵی کەم، شوێنی مێز دەگرێتەوە (نووسینگە و مێزی پێشوازی) |
| Laptop (notebook) (نۆتبووک) | Screen, keyboard, touchpad and battery in one folding case، ، و پاتری لە یەک قاپی قەدکراودا | Study and work anywhereخوێندن و کار لە هەر شوێنێک |
| Workstation | A very strong desktop: many cores, much memory, a professional graphics card زۆر بەهێز: ناوکی زۆر، زۆر و پیشەیی | Engineering, 3D design, video editing, scienceئەندازیاری، دیزاینی 3D، دەستکاریکردنی ڤیدیۆ و زانست |
A workstation is still a personal computer: one person sits at it. Its parts are just stronger and more reliable, for example memory that corrects its own errors, and drivers tested for engineering programs.
هێشتا : یەک کەس لەبەردەمی دادەنیشێت. تەنها پارچەکانی بەهێزتر و متمانەپێکراوترن، بۆ نموونە کە هەڵەکانی خۆی ڕاست دەکاتەوە و کە بۆ ئەندازیاری تاقی کراونەتەوە.
Personal computers: one person at a timeکۆمپیوتەرە کەسییەکان: یەک کەس لە یەک کاتدا
Laptops, notebooks and docksلاپتۆپ، نۆتبووک و وێستگەی بەستنەوە
A laptop can also turn into a desk computer. Plug one USB-C or Thunderbolt cable into a docking station (dock) on the desk, and the laptop gets a big monitor, a keyboard, a mouse, wired network and charging at once (Thunderbolt). Older books describe notebooks as 1–4 kg with 8- to 17-inch screens. Today a thin laptop weighs about 1–1.5 kg, and most screens measure 13 to 16 inches from corner to corner.
دەتوانێت ببێتە سەر مێزیش. یەک کێبڵی USB-C یان Thunderbolt بە وێستگەی بەستنەوە (docking station) لەسەر مێزەکەوە ببەستە و یەکسەر گەورە، ، ، وایەردار و شەحن وەردەگرێت (Thunderbolt). کتێبە کۆنەکان دەڵێن نۆتبووک 1 تا 4 کیلۆیە و 8 تا 17 ئینجە. ئەمڕۆ تەنک نزیکەی 1 تا 1.5 کیلۆیە و زۆربەی لە گۆشەیەکەوە بۆ گۆشەکەی بەرامبەر 13 تا 16 ئینجن.
A Kurdish (Sorani) look inside a laptop: how the parts of a desktop are made small and packed into one portable computer.
سەیرێکی ناوەوەی بە کوردیی سۆرانی: بەشەکانی چۆن بچووک دەکرێنەوە و هەموویان لە سووک و هەڵگردا کۆ دەکرێنەوە.
In Kurdish (Sorani), from the KurdCast series «کەمپیوتەرەکەت بناسە». Plays 0:00–4:10 and stops before the sponsor shops.
بە کوردیی سۆرانی، لە زنجیرەی «کەمپیوتەرەکەت بناسە»ی KurdCast. لە 0:00 تا 4:10 پەخش دەبێت و پێش ڕیکلامی دوکانە سپۆنسەرەکان ڕادەوەستێت.
Tablets and smartphonesتابلێتەکان و مۆبایلە هۆشمەندەکان
The slides call them handheld devices: computers small enough to hold in one hand. A tablet is a flat touch screen with no physical keyboard. A smartphone is a phone and a full computer in one: it has a processor, memory, storage, a touch screen, cameras, sensors and a mobile network connection, and it runs apps.
سلایدەکان ناویان دەنێن ئامێری دەستی: ئەو ئەوەندە بچووکن کە بە یەک دەست دەگیرێن. تەختە بەبێ ڕاستەقینە. هەم تەلەفۆنە و هەم تەواوە: پرۆسێسەر، ، ، ، کامێرا، و پەیوەندیی هەیە و جێبەجێ دەکات.
For most people in the world, and for most students in Kurdistan, the smartphone is the computer they use most. It is a general-purpose computer, like a laptop: install a new app and it does a new job.
بۆ زۆربەی خەڵکی جیهان و زۆربەی خوێندکارانی کوردستان، ئەو کە زیاتر لە هەموو شتێک بەکاری دەهێنن. وەک : نوێ دابمەزرێنە و کارێکی نوێ دەکات.
Before smartphones, the pocket computer was the PDA (personal digital assistant), such as the Palm Pilot of 1996: a small touch screen used with a pen for contacts, a calendar and notes. You connected it to a PC to synchronise it, so both had the newest data, the same idea as cloud sync today. A smartphone is a phone and a PDA in one, and PDAs disappeared in the early 2010s.
پێش ، گیرفان PDA بوو (personal digital assistant، یاریدەدەری دیجیتاڵیی کەسی)، وەک Palm Pilotـی ساڵی 1996: بچووک کە بە قەڵەم بۆ ژمارەی پەیوەندی، ڕۆژژمێر و تێبینی بەکار دەهات. بە دەبەسترا بۆ ، تا هەردووکیان نوێترین هەبێت؛ هەمان بیرۆکەی ئەمڕۆی هاوکاتکردن لە ڕێگەی هەورەوە. تەلەفۆن و PDAـیە لە یەک ئامێردا و PDA لە سەرەتای ساڵانی 2010دا نەما.
Tablets and smartphonesتابلێتەکان و مۆبایلە هۆشمەندەکان
Are these computers too?ئەمانەش کۆمپیوتەرن؟
The slides ask: what about smartphones, MP3 players, electronic book readers and GPS navigators? Are they computers? Decide for each one, and say whether it is general-purpose or special-purpose.
سلایدەکان دەپرسن: ئەی ، لێدەری MP3، خوێنەرەوەی کتێبی ئەلیکترۆنی و ئامێری ڕێنیشاندەری ؟ ئایا ؟ بۆ هەریەکەیان بڕیار بدە و بڵێ گشتییە یان تایبەتە.
Hintئاماژە
A computer has a processor and memory, takes input, gives output and runs a program.
پرۆسێسەر و هەیە، وەردەگرێت، دەدات و جێبەجێ دەکات.
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
| Deviceئامێر | A computer?؟ | Kindجۆر |
|---|---|---|
| Smartphone | Yes: processor, memory, input, output, programsبەڵێ: پرۆسێسەر، ، ، و | General-purpose: runs any appگشتی: هەر جێبەجێ دەکات |
| MP3 playerلێدەری MP3 | Yesبەڵێ | Special-purpose (embedded): only plays music. Rare today, because phones do this job.تایبەت (): تەنها مۆسیقا لێدەدات. ئەمڕۆ کەمە، چونکە مۆبایل ئەم کارە دەکات. |
| E-book readerخوێنەرەوەی کتێبی ئەلیکترۆنی | Yesبەڵێ | Mostly special-purpose: shows books on an e-ink screenزۆرتر تایبەت: کتێب لەسەر شاشەی مەرەکەبی ئەلیکترۆنی پیشان دەدات |
| GPS navigatorئامێری ڕێنیشاندەری | Yesبەڵێ | Special-purpose: works out your position and the routeتایبەت: شوێنەکەت و ڕێگاکە دەدۆزێتەوە |
Wearables and embedded computersئامێرە لەبەرکراوەکان و سیستەمە چەسپێنراوەکان
A wearable is a computer you wear: a smartwatch, a fitness band, a smart ring, wireless earbuds or smart glasses. It measures your steps or heart rate, shows messages and usually talks to your phone over Bluetooth.
کە لەبەری دەکەیت: کاتژمێری هۆشمەند، بازنی وەرزش، ئەنگوستیلەی هۆشمەند، یان چاویلکەی هۆشمەند. هەنگاو یان لێدانی دڵت دەپێوێت، نامەکان پیشان دەدات و زۆرجار لە ڕێگەی Bluetoothـەوە لەگەڵ مۆبایلەکەتدا قسە دەکات.
A small built inside another machine to do one special job, for example in a car, a washing machine or a traffic light.
بچووکە کە لەناو ئامێرێکی تردا دانراوە بۆ ئەنجامدانی تەنها یەک کاری تایبەت، بۆ نموونە لە ئۆتۆمبێل، جلشۆر یان گڵۆپی هاتوچۆدا.
An embedded computer is hidden inside another machine and does one job for it. You do not see it as a computer, but it has a processor, memory, a program, input (buttons, sensors) and output (motors, lights, a small display). A washing machine uses one to control the water and the timer. A modern car has many: for the brakes (ABS), the engine, the airbags and the screen. Smart TVs, routers, microwaves, traffic lights and hospital machines have them too.
لەناو ئامێرێکی تردا شاراوەیە و یەک کار بۆ ئەو ئامێرە دەکات. وەک نایبینیت، بەڵام پرۆسێسەر، ، ، (دوگمە و ) و (بزوێنەر، گڵۆپ و شاشەیەکی بچووک) هەیە. جلشۆر یەکێکی بەکار دەهێنێت بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاو و کات. ئۆتۆمبێلێکی نوێ چەندینی هەیە: بۆ بریک (ABS)، بزوێنەر، ئێربەگ و شاشەکە. ، ، مایکرۆوەیڤ، گڵۆپی هاتوچۆ و ئامێرەکانی نەخۆشخانەش هەیانە.
Embedded computers are by far the largest group: most of the processors made every year go into machines like these, not into PCs or phones. When they connect to the internet, we call them the Internet of Things (smart cameras, smart meters, smart home devices). Most are built around a microcontroller: a whole small computer on one chip.
بە دوور گەورەترین گرووپن: زۆربەی ئەو پرۆسێسەرانەی هەموو ساڵێک دروست دەکرێن دەچنە ناو ئامێری لەم جۆرەوە، نەک ناو یان مۆبایل. کاتێک بە دەبەسترێن، پێیان دەڵێین ئینتەرنێتی شتەکان (کامێرای هۆشمەند، کارەباپێوی هۆشمەند و ئامێرەکانی ). زۆربەیان لەسەر مایکرۆکۆنترۆڵەر دروست کراون: بچووکی تەواو لەسەر یەک .
What an embedded system is: a small computer hidden inside another machine to do one job, and how common these computers are.
چییە: بچووک کە لەناو ئامێرێکی تردا شاردراوەتەوە بۆ ئەنجامدانی یەک کار؛ هەروەها ئەم چەندە زۆر و باون.
Plays 0:00–2:44: what embedded systems are and where they are. Stops before the career and salary part.
لە 0:00 تا 2:44 پەخش دەبێت: چین و لە کوێدان. پێش بەشی کار و مووچە ڕادەوەستێت.
Zoom out: from your wrist to a hallدوورخستنەوە: لە مەچەکتەوە تا هۆڵێک
Watch the animation. It starts with the smallest personal computer and zooms out, step by step, to the biggest. Look at two things on each step: how many people use the computer and how much space it needs.
سەیری ئەنیمەیشنەکە بکە. لە بچووکترین دەست پێدەکات و هەنگاو بە هەنگاو دوور دەکەوێتەوە تا گەورەترینیان. لە هەر هەنگاوێکدا سەیری دوو شت بکە: چەند کەس بەکار دەهێنن و چەند شوێنی پێویستە.
Users then and nowبەکارهێنەرەکان لە ڕابردوو و ئێستادا
A computer does nothing until someone asks: users start the processes that computers run. They do it through interactivity: you tap, type or speak, and the computer answers at once. That instant answer is what makes computers pleasant to use.
هیچ ناکات تا کەسێک داوای لێ نەکات: ئەو کارانە دەست پێدەکەن کە جێبەجێیان دەکەن. ئەمە لە ڕێگەی کارلێککردنـەوە دەکەن: پەنجە دەنێیت، دەنووسیت یان قسە دەکەیت و یەکسەر وەڵام دەداتەوە. ئەو وەڵامە خێرایە بەکارهێنانی خۆش دەکات.
At first, the only users were the engineers and programmers who built the machines. That changed in the 1960s: with time-sharing (first tested at MIT in 1961), one computer gave many people a small slice of time each, so many users at terminals could work with it at once. Personal computers in the late 1970s and 1980s gave each person a computer of their own. Today nearly everyone is a user.
لە سەرەتادا تاکە ئەو ئەندازیار و بوون کە ئامێرەکانیان دروست دەکرد. ئەمە لە شەستەکاندا گۆڕا: بە (یەکەم جار لە MIT لە 1961 تاقی کرایەوە)، یەک بەشێکی بچووک لە کات دەدا بە هەر کەسێک، بۆیە چەندین لەبەردەم و جیاوازدا دەیانتوانی پێکەوە کاری لەسەر بکەن. لە کۆتایی حەفتاکان و هەشتاکاندا تایبەتیان دا بە هەر کەسێک. ئەمڕۆ نزیکەی هەموو کەسێک .
| Computers then لە ڕابردوودا | Computers today ئەمڕۆ |
|---|---|
| Easy to recognise: big and very expensiveئاسان دەناسرانەوە: گەورە و زۆر گران | Every size, from a chip in a light bulb to a supercomputerهەموو قەبارەیەک، لە لەناو گڵۆپدا تا |
| Kept in clean, cooled roomsلە ژووری پاک و ساردکراوەدا دادەنران | In our pockets, cars, kitchens and classroomsلە گیرفان، ئۆتۆمبێل، چێشتخانە و پۆلەکانماندا |
| People reached them through cables and terminalsخەڵک لە ڕێگەی کێبڵ و و دەگەیشتنە پێیان | Wireless internet access: Wi-Fi and mobile dataگەیشتن بە بەبێ تەل: و مۆبایل |
| You went to the computerتۆ دەچوویت بۆ لای | The computer goes with you, and you stay connected anywhere لەگەڵ تۆ دێت و لە هەر شوێنێک بە پەیوەندی دەمێنیتەوە |
| A few thousand machines in the worldچەند هەزار ئامێرێک لە جیهاندا | Billions of processorsملیاران پرۆسێسەر |
Which computer for which job?کام کۆمپیوتەر بۆ کام کار؟
Now use the three questions (how big, how many users, general or special) on real jobs.
ئێستا سێ پرسیارەکە (چەند گەورە، چەند ، گشتی یان تایبەت) لەسەر کاری ڕاستەقینە بەکار بهێنە.
Choose the best type of computer for each job: (a) forecasting tomorrow's weather for the whole region; (b) the card payments of a big bank; (c) the website of your university; (d) Karwan edits 4K videos for a TV channel; (e) Dilan takes notes in lectures and writes reports; (f) Hana wants to count her steps and check her heart rate; (g) a washing machine choosing the right water temperature.
باشترین جۆری بۆ هەر کارێک هەڵبژێرە: (أ) پێشبینیی کەشوهەوای سبەی بۆ هەموو هەرێمەکە؛ (ب) پارەدانی کارتی بانکێکی گەورە؛ (ج) زانکۆکەت؛ (د) کاروان ڤیدیۆی 4K بۆ کەناڵێکی تەلەفزیۆن دەستکاری دەکات؛ (هـ) دیلان لە وانەکاندا تێبینی دەنووسێت و ڕاپۆرت ئامادە دەکات؛ (و) هانا دەیەوێت هەنگاوەکانی بژمێرێت و لێدانی دڵی بپشکنێت؛ (ز) جلشۆرێک کە پلەی گەرمیی گونجاوی ئاو هەڵدەبژێرێت.
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
| Jobکار | Computer | Whyبۆچی |
|---|---|---|
| (a)(أ) | Supercomputer | One huge calculation, as fast as possibleیەک حیسابی زۆر گەورە، بە خێراترین شێوە |
| (b)(ب) | Mainframe | Millions of small jobs, reliable, never stopsملیۆنان کاری بچووک، متمانەپێکراو، هەرگیز ناوەستێت |
| (c)(ج) | Server | Answers requests from many browsers over the internetوەڵامی داواکاریی چەندین لە ڕێگەی دەداتەوە |
| (d)(د) | Workstation | One person, very heavy workیەک کەس، کاری زۆر قورس |
| (e)(هـ) | Laptop | One person, light work, carried everywhereیەک کەس، کاری سووک، بۆ هەموو شوێنێک دەبرێت |
| (f)(و) | Wearable (smartwatch or fitness band) (کاتژمێری هۆشمەند یان بازنی وەرزش) | Worn on the body, has sensorsلەبەر دەکرێت، هەیە |
| (g)(ز) | Embedded computer | Hidden inside the machine, one jobلەناو ئامێرەکەدا شاراوەیە، یەک کار |
Common mistakesهەڵە باوەکان
| Mistakeهەڵە | What is trueڕاستییەکە |
|---|---|
| "My phone is not a real computer."«مۆبایلەکەم ڕاستەقینە نییە.» | A smartphone is a full general-purpose computer, and the one most people use most. تەواوە و ئەوەیە کە زۆربەی خەڵک زیاتر بەکاری دەهێنن. |
| "A mainframe and a supercomputer are the same."« و یەک شتن.» | A supercomputer solves one giant problem fast; a mainframe handles millions of small jobs reliably. یەک کێشەی زۆر گەورە بە خێرایی چارەسەر دەکات؛ ملیۆنان کاری بچووک بە متمانەوە ڕادەپەڕێنێت. |
| "A server is a special kind of big hardware."« جۆرێکی تایبەتی گەورەیە.» | Server is a role. Any computer that serves others over a network is a server. ڕۆڵێکە. هەر لە ڕێگەی خزمەتی ئەوانی تر بکات . |
| "Laptop and notebook are different types."« و نۆتبووک دوو جۆری جیاوازن.» | They are two names for the same thing.دوو ناون بۆ هەمان شت. |
| "Machines like washing machines have no computer."«ئامێری وەک جلشۆر تێدا نییە.» | They have embedded computers, which are the most common computers of all. تێدایە کە باوترین . |
| "Minicomputers and netbooks are types you can buy."«مینی‌کۆمپیوتەر و نێتبووک جۆرێکن دەتوانیت بیانکڕیت.» | Both are history. Servers, PCs, tablets and cheap laptops took their jobs.هەردووکیان بوونەتە مێژوو. ، ، و هەرزان کارەکانیان وەرگرت. |
Exercisesڕاهێنانەکان
Explain in two or three sentences how a supercomputer differs from a mainframe. Give one job for each.
بە دوو یان سێ ڕستە ڕوونی بکەرەوە چۆن لە جیاوازە. بۆ هەریەکەیان کارێک بنووسە.
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
A supercomputer is built for speed on one huge calculation, split across millions of cores, for example a weather forecast or a climate model. A mainframe is built for reliability with millions of small jobs from many users, for example a bank's card payments or airline bookings.
بۆ خێرایی لەسەر یەک حیسابی زۆر گەورە دروست کراوە کە بەسەر ملیۆنان ناوکدا دابەش دەکرێت، بۆ نموونە پێشبینیی کەشوهەوا یان مۆدێلی ئاووهەوا. بۆ متمانەپێکراوی لەگەڵ ملیۆنان کاری بچووکی زۆر دروست کراوە، بۆ نموونە پارەدانی کارتی بانکێک یان گرتنی پسوولەی فڕۆکە.
The summary lists five computer types: mainframe, supercomputer, handheld computers, notebook computers and personal computers. Put them in order from the smallest to the biggest, and give one 2026 example of each.
پوختەکە پێنج جۆری دەهێنێت: ، ، دەستی، نۆتبووک و . لە بچووکترینەوە تا گەورەترین ڕیزیان بکە و بۆ هەریەکەیان نموونەیەکی 2026 بنووسە.
Hintئاماژە
Think about size first, then about the number of users.
سەرەتا بیر لە قەبارە بکەرەوە، پاشان لە ژمارەی .
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
- Handheld: a smartphone or a smartwatch.
- Notebook: a laptop.
- Personal computer: a desktop or an all-in-one on a desk.
- Mainframe: a bank's IBM z17.
- Supercomputer: El Capitan or LineShine on the TOP500 list.
- دەستی: یان کاتژمێری هۆشمەند.
- نۆتبووک: .
- : یان لەسەر مێز.
- : IBM z17ـی بانکێک.
- : El Capitan یان LineShine لە لیستی TOP500ـدا.
Walk around your home and list every machine that has a computer inside. Mark each one general-purpose or special-purpose (embedded).
بە ماڵەکەتدا بگەڕێ و هەموو ئەو ئامێرانە بنووسە کە تێدایە. لە تەنیشت هەریەکەیان بنووسە گشتییە یان تایبەتە ().
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
A typical answer: phones, a laptop and a tablet are general-purpose. The TV, the Wi-Fi router, the washing machine, the microwave, the air conditioner's remote control, the car and the electricity meter have embedded computers.
وەڵامێکی ئاسایی: مۆبایل، و گشتین. تیڤی، ، جلشۆر، مایکرۆوەیڤ، ڕیمۆتی سپلیت، ئۆتۆمبێل و کارەباپێو تێدایە.
Summaryپوختە
- Every computer takes input, processes it, gives output and stores data; types differ in size, power, users and purpose.
- Supercomputers solve one huge problem in parallel (exaFLOPS); mainframes handle millions of small transactions reliably.
- A server is a role: it serves other computers over a network, usually from racks in a data centre.
- Terminals and thin clients show the screen and send what you type, while a mainframe or server does the work.
- Personal computers serve one user: workstation, desktop, all-in-one and laptop (= notebook).
- Tablets and smartphones are handheld general-purpose computers; wearables are worn on the body.
- Embedded computers hide inside other machines and do one job; they are the largest group.
- Users start the processes. In the 1950s only builders used computers; time-sharing (1960s), PCs and phones made nearly everyone a user.
- By how they handle data, computers are digital (0s and 1s: all of today's computers), analog (smoothly changing models such as the slide rule) or hybrid.
- هەموو وەردەگرێت، کاری لەسەر دەکات، دەدات و خەزن دەکات؛ جۆرەکان لە قەبارە، هێز، و مەبەستدا جیاوازن.
- یەک کێشەی زۆر گەورە بە هاوتەریبی چارەسەر دەکەن (exaFLOPS)؛ ملیۆنان بچووک بە متمانەوە ڕادەپەڕێنن.
- ڕۆڵێکە: لە ڕێگەی خزمەتی تر دەکات، زۆرجار لە ڕەفەکانی .
- تێرمیناڵ و تەنها پیشان دەدەن و ئەوەی دەینووسیت دەنێرن، یان کارەکە دەکات.
- خزمەتی یەک دەکەن: ، ، و (= نۆتبووک).
- و گشتیی دەستین؛ لەبەر دەکرێن.
- لەناو ئامێرەکانی تردا شاراوەن و یەک کار دەکەن؛ گەورەترین گرووپن.
- کارەکان دەست پێدەکەن. لە پەنجاکاندا تەنها دروستکەران بەکار دەهێنا؛ (شەستەکان)، و مۆبایل نزیکەی هەموو کەسێکیان کرد بە .
- بەپێی مامەڵەکردن لەگەڵ ، (0 و 1: هەموو ئەمڕۆ)، (مۆدێلی بە نەرمی گۆڕاو، وەک ڕاستەی خلیسکێن) یان هایبریدن.
What is the difference between a general-purpose and a special-purpose computer?جیاوازیی نێوان کۆمپیوتەری گشتی و تایبەت چییە؟
A general-purpose computer runs any program you install (laptop, phone). A special-purpose (embedded) computer runs one program for one machine (washing machine, car brakes).
گشتی هەر دابمەزرێنیت جێبەجێی دەکات (، مۆبایل). تایبەت () یەک بۆ یەک ئامێر جێبەجێ دەکات (جلشۆر، بریکی ئۆتۆمبێل).
What does exaFLOPS mean?exaFLOPS واتای چییە؟
More than 10 to the power 18 calculations with decimal numbers every second: the speed of today's fastest supercomputers.
زیاتر لە حیساب لەسەر ژمارەی کەرتدار لە هەر چرکەیەکدا: خێرایی خێراترین ئەمڕۆ.
Why is a smartwatch called a wearable?بۆچی بە کاتژمێری هۆشمەند دەوترێت ئامێری لەبەرکراو؟
Because it is a small computer that you wear on your body; it has sensors and usually connects to your phone.
چونکە بچووکە و لەسەر جەستەت لەبەری دەکەیت؛ هەیە و زۆرجار بە مۆبایلەکەتەوە دەبەسترێت.
Who were the first computer users?یەکەم بەکارهێنەرەکانی کۆمپیوتەر کێ بوون؟
The engineers and programmers who built the computers. That changed in the 1960s.
ئەو ئەندازیار و دروست دەکرد. ئەمە لە شەستەکاندا گۆڕا.
Videoڤیدیۆ
Watch a videoسەیری ڤیدیۆیەک بکە
A video that viewers liked a lot and praised in their comments, chosen for this lesson.ڤیدیۆیەک کە بینەران زۆریان پێ خۆش بووە و لە کۆمێنتەکانیاندا ستایشیان کردووە، بۆ ئەم وانەیە هەڵبژێردراوە.
A Kurdish (Sorani) lesson on the four classic types of computer: supercomputer, mainframe, minicomputer and microcomputer (personal computer).
وانەیەکی کوردیی سۆرانی دەربارەی چوار جۆرە کلاسیکییەکەی : ، ، مینی‌کۆمپیوتەر و مایکرۆکۆمپیوتەر ().
In Kurdish (Sorani): the four classic types from the course slides: supercomputer, mainframe, minicomputer and microcomputer (PC). Minicomputers no longer exist as a class; the lesson adds servers, phones, wearables and embedded computers.
بە کوردیی سۆرانی: ئەو چوار جۆرە کلاسیکییەی لە سلایدەکانی کۆرسەکەدا هەن: ، ، مینی‌کۆمپیوتەر و مایکرۆکۆمپیوتەر (). مینی‌کۆمپیوتەر ئێستا وەک جۆرێکی جیا نەماوە؛ وانەکە ، ، و زیاد دەکات.
Lesson complete!وانەکە تەواو بوو!
Well done. Review the key terms, then go on to the next lesson.دەستخۆش. سەیرێکی زاراوە سەرەکییەکان بکەرەوە، پاشان بڕۆ بۆ وانەی داهاتوو.
Key termsزاراوە سەرەکییەکان
The Parts of a Computer Systemپارچەکانی سیستەمی کۆمپیوتەر
Related lecturesوانە پەیوەندیدارەکان
- The Parts of a Computer Systemپارچەکانی سیستەمی کۆمپیوتەر
- The CPU: Control Unit, ALU and CoresCPU: یەکەی جڵەوکردن، ALU و ناوکەکانی پرۆسێسەر
- Network Hardware: NICs, Switches and Routersڕەقەواڵەی ڕایەڵە: کارتی ڕایەڵە، سویچ و ڕێدۆز
- Computers Around Usکۆمپیوتەرەکان لە دەوروبەرماندا
- Browsers, Web Servers and URLsتۆڕگەڕەکان، ڕاژەکارەکانی وێب و URL
- Cloud Computingهەورەژمێرکاری
- Analog and Digital Signalsسیگناڵەکانی ئەنالۆگ و دیجیتاڵ
References and further readingسەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- TOP500 list, June 2026 (67th edition)
- Wikipedia: Supercomputer (FLOPS, exascale, uses)
- IBM Newsroom: IBM z17, the first mainframe fully engineered for the AI age (8 April 2025)
- IBM: IBM z17 product page
- Wikipedia: Server (computing)
- Wikipedia: Workstation
- Wikipedia: Embedded system
- Wikipedia: Minicomputer
- Wikipedia: Netbook
- Wikipedia: Time-sharing
- Wikipedia: Analog computer (slide rule, tide predictor, hybrid computers)
- Wikipedia: Thin client (terminals, virtual desktops)
- Wikipedia: Personal digital assistant
- Wikipedia: Server farm
This lecture is a first edition. The Kurdish text and terminology are waiting for review by Kurdish IT teachers.ئەم وانەیە چاپی یەکەمە. دەقە کوردییەکە و زاراوەکانی چاوەڕێی پێداچوونەوەی مامۆستایانی کوردی بواری IT ن.