Cloud Computingهەورەژمێرکاری

Think about one ordinary day. You check Gmail, edit your group's report in Google Docs, watch a lecture on YouTube and ask an AI chatbot a question. None of these programs runs only on your phone. The real work happens on computers far away, which you reach through the internet. That is cloud computing.

بیر لە ڕۆژێکی ئاسایی بکەرەوە. Gmail دەپشکنیت، ڕاپۆرتی گروپەکەت لە ⁦Google Docs⁩ دەستکاری دەکەیت، وانەیەک لە YouTube سەیر دەکەیت و پرسیارێک لە چاتبۆتێکی (Chatbot) ژیریی دەستکرد (Artificial intelligence) دەکەیت. هیچ کام لەمانە تەنها لەسەر مۆبایلەکەت کار ناکەن. کارە ڕاستەقینەکە لەسەر کۆمپیوتەرەکانی (Computer) دوورەدەست ئەنجام دەدرێت کە لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە (Internet) پێیان دەگەیت. ئەمە هەورەژمێرکارییە.

This lesson grows out of a group report written in Kurdish for this course. Its aim is still ours: to introduce the cloud with everyday examples, explain the word simply, show why it matters and look at some of the companies that offer it. (The report calls a company «بەشکۆ», a word it took from the Hanbana Borina dictionary.) The report's comparison of services is taught in Cloud Storage.

ئەم وانەیە لە ڕاپۆرتێکی گروپییەوە سەرچاوە دەگرێت کە بۆ ئەم کۆرسە بە کوردی نووسراوە. ئامانجەکەی هێشتا ئامانجی ئێمەشە: ناساندنی هەور بە نموونەی ڕۆژانە، ڕوونکردنەوەی وشەکە بە سادەیی، نیشاندانی گرنگییەکەی و باسکردنی هەندێک لەو کۆمپانیایانەی ئەم خزمەتگوزارییە پێشکەش دەکەن. (ڕاپۆرتەکە بە کۆمپانیا دەڵێت «بەشکۆ»، وشەیەک کە لە فەرهەنگی هەنبانە بۆرینەوە وەریگرتووە.) بەراوردکردنی خزمەتگوزارییەکان لە خەزنکردنی هەوریدا فێر دەکرێت.

The report explains the word well. The cloud is really a complex network of connected computers that can store a huge amount of data and information, and you reach it through the internet. The word «cloud» suggests that the stored data is physically far away from you, as if it were in a virtual sky.

ڕاپۆرتەکە وشەکە بە باشی ڕوون دەکاتەوە. هەور لە ڕاستیدا ڕایەڵەیەکی (Network) ئاڵۆزی کۆمپیوتەری پێکەوەبەستراوە کە دەتوانێت بڕێکی زۆر دراوە (Data) و زانیاری خەزن بکات و لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە پێی دەگەیت. وشەی «هەور» ئاماژەیە بۆ ئەوەی ئەو دراوە خەزنکراوانە بە شێوەی فیزیکی لێتەوە دوورن، وەک ئەوەی لە ئاسمانێکی گریمانەییدا بن.

Two facts complete the picture. First, nothing is in the sky: the data lives on servers in data centres, large buildings on the ground, often in another country. Second, the name comes from engineers' drawings. For decades they drew the telephone network, and later the internet, as a cloud shape that means «a big network whose inside we do not need to show». When companies began to sell computing over the internet, the name stayed.

دوو ڕاستی وێنەکە تەواو دەکەن. یەکەم، هیچ شتێک لە ئاسماندا نییە: دراوەکان لەسەر ڕاژەکارەکان لەناو ناوەندەکانی دراوەدا دەژین، کە باڵەخانەی گەورەن لەسەر زەوی و زۆرجار لە وڵاتێکی تردان. دووەم، ناوەکە لە وێنەکێشانی ئەندازیارانەوە هاتووە. بۆ چەندین دەیە ڕایەڵەی تەلەفۆن و دواتر ئینتەرنێتیان وەک شێوەیەکی هەور دەکێشا، بە واتای «ڕایەڵەیەکی گەورە کە پێویست ناکات ناوەوەی پیشان بدەین». کاتێک کۆمپانیاکان دەستیان کرد بە فرۆشتنی خزمەتگوزاریی کۆمپیوتەر لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە، ناوەکە مایەوە.

One slide of the course presentation, «Relation between the datacenter and cloud storage servers», was left empty. Here is what belongs on it. A data centre is a building made for computers: hall after hall of server racks, storage systems, fast network links, backup power from batteries and generators, strong cooling and guards. What a server is and why it sits in a rack is explained in Servers and data centres. Cloud providers add three things:

یەکێک لە سلایدەکانی پێشکەشکردنی کۆرسەکە، «پەیوەندیی نێوان ناوەندی دراوە و ڕاژەکارەکانی خەزنکردنی هەوری (Cloud storage)»، بەتاڵ جێهێڵرابوو. ئەمەیە ئەوەی دەبێت لەسەری بێت. ناوەندی دراوە باڵەخانەیەکە بۆ کۆمپیوتەر دروستکراوە: هۆڵ لە دوای هۆڵ ڕەفەی ڕاژەکار، سیستەمی خەزنکردن (Storage)، هێڵی خێرای ڕایەڵە، کارەبای یەدەگ لە پاتری و مۆلیدەوە، ساردکردنەوەی بەهێز و پاسەوان. ڕاژەکار چییە و بۆچی لە ڕەفەدایە لە ڕاژەکارەکان و ناوەندەکانی دراوەدا ڕوون کراوەتەوە. دابینکەرانی هەور سێ شتی تر زیاد دەکەن:

Every cloud service — Gmail, Google Drive or a rented virtual server — is built from three parts, joined by the internet:

هەموو خزمەتگوزارییەکی هەور — Gmail، ⁦Google Drive⁩ یان ڕاژەکارێکی گریمانەیی بەکرێگیراو — لە سێ بەش دروست بووە کە ئینتەرنێت پێکەوەیان دەبەستێتەوە:

Clients come in three kinds:

ڕاژەخوازەکان سێ جۆرن:

The thinner the client, the more it depends on the servers and on a good connection.

تا ڕاژەخوازەکە سووکتر بێت، زیاتر پشت بە ڕاژەکارەکان و بە پەیوەندییەکی باش دەبەستێت.

The report and the presentation give two short definitions. Cloud computing means storing and reaching data and programs over the internet instead of on your own hard disk. In the report's words, it is also all the equipment and processes that work behind the scenes to serve cloud storage.

ڕاپۆرت و پێشکەشکردنەکە دوو پێناسەی کورت دەدەن. هەورەژمێرکاری واتە خەزنکردن و گەیشتن بە دراوە و بەرنامەکان لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە لە جیاتی هارد دیسکی (Hard disk drive) خۆت. بە وشەی ڕاپۆرتەکە، هەروەها هەموو ئەو کەرەستە و ڕێکارانەیە کە لە پشتی پەردەوە کار دەکەن بۆ خزمەتکردنی خەزنکردنی هەوری.

The definition IT professionals use comes from NIST, the US National Institute of Standards and Technology (publication SP 800-145, 2011). In simple words: cloud computing gives people on-demand access over a network to a shared pool of computing resources — networks, servers, storage, applications and services — that can be taken and given back quickly, with very little work by the provider's staff. NIST then lists 5 characteristics, 3 service models and 4 deployment models:

ئەو پێناسەیەی پسپۆڕانی IT بەکاری دەهێنن لە NIST، دەزگای نیشتمانیی ستاندارد و تەکنەلۆجیای ئەمریکاوە هاتووە (بڵاوکراوەی ⁦SP 800-145⁩، ساڵی ⁦2011⁩). بە زمانێکی سادە: هەورەژمێرکاری دەستگەیشتن بە کۆگایەکی هاوبەشی سەرچاوەکانی کۆمپیوتەر لە ڕێگەی ڕایەڵەوە و هەر کاتێک بتەوێت دەدات بە خەڵک — ڕایەڵەکان، ڕاژەکارەکان، خەزنکردن، بەرنامەکان و خزمەتگوزارییەکان — کە بە خێرایی وەردەگیرێن و دەدرێنەوە، بە کەمترین کار لەلایەن کارمەندانی دابینکەرەوە. پاشان NIST پێنج تایبەتمەندی، سێ مۆدێلی خزمەتگوزاریی هەور و چوار مۆدێلی دامەزراندنی هەور دەژمێرێت:

The presentation gives the clearest contrast. Cloud storage lets you keep data on the internet as you would save it on a computer — iCloud, Google Drive and OneDrive are examples — and share it. The rest of cloud computing lets you work on data and run programs remotely, for example writing and testing an app on a computer in a data centre.

پێشکەشکردنەکە ڕوونترین جیاوازی دەدات. خەزنکردنی هەوری ڕێگەت دەدات دراوە لەسەر ئینتەرنێت هەڵبگریت وەک ئەوەی لەسەر کۆمپیوتەرێک پاشەکەوتی بکەیت — iCloud، ⁦Google Drive⁩ و OneDrive نموونەن — و هاوبەشی بکەیت. باقیی هەورەژمێرکاری ڕێگەت دەدات لە دوورەوە کار لەسەر دراوە بکەیت و بەرنامەکان کار پێ بکەیت، بۆ نموونە نووسین و تاقیکردنەوەی ئەپێک لەسەر کۆمپیوتەرێک لە ناوەندێکی دراوەدا.

NIST names five essential characteristics; a service needs all five to count as cloud computing:

NIST پێنج تایبەتمەندیی بنەڕەتی ناو دەبات؛ خزمەتگوزارییەک دەبێت هەر پێنجیانی هەبێت تا بە هەورەژمێرکاری دابنرێت:

NIST's three service models answer one question: how much of the system does the provider run for you?

سێ مۆدێلی خزمەتگوزاریی هەوری NIST وەڵامی یەک پرسیار دەدەنەوە: دابینکەرەکە چەندی سیستەمەکەت بۆ بەڕێوە دەبات؟

The full treatment — who manages each layer, with database examples and the dinner-for-twenty analogy — is in Who manages what: IaaS, PaaS, SaaS and DBaaS. The mobile version, Backend-as-a-Service, is in Backend-as-a-Service.

باسی تەواو — کێ هەر چینێک بەڕێوە دەبات، بە نموونەی بنکەدراوە و هاوشێوەی نانی ئێوارە بۆ بیست میوان — لە کێ چی بەڕێوە دەبات: IaaS، PaaS، SaaS و DBaaSدایە. وەشانی مۆبایلەکەی، BaaS، لە BaaSدایە.

Picture the system as five layers, from the building at the bottom to your data at the top. On your own premises you run all five. Each service model hands more layers to the provider — but your data, and who may use it, always stay your job.

سیستەمەکە وەک پێنج چین وێنا بکە، لە باڵەخانەکەوە لە خوارەوە تا دراوەکانت لە سەرەوە. لە شوێنی خۆت (ناوخۆیی) هەر پێنجیان خۆت بەڕێوە دەبەیت. هەر مۆدێلێکی خزمەتگوزاریی هەور چینی زیاتر دەداتە دەست دابینکەرەکە — بەڵام دراوەکانت و ئەوەی کێ بەکاریان دەهێنێت هەمیشە کاری خۆتن.

A deployment model says where a cloud runs and who may use it. NIST names four:

مۆدێلی دامەزراندنی هەور دەڵێت هەورێک لە کوێ کار دەکات و کێ دەتوانێت بەکاری بهێنێت. NIST چوار دانە ناو دەبات:

More detail — managed or unmanaged services, multi-cloud and the course's own list of models — is in Deployment models.

وردەکاریی زیاتر — خزمەتگوزاریی بەڕێوەبراو یان بەڕێوەنەبراو، فرەهەور (Multi-cloud) و لیستی مۆدێلەکانی کۆرسەکە — لە مۆدێلەکانی دامەزراندنی هەوردایە.

In every model the provider protects the cloud itself: the buildings, the machines and its own network. You protect what you put in it: your accounts and passwords, your settings, who can see your files and the data itself. The more you rent at the bottom (IaaS), the more you look after — for example, updating the operating system of your virtual machine. This split is called the shared responsibility model; it is taught in The shared responsibility model.

لە هەموو مۆدێلێکدا دابینکەرەکە خودی هەورەکە دەپارێزێت: باڵەخانەکان، ئامێرەکان و ڕایەڵەکەی خۆی. تۆ ئەوە دەپارێزیت کە دەیخەیتە ناوی: هەژمارەکانی بەکارهێنەر (User account) و تێپەڕەوشەکانت (Password)، ڕێکخستنەکانت، ئەوەی کێ دەتوانێت فایلەکانت ببینێت و خودی دراوەکان. تا زیاتر لە خوارەوە بەکرێ بگریت (IaaS)، زیاتر ئاگات لێ دەبێت — بۆ نموونە نوێکردنەوەی سیستەمی وەگەڕخەری ئامێرە گریمانەییەکەت. ئەم دابەشکردنە پێی دەوترێت مۆدێلی بەرپرسیارێتیی هاوبەش (Shared responsibility model)؛ لە مۆدێلی بەرپرسیارێتیی هاوبەشدا فێر دەکرێت.

For your own accounts, two habits stop most problems: a long, unique password and 2-step verification — see Multi-factor authentication.

بۆ هەژمارەکانی بەکارهێنەری خۆت، دوو خوو زۆربەی کێشەکان ڕادەگرن: تێپەڕەوشەیەکی درێژ و تایبەت و پشتڕاستکردنەوەی دوو قۆناغی (Two-factor authentication) — سەیری پشتڕاستکردنەوەی فرەهۆکاری بکە.

Servers used to run one job each — one for the website, one for the database, one for email — and most of the day they sat idle. Virtualization ends this waste. A program called a hypervisor runs on the real, physical machine and divides its processors, memory, disks and network into several virtual machines (VMs). As the report says, each VM works like a real computer with a complete operating system — yet it is only a slice of a bigger machine.

پێشتر هەر ڕاژەکارێک تەنها یەک کاری دەکرد — یەکێک بۆ تۆڕگە، یەکێک بۆ بنکەدراوە، یەکێک بۆ ئیمەیڵ — و زۆربەی ڕۆژ بێکار دەمایەوە. گریمانەسازی کۆتایی بەم بەفیڕۆدانە دێنێت. بەرنامەیەک بە ناوی هایپەرڤایزەر لەسەر ئامێرە ڕاستەقینە و فیزیکییەکە کار دەکات و CPU، بیرگە (Memory)، دیسک و ڕایەڵەکەی دابەش دەکات بۆ چەند ئامێرێکی گریمانەیی. هەروەک ڕاپۆرتەکە دەڵێت، هەر ئامێرێکی گریمانەیی وەک کۆمپیوتەرێکی ڕاستەقینە بە سیستەمێکی وەگەڕخەری تەواوەوە کار دەکات — هەرچەندە تەنها پارچەیەکە لە ئامێرێکی گەورەتر.

A big data centre runs thousands of virtual machines — far too many to start and move by hand. A central management system (often called orchestration) does it automatically: it watches the traffic and what each customer asks for, starts more virtual machines when demand grows, moves them off a server that needs repair and shuts them down when they are no longer needed.

ناوەندێکی دراوەی گەورە هەزاران ئامێری گریمانەیی کار پێ دەکات — زۆر زیاتر لەوەی بە دەست هەڵبکرێن و بگوازرێنەوە. سیستەمێکی بەڕێوەبردنی ناوەندی (کە زۆرجار پێی دەوترێت orchestration) ئەم کارە بە خۆکاری دەکات: چاودێریی هاتوچۆ و داواکاریی هەر کڕیارێک دەکات، کاتێک داواکاری زیاد دەبێت ئامێری گریمانەیی زیاتر هەڵدەکات، لەسەر ڕاژەکارێک کە پێویستی بە چاککردنەوەیە دەیانگوازێتەوە و کاتێک چیتر پێویست نەبوون دەیانکوژێنێتەوە.

Programs that run on different machines also need a common way to talk to each other. The layer of software between the programs and the operating system or network that gives them this common way is called middleware. Today it is often a web service or an API — see Web APIs.

بەرنامەکان کە لەسەر ئامێری جیاواز کار دەکەن پێویستیان بە ڕێگایەکی هاوبەشە بۆ قسەکردن لەگەڵ یەکتر. ئەو چینە نەرمەواڵەیەی کە لە نێوان بەرنامەکان و سیستەمی وەگەڕخەر یان ڕایەڵەدایە و ئەم ڕێگا هاوبەشەیان پێ دەدات پێی دەوترێت middleware. ئەمڕۆ زۆرجار شێوەی خزمەتگوزارییەکی وێب (Web service) یان API وەردەگرێت — سەیری API لە وێبدا بکە.

Cloud computing is not the only way to share many computers. In grid computing, computers that belong to many different owners — often in different countries — are joined for a time so that together they act like one huge virtual supercomputer for one big task. The task is cut into many small pieces; each computer (a node of the grid) works on its pieces and sends the results back. Special grid software — middleware — hands out the pieces and collects the answers.

هەورەژمێرکاری تاکە ڕێگا نییە بۆ هاوبەشکردنی زۆر کۆمپیوتەر. لە ⁦grid computing⁩ـدا، کۆمپیوتەرەکان کە هی زۆر خاوەنی جیاوازن — زۆرجار لە وڵاتی جیاوازدا — بۆ کاتێک پێکەوە دەبەسترێن تا پێکەوە وەک یەک سووپەرکۆمپیوتەرێکی (Supercomputer) گریمانەیی زۆر گەورە بۆ یەک کاری گەورە کار بکەن. کارەکە دەکرێتە زۆر پارچەی بچووک؛ هەر کۆمپیوتەرێک (هەر نۆدێکی (Node) gridـەکە) کار لەسەر پارچەکانی خۆی دەکات و ئەنجامەکان دەنێرێتەوە. نەرمەواڵەیەکی تایبەتی ⁦grid — middleware⁩ — پارچەکان دابەش دەکات و وەڵامەکان کۆ دەکاتەوە.

There are two kinds of grid:

دوو جۆر grid هەیە:

The best-known grids use volunteer computing. People install a free program — BOINC, from the University of California, Berkeley, or the Folding@home app — and while the computer is idle it works on a small piece of a science problem, such as how proteins move and fold. Folding@home says that in 2020 so many volunteers joined that their computers together were the first system to pass one exaflop: $10^{18}$ calculations per second.

ناسراوترین gridـەکان ژمێرکاریی خۆبەخشانە ⁦(volunteer computing)⁩ بەکار دەهێنن. خەڵک بەرنامەیەکی بێبەرانبەر دادەمەزرێنن — BOINC کە لە زانکۆی کالیفۆرنیا لە بێرکلی دروست کراوە، یان ئەپی ⁦Folding@home⁩ — و کاتێک کۆمپیوتەرەکەیان بێکارە، کار لەسەر پارچەیەکی بچووکی کێشەیەکی زانستی دەکات، وەک ئەوەی پرۆتینەکان چۆن دەجووڵێن و دەچەمێنەوە. ⁦Folding@home⁩ دەڵێت لە ⁦2020⁩دا ئەوەندە خۆبەخش بەشدارییان کرد کە کۆمپیوتەرەکانیان پێکەوە بوونە یەکەم سیستەم کە لە یەک exaflop تێپەڕی: $10^{18}$ ژمێرکاری لە چرکەیەکدا.

Science also builds grids from whole computer centres. CERN's Worldwide LHC Computing Grid joins more than 170 sites in 42 countries to store and analyse the data of the Large Hadron Collider; it runs over 2 million tasks a day for more than 12,000 physicists.

زانستیش لە ناوەندە تەواوەکانی کۆمپیوتەر grid دروست دەکات. ⁦Worldwide LHC Computing Grid⁩ـی CERN زیاتر لە ⁦170⁩ شوێن لە ⁦42⁩ وڵاتدا پێکەوە دەبەستێت بۆ خەزنکردن و شیکردنەوەی دراوەکانی ⁦Large Hadron Collider⁩؛ ڕۆژانە زیاتر لە 2 ملیۆن کار بۆ زیاتر لە ⁦12,000⁩ فیزیکزان جێبەجێ دەکات.

Both share many computers, but in different ways:

هەردووکیان زۆر کۆمپیوتەر هاوبەش دەکەن، بەڵام بە شێوەی جیاواز:

Blockchain is another way for many independent computers to work together — there, to keep one shared record. It is taught in Blockchain.

بلۆکچەین (Blockchain) ڕێگایەکی ترە بۆ ئەوەی زۆر کۆمپیوتەری سەربەخۆ پێکەوە کار بکەن — لەوێدا بۆ هەڵگرتنی یەک تۆماری هاوبەش. لە بلۆکچەیندا فێر دەکرێت.

A cloud provider is a company that rents out computing over the internet. According to Synergy Research Group (market note of 30 July 2026), organisations spent about $143 billion on cloud infrastructure services in the second quarter of 2026 alone — 43% more than a year earlier. Three providers held almost two thirds of that market:

دابینکەری هەور کۆمپانیایەکە کە خزمەتگوزاریی کۆمپیوتەر لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە بەکرێ دەدات. بەپێی ⁦Synergy Research Group⁩ (ڕاپۆرتی بازاڕ، ٣٠ی تەممووزی ⁦2026⁩)، ڕێکخراوەکان تەنها لە چارەکی دووەمی ⁦2026⁩دا نزیکەی ⁦143⁩ ملیار دۆلاریان لە خزمەتگوزارییەکانی ژێرخانی هەور خەرج کرد — ⁦43%⁩ زیاتر لە ساڵێک پێشتر. سێ دابینکەر نزیکەی دوو لەسەر سێی ئەو بازاڕەیان هەبوو:

Lana is opening an online bookshop in Duhok. She can buy a server, find a cool room with good power for it and pay someone to look after it — all before her first sale. Or she can rent a small virtual server in the cloud, pay only for what she uses and grow it when sales grow.

لانا فرۆشگایەکی ئۆنلاینی کتێب لە دهۆک دەکاتەوە. دەتوانێت ڕاژەکارێک بکڕێت، ژوورێکی فێنک بە کارەبای باش بۆی بدۆزێتەوە و پارە بە کەسێک بدات ئاگای لێ بێت — هەمووی پێش یەکەم فرۆشتنی. یان دەتوانێت ڕاژەکارێکی گریمانەیی بچووک لە هەوردا بەکرێ بگرێت، تەنها پارەی ئەوە بدات کە بەکاری دەهێنێت و کاتێک فرۆشتن زیاد بوو گەورەتری بکات.

The advantages and weaknesses of cloud storage for everyday users — and why sync is not a backup — are in Cloud Storage.

سوود و لاوازییەکانی خەزنکردنی هەوری بۆ بەکارهێنەری ڕۆژانە — و بۆچی هاوکاتکردن باکئەپ (Backup) نییە — لە خەزنکردنی هەوریدایە.

One risk in the table is the provider's downtime, and it is not only theory. On 20 October 2025 a hidden fault in the automatic system that manages the DNS records of DynamoDB, one of Amazon's database services, wiped out that service's address in one AWS region, Northern Virginia (us-east-1). Many other AWS services depend on it, so apps and websites around the world that run there failed. AWS's own report says the trouble lasted from 11:48 p.m. on 19 October to 2:20 p.m. on 20 October, US Pacific time — about 14½ hours.

یەکێک لە مەترسییەکانی خشتەکە کاتی وەستانی دابینکەرەکەیە و تەنها تیۆری نییە. لە ⁦20⁩ی تشرینی یەکەمی ⁦2025⁩دا هەڵەیەکی شاراوە لەو سیستەمە خۆکارەدا کە تۆمارەکانی DNSـی DynamoDB (یەکێک لە خزمەتگوزارییەکانی بنکەدراوەی Amazon) بەڕێوە دەبات، ناونیشانی ئەو خزمەتگوزارییەی لە یەکێک لە ناوچەکانی AWS، واتە ⁦Northern Virginia⁩ (us-east-1)، سڕییەوە. زۆر خزمەتگوزاریی تری AWS پشتی پێ دەبەستن، بۆیە ئەپ و تۆڕگەکان لە سەرانسەری جیهاندا کە لەوێ کار دەکەن تێکچوون. ڕاپۆرتی خودی AWS دەڵێت کێشەکە لە کاتژمێر ⁦11:48⁩ی شەوی ⁦19⁩ی تشرینی یەکەمەوە تا ⁦2:20⁩ی دوای نیوەڕۆی ⁦20⁩ی تشرینی یەکەم بەردەوام بوو، بە کاتی ڕۆژئاوای ئەمریکا — نزیکەی ⁦14⁩ کاتژمێر و نیو.

The lesson for customers: important services should not depend on one region, and they need a plan for the hours when the cloud is down. That is why providers build many regions — see Inside a data centre. DNS, the internet's address book, is explained in DNS.

وانەکە بۆ کڕیاران: خزمەتگوزارییە گرنگەکان نابێت تەنها پشت بە یەک ناوچە ببەستن و پێویستیان بە پلانێکە بۆ ئەو کاتژمێرانەی هەور وەستاوە. لەبەر ئەمەیە دابینکەران زۆر ناوچە دروست دەکەن — سەیری لەناو ناوەندێکی دراوەدا بکە. DNS، دەفتەری ناونیشانی ئینتەرنێت، لە DNSدا ڕوون کراوەتەوە.

The report tells the story of how the cloud began. Here it is, with dates checked against today's sources:

ڕاپۆرتەکە چیرۆکی دەستپێکی هەور دەگێڕێتەوە. ئەمەیە، بە مێژووی پشکنراو لەگەڵ سەرچاوەکانی ئەمڕۆدا: