DNS: How Names Become AddressesDNS: ناو چۆن دەبێتە ناونیشان

When you phone a friend you tap a name, but the phone dials a number: the name only makes the person easy to find and remember. The Internet works the same way. People remember names such as www.example.com; computers and routers use numbers — IP addresses such as 203.0.113.10. When you type a name, your computer does not send a packet “to www.example.com”: it first finds the server’s IP address and then sends its packets to that number. The Domain Name System (DNS) is the service that turns a domain name into an IP address — the phone book of the Internet. Turning a name into its address is called resolving the name.

کاتێک پەیوەندی بە هاوڕێیەکەوە دەکەیت، دەست لە ناوێک دەدەیت، بەڵام مۆبایلەکە ژمارەیەک لێدەدات: ناوەکە تەنیا دۆزینەوە و لەبیرمانی کەسەکە ئاسان دەکات. ئینتەرنێت (Internet) بە هەمان شێوە کار دەکات. خەڵک ناوی وەک www.example.com لەبیر دەمێنێت؛ کۆمپیوتەر و ڕێدۆزەکان (Router) ژمارە بەکار دەهێنن — ناونیشانەکانی IPـی وەک 203.0.113.10. کاتێک ناوێک دەنووسیت، کۆمپیوتەرەکەت پاکێتێک (Packet) «بۆ ⁦www.example.com⁩» نانێرێت: سەرەتا ناونیشانی IPـی ڕاژەکارەکە دەدۆزێتەوە و پاشان پاکێتەکانی بۆ ئەو ژمارەیە دەنێرێت. DNS ⁦(Domain Name System)⁩ ئەو خزمەتگوزارییەیە کە ناوی دۆمەینێک دەکات بە ناونیشانی IP — لیستی ناوەکانی ئینتەرنێت. گۆڕینی ناوێک بۆ ناونیشانەکەی پێی دەگوترێت دۆزینەوەی ناوەکە.

Without DNS you would have to memorise an address for every site, and when a company moved its site to a new server everybody would need the new number. An IP address finds a device the way a street address finds a house; the name is only what people remember. You met the idea in DNS: the Internet’s phone book; this lesson follows the whole system.

بێ DNS دەبوو ناونیشانی هەموو تۆڕگەیەک (Website) لەبەر بکەیت و کاتێک کۆمپانیایەک تۆڕگەکەی بۆ ڕاژەکارێکی نوێ دەگواستەوە، هەمووان پێویستیان بە ژمارە نوێیەکە دەبوو. ناونیشانی IP ئامێرێک دەدۆزێتەوە وەک چۆن ناونیشانی شەقام ماڵێک دەدۆزێتەوە؛ ناوەکە تەنیا ئەوەیە کە خەڵک لەبیری دەمێنێت. ئەم بیرۆکەیەت لە DNS: لیستی ناوەکانی ئینتەرنێتـدا بینیوە؛ ئەم وانەیە بە دوای هەموو سیستەمەکەدا دەڕوات.

Seen from your computer, DNS is a short question and answer. Your computer knows the address of a DNS server — the machine that runs the DNS protocol and answers name questions for the hosts of a network (it usually learns that address from DHCP). It sends a query: “what is the IP address of www.example.com?” The DNS server answers with the address from its records. Only then does the real traffic begin.

لە ڕوانگەی کۆمپیوتەرەکەتەوە، DNS پرسیار و وەڵامێکی کورتە. کۆمپیوتەرەکەت ناونیشانی ڕاژەکاری DNS دەزانێت — ئەو ئامێرەی پرۆتۆکۆڵی (Protocol) DNS کار پێ دەکات و وەڵامی پرسیاری ناو بۆ میوانگرەکانی (Host) ڕایەڵەیەک دەداتەوە (زۆرجار ئەو ناونیشانە لە DHCPـەوە وەردەگرێت). پرسێک (Query) دەنێرێت: «ناونیشانی IPـی ⁦www.example.com⁩ چییە؟» ڕاژەکاری DNS بە ناونیشانەکە لە تۆمارەکانی خۆیەوە وەڵام دەداتەوە. تەنیا ئەوکات هاتوچۆی ڕاستەقینە دەست پێ دەکات.

The program inside your computer that asks is called the resolver; the machine that answers is a DNS server, also called a name server. Like HTTP, DNS is an application-layer (layer 7) protocol: its messages are written and read by programs on the two hosts. How those messages travel — UDP or TCP, port 53 — is on the screen DNS on port 53.

ئەو بەرنامەیەی (Program) لە ناو کۆمپیوتەرەکەتدا دەپرسێت پێی دەگوترێت دۆزەرەوەی DNS؛ ئەو ئامێرەی وەڵام دەداتەوە ڕاژەکاری DNSـە، کە هەروەها پێی دەگوترێت ڕاژەکاری ناو. وەک HTTP، DNS پرۆتۆکۆڵێکی چینی ئەپە (Application layer) (چینی ⁦7⁩): پەیامەکانی بەرنامەکانی سەر هەردوو میوانگرەکە دەیاننووسن و دەیانخوێننەوە. ئەو پەیامانە چۆن دەڕۆن — UDP یان TCP، پۆرت ⁦53⁩ — لە شاشەی DNS لەسەر پۆرت ⁦53⁩ـدایە.

No single server could hold every name on the Internet, and no single organisation could manage them all. So DNS names form a tree. At the top is the nameless root. Under it are the top-level domains (TLDs): generic ones such as .com, .org, .net and .edu, country-code ones such as .iq, .uk, .jp and .fr, and newer ones such as .krd, the domain of the Kurdistan Region. Under a TLD, a person or company registers a second-level domain such as example in example.com; the owner can then make subdomains such as www.example.com or mail.example.com.

هیچ ڕاژەکارێک ناتوانێت هەموو ناوەکانی ئینتەرنێت هەڵبگرێت و هیچ ڕێکخراوێکیش ناتوانێت هەموویان بەڕێوە ببات. بۆیە ناوەکانی DNS درەختێک پێک دەهێنن. لە سەرەوە ڕەگێکی بێناو هەیە. لە ژێریدا دۆمەینەکانی ئاستی باڵا (Top-level domain) ⁦(TLD)⁩ هەن: گشتییەکانی وەک .com، .org، .net و .edu، هی وڵاتەکانی وەک .iq، .uk، .jp و .fr و نوێترەکانی وەک .krd، دۆمەینی هەرێمی کوردستان. لە ژێر TLDـێکدا، کەسێک یان کۆمپانیایەک دۆمەینێکی ئاستی دووەم تۆمار دەکات، وەک example لە example.comـدا؛ پاشان خاوەنەکەی دەتوانێت ژێردۆمەینەکان (Subdomain) دروست بکات، وەک www.example.com یان mail.example.com.

Each level is run by its own owner: the root zone by IANA, .com by its registry, example.com by whoever registered it. That is why DNS scales — nobody has to know everything. A full name such as www.example.com. even ends with a dot for the root, which we normally leave out. Domain names and their endings were introduced in domain names.

هەر ئاستێک خاوەنی خۆی بەڕێوەی دەبات: ناوچەی ڕەگ IANA، .com تۆمارخانەکەی و example.com ئەو کەسەی تۆماری کردووە. بۆیە DNS دەتوانێت گەورە ببێت — پێویست ناکات کەس هەموو شتێک بزانێت. ناوێکی تەواوی وەک www.example.com. تەنانەت بە خاڵێک بۆ ڕەگ کۆتایی دێت کە بە ئاسایی نایننووسین. ناوەکانی دۆمەین و کۆتاییەکانیان لە ناوەکانی دۆمەینـدا ناسێنران.

Four kinds of DNS machine work together. The stub resolver is a small part of your operating system: it asks one question and waits. The recursive resolver — run by your ISP, your home router, or a public service such as 1.1.1.1, 8.8.8.8 or 9.9.9.9 — takes that question and does the searching, like a librarian you ask to find a book. The root servers are the library index: they do not know the answer, but they know which servers handle each TLD. The TLD servers know the name servers of every domain under their TLD — the right shelf. The domain’s authoritative name server holds its records — the book itself — and gives the final answer.

چوار جۆر ئامێری DNS پێکەوە کار دەکەن. دۆزەرەوەی DNSـی سادە بەشێکی بچووکی سیستەمی وەگەڕخەرەکەتە (Operating system): یەک پرسیار دەکات و چاوەڕێ دەکات. دۆزەرەوەی DNSـی ڕاسپێردراو — کە دابینکەری ئینتەرنێتەکەت (ISP)، ڕێدۆزی ماڵەوەت یان خزمەتگوزارییەکی گشتیی وەک 1.1.1.1، 8.8.8.8 یان 9.9.9.9 بەڕێوەی دەبات — ئەو پرسیارە وەردەگرێت و گەڕانەکە دەکات، وەک کتێبدارێک کە داوای لێ دەکەیت کتێبێکت بۆ بدۆزێتەوە. ڕاژەکارەکانی ڕەگ پێڕستی کتێبخانەکەن: وەڵامەکە نازانن، بەڵام دەزانن کام ڕاژەکارەکان بەرپرسی هەر TLDـێکن. ڕاژەکارەکانی TLD ڕاژەکارەکانی ناوی هەموو دۆمەینێکی ژێر TLDـەکەیان دەزانن — ڕەفە دروستەکە. ڕاژەکاری ناوی بەرپرسی دۆمەینەکە تۆمارەکانی هەڵدەگرێت — خودی کتێبەکە — و وەڵامی کۆتایی دەداتەوە.

So a resolver is the DNS client: the software that asks DNS servers for a program — it turns www.example.com into an address such as 192.0.2.1. It may run on a computer, a phone, a router or a firewall; it is usually built into the operating system and set up with the addresses of one or more DNS servers. The word resolver separates this asking side from the DNS servers that store and share a domain’s records. On a small LAN with no DNS server, devices can still find each other’s names with mDNS (Peer names today).

کەواتە دۆزەرەوەی DNS ڕاژەخوازی DNSـە: ئەو نەرمەواڵەیە (Software) کە بۆ بەرنامەیەک لە ڕاژەکارەکانی DNS دەپرسێت — www.example.com دەکات بە ناونیشانێکی وەک 192.0.2.1. دەتوانێت لەسەر کۆمپیوتەر، مۆبایل، ڕێدۆز یان ئاگرەدیوار (Firewall) کار بکات؛ زۆرجار لە ناو سیستەمی وەگەڕخەردا دروست کراوە و ناونیشانی یەک یان چەند ڕاژەکارێکی DNSـی پێ دراوە. وشەی دۆزەرەوەی DNS ئەم لایەنە پرسیارکەرە لەو ڕاژەکارانەی DNS جیا دەکاتەوە کە تۆمارەکانی دۆمەینێک هەڵدەگرن و دەیدەن. لە ڕایەڵەیەکی ناوچەیی (LAN) بچووکدا کە ڕاژەکاری DNSـی نییە، ئامێرەکان هێشتا دەتوانن بە mDNS ناوی یەکتر بدۆزنەوە (ناوی تاکەکان ئەمڕۆ).

People often say there are 13 root servers. More exactly there are 13 root server identities, named A to M (a.root-servers.net … m.root-servers.net) and run by 12 organisations — Verisign runs both A and J. Each identity is many machines: on 8 November 2026 root-servers.org counted 2,048 instances around the world. All the copies of one letter answer at the same IP address — this is anycast — and the network carries each question to a nearby copy. The root does not hold the address of www.example.com, or even the servers of example.com: it only points to the TLD servers, which also have redundant copies all over the world.

زۆرجار دەگوترێت ⁦13⁩ ڕاژەکاری ڕەگ هەیە. بە وردی، ⁦13⁩ ناسنامەی ڕاژەکاری ڕەگ هەیە، بە ناوەکانی A تا M (a.root-servers.net … m.root-servers.net) کە ⁦12⁩ ڕێکخراو بەڕێوەیان دەبەن — Verisign هەردوو A و J بەڕێوە دەبات. هەر ناسنامەیەک زۆر ئامێرە: لە 8ی تشرینی دووەمی ⁦2026⁩دا ⁦root-servers.org⁩ ⁦2,048⁩ کۆپی لە سەرانسەری جیهان ژمارد. هەموو کۆپییەکانی یەک پیت لە هەمان ناونیشانی IPـەوە وەڵام دەدەنەوە — ئەمە هەرپەخش (Anycast)ـە — و ڕایەڵەکە هەر پرسیارێک دەگەیەنێتە کۆپییەکی نزیک. ڕەگ ناونیشانی www.example.com و تەنانەت ڕاژەکارەکانی example.comـیش هەڵناگرێت: تەنیا ئاماژە بە ڕاژەکارەکانی TLD دەکات، کە ئەوانیش کۆپیی یەدەگیان لە هەموو جیهاندا هەیە.

A short history of root-server pictures: older slides show 13 dots on a map of the United States and Europe, one per letter. That map has been out of date for twenty years — anycast copies now run in Asia, Africa, Latin America and the Middle East, and you can see the current sites on root-servers.org. The short version is in thirteen root servers.

مێژوویەکی کورتی وێنەی ڕاژەکارەکانی ڕەگ: سلایدە کۆنەکان ⁦13⁩ خاڵ لەسەر نەخشەی ئەمریکا و ئەوروپا نیشان دەدەن، بۆ هەر پیتێک یەکێک. ئەو نەخشەیە بیست ساڵە کۆن بووە — ئێستا کۆپییەکانی هەرپەخش لە ئاسیا، ئەفریقا، ئەمریکای لاتین و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش کار دەکەن و دەتوانیت شوێنە ئێستاییەکان لە ⁦root-servers.org⁩ ببینیت. کورتکراوەکەی لە سێزدە ڕاژەکاری ڕەگـدایە.

A DNS resolver — a DNS client, or a DNS server asking on someone’s behalf — can make two kinds of query. A recursive query means “find the answer for me”: the host sends it to its local DNS server, and that server is responsible for the whole job — it must return the final answer or an error, and it may not refer the client to another server. An iterative query means “tell me what you know”: the local DNS server sends these to other DNS servers, and each one either answers or refers it to servers closer to the answer.

دۆزەرەوەیەکی DNS — ڕاژەخوازی DNS، یان ڕاژەکاری DNS کە لە جیاتی کەسێکی تر دەپرسێت — دەتوانێت دوو جۆر پرس بکات. پرسی ڕاسپێردراو واتە «وەڵامەکەم بۆ بدۆزەرەوە»: میوانگرەکە دەینێرێت بۆ ڕاژەکاری ناوخۆیی DNSـەکەی و ئەو ڕاژەکارە بەرپرسی هەموو کارەکەیە — دەبێت وەڵامی کۆتایی یان هەڵەیەک بگەڕێنێتەوە و بۆی نییە ڕاژەخوازەکە بۆ ڕاژەکارێکی تر ڕەوانە بکات. پرسی هەنگاوبەهەنگاو واتە «ئەوەی دەیزانیت پێم بڵێ»: ڕاژەکاری ناوخۆیی DNS ئەمانە بۆ ڕاژەکارەکانی تری DNS دەنێرێت و هەریەکەیان یان وەڵام دەداتەوە یان بۆ ئەو ڕاژەکارانەی نزیکترن لە وەڵامەکە ڕەوانەی دەکات.

Eight steps for every page would be slow. So when a DNS server receives a reply that maps a host name to an IP address, it can cache the answer — keep it in its memory — and answer the next person at once. Your computer and browser keep small caches of their own too. But an answer must not live forever, because the owner may move the site. Every record carries a TTL (time to live): the number of seconds a resolver may keep it. With a TTL of 1800 seconds, every cache must throw the answer away after 30 minutes, and the next question goes the whole way again.

هەشت هەنگاو بۆ هەموو لاپەڕەیەک هێواش دەبوو. بۆیە کاتێک ڕاژەکارێکی DNS وەڵامێک وەردەگرێت کە ناوێکی میوانگر (Hostname) بە ناونیشانی IPـێک دەبەستێتەوە، دەتوانێت وەڵامەکە لە کاشدا هەڵبگرێت — لە بیرگەی خۆیدا ڕایبگرێت — و یەکسەر وەڵامی کەسی دواتر بداتەوە. کۆمپیوتەر و تۆڕگەڕەکەتیش کاشی بچووکی خۆیان هەیە. بەڵام وەڵامێک نابێت بۆ هەمیشە بژی، چونکە خاوەنەکەی لەوانەیە تۆڕگەکە بگوازێتەوە. هەموو تۆمارێک TTLـی هەیە (Time to Live، کاتی ژیان): ئەو ژمارە چرکەیەی دۆزەرەوەیەکی DNS دەتوانێت ڕایبگرێت. بە TTLـی ⁦1800⁩ چرکە، هەموو کاشێک دەبێت دوای ⁦30⁩ خولەک وەڵامەکە فڕێ بدات و پرسیاری دواتر دیسان هەموو ڕێگاکە دەبڕێت.

The domain owner chooses each record’s TTL: short TTLs (a few minutes) let changes spread fast; long ones (a day is 86,400 s) save lookups. Do not confuse this with the TTL field in every IP packet, which counts router hops and is what ping and tracert show (see ping and traceroute) — the same name for a different idea.

خاوەنی دۆمەینەکە TTLـی هەر تۆمارێک هەڵدەبژێرێت: TTLـی کورت (چەند خولەکێک) ڕێگە دەدات گۆڕانکاری خێرا بڵاو ببێتەوە؛ درێژەکان (ڕۆژێک ⁦86,400⁩ چرکەیە) گەڕان کەم دەکەنەوە. ئەمە لەگەڵ خانەی TTL لە هەموو پاکێتێکی IPـدا تێکەڵ مەکە، کە بازەکانی ڕێدۆز دەژمێرێت و ئەوەیە کە ping و tracert نیشانی دەدەن (بڕوانە پینگ و traceroute) — هەمان ناو بۆ بیرۆکەیەکی جیاواز.

Windows keeps its own resolver cache, which also holds any entries preloaded from the computer’s hosts file. ipconfig /displaydns lists it: for each entry you see the record name, its type as a number (1 = A, 28 = AAAA, 5 = CNAME, 12 = PTR), the TTL left in seconds and the data. ipconfig /flushdns empties it — useful when a site has moved but your computer still remembers the old address. Both run in Command Prompt or PowerShell on Windows 11 (the output below is an original example); all the Windows network commands are together in Windows network commands.

Windows کاشی دۆزەرەوەی DNSـی خۆی هەیە، کە ئەو تۆمارانەش دەگرێتەوە کە لە فایلی hostsـی کۆمپیوتەرەکەوە پێشتر بار کراون. ipconfig /displaydns لیستەکەی پیشان دەدات: بۆ هەر تۆمارێک ناوی تۆمارەکە، جۆرەکەی وەک ژمارە (⁦1 = A⁩، ⁦28 = AAAA⁩، ⁦5 = CNAME⁩، ⁦12 = PTR⁩)، ئەو TTLـەی ماوەتەوە بە چرکە و دراوەکە (Data) دەبینیت. ipconfig /flushdns بەتاڵی دەکاتەوە — بەسوودە کاتێک تۆڕگەیەک گوازراوەتەوە بەڵام کۆمپیوتەرەکەت هێشتا ناونیشانە کۆنەکەی لەبیرە. هەردووکیان لە Command Prompt یان PowerShellـی ⁦Windows 11⁩ کار دەکەن (ئەنجامی خوارەوە نموونەیەکی دروستکراوە)؛ هەموو فەرمانەکانی ڕایەڵەی Windows پێکەوە لە فەرمانەکانی ڕایەڵەی Windowsـدان.

Caches also remember “no”. If a name does not exist (the answer NXDOMAIN), resolvers keep that negative answer for a while too, so a mistyped name is not looked up again and again. RFC 2308 takes its TTL from the domain’s SOA record and suggests one to three hours; /flushdns throws these away as well. Very old Windows (Windows 2000) also had its own limits — at most one day (86,400 s) for an answer and 300 s for a “no” — but today it is each record’s own TTL that decides.

کاشەکان «نەخێر»ـیش لەبیر دەکەن. ئەگەر ناوێک بوونی نەبێت (وەڵامی NXDOMAIN)، دۆزەرەوەکانی DNS ئەو وەڵامە نەرێنییەش بۆ ماوەیەک ڕادەگرن، بۆ ئەوەی ناوێکی هەڵە نووسراو دووپاتە و دووپاتە نەگەڕێندرێت. ⁦RFC 2308 TTL⁩ـەکەی لە تۆماری SOAـی دۆمەینەکەوە وەردەگرێت و یەک تا سێ کاتژمێر پێشنیار دەکات؛ /flushdns ئەمانەش فڕێ دەدات. Windowsـی زۆر کۆن ⁦(Windows 2000)⁩ سنووری خۆشی هەبوو — زۆرترین ڕۆژێک (⁦86,400⁩ چرکە) بۆ وەڵامێک و ⁦300⁩ چرکە بۆ «نەخێر»ێک — بەڵام ئەمڕۆ TTLـی خودی هەر تۆمارێک بڕیار دەدات.

An authoritative server holds its domain’s resource records. Each record has a name, a type, a TTL and data. Seven types you will meet most: A (name → IPv4 address), AAAA (name → IPv6 address), CNAME (an alias that points to the real name), MX (the mail server of the domain, with a preference number), NS (the name servers of the domain — what TLD servers hand out), TXT (free text, used for e-mail checks such as SPF and for proving who owns a domain) and PTR (reverse lookup: address → name, under in-addr.arpa).

ڕاژەکارێکی ناوی بەرپرس تۆمارەکانی DNSـی (DNS record) دۆمەینەکەی هەڵدەگرێت. هەر تۆمارێک ناو، جۆر، TTL و دراوەی هەیە. حەوت جۆر کە زۆرتر دەیانبینیت: A (ناو ← ناونیشانی ⁦IPv4⁩)، AAAA (ناو ← ناونیشانی ⁦IPv6⁩)، CNAME (نازناوێک کە ئاماژە بە ناوە ڕاستەقینەکە دەکات)، MX (ڕاژەکاری ئیمەیڵی (Mail server) دۆمەینەکە، لەگەڵ ژمارەی پێشینەیی)، NS (ڕاژەکارەکانی ناوی ئەو دۆمەینە — ئەوەی ڕاژەکارەکانی TLD دەیدەن)، TXT (دەقی ئازاد، بۆ پشکنینی ئیمەیڵ (Email) وەک SPF و بۆ سەلماندنی خاوەنی دۆمەین بەکار دێت) و PTR (گەڕانی پێچەوانە: ناونیشان ← ناو، لە ژێر in-addr.arpa).

A name is not tied to one address. A busy site can have several A records (several servers share the load) plus AAAA records for IPv6 — RFC 1034’s own example gives one host two addresses. A computer with both IPv4 and IPv6 (dual stack) asks for both and usually tries the IPv6 address first. And one IP address can carry many names, for example hundreds of small websites on one hosting server. In the Windows cache these types appear as numbers: type 1 is A and type 12 is PTR (for example 127.0.0.1 → localhost).

ناوێک بە یەک ناونیشانەوە نەبەستراوە. تۆڕگەیەکی قەرەباڵغ دەتوانێت چەند تۆمارێکی Aـی هەبێت (چەند ڕاژەکارێک بارەکە دابەش دەکەن) لەگەڵ تۆماری AAAA بۆ ⁦IPv6⁩ — نموونەی خودی ⁦RFC 1034⁩ دوو ناونیشان دەداتە یەک میوانگر. کۆمپیوتەرێک کە هەم ⁦IPv4⁩ و هەم ⁦IPv6⁩ـی هەیە (ستاکی دووانە) داوای هەردووکیان دەکات و زۆرجار سەرەتا ناونیشانی ⁦IPv6⁩ تاقی دەکاتەوە. هەروەها یەک ناونیشانی IP دەتوانێت زۆر ناو هەڵبگرێت، بۆ نموونە سەدان تۆڕگەی بچووک لەسەر یەک ڕاژەکاری هۆستینگ. لە کاشی Windowsـدا ئەم جۆرانە وەک ژمارە دەردەکەون: جۆری 1 بریتییە لە A و جۆری ⁦12⁩ بریتییە لە PTR (بۆ نموونە 127.0.0.1 ← localhost).

DNS is an application-layer protocol, but its messages still need a transport. A normal question travels in one UDP datagram to port 53 and the answer comes back the same way — no connection to set up, so it is fast; if an answer is lost, the resolver simply asks again. TCP port 53 is used when an answer is too big for UDP and when servers copy whole zones to each other (zone transfers); RFC 7766 requires every DNS implementation to support both. Classic DNS is not encrypted: on café Wi-Fi anyone on the path can see which names you look up. Two standards fix that: DNS over TLS (DoT, TCP port 853, RFC 7858, 2016) and DNS over HTTPS (DoH, port 443, RFC 8484, 2018), supported by browsers and Windows 11.

DNS پرۆتۆکۆڵێکی چینی ئەپە، بەڵام پەیامەکانی هێشتا پێویستیان بە گواستنەوە هەیە. پرسیارێکی ئاسایی لە یەک داتاگرامی (Datagram) UDPـدا بۆ پۆرت ⁦53⁩ دەڕوات و وەڵامەکە بە هەمان شێوە دەگەڕێتەوە — هیچ پەیوەندییەک دانانرێت، بۆیە خێرایە؛ ئەگەر وەڵامێک ون بێت، دۆزەرەوەی DNSـەکە تەنیا دووپاتە دەپرسێتەوە. TCP لەسەر پۆرت ⁦53⁩ بەکار دێت کاتێک وەڵامێک بۆ UDP زۆر گەورەیە و کاتێک ڕاژەکارەکان هەموو ناوچەیەک بۆ یەکتر کۆپی دەکەن (zone transfer)؛ ⁦RFC 7766⁩ داوا دەکات هەموو نەرمەواڵەیەکی DNS پشتگیریی هەردووکیان بکات. DNSـی کلاسیک شفرە ناکرێت: لە وای‌فایی (Wi-Fi) چایخانەدا هەر کەسێک لەسەر ڕێگاکە دەتوانێت ببینێت بەدوای چ ناوێکدا دەگەڕێیت. دوو ستاندارد ئەمە چارەسەر دەکەن: DNS over TLS (DoT، TCP پۆرت ⁦853⁩، ⁦RFC 7858⁩، ⁦2016⁩) و DNS over HTTPS (DoH، پۆرت ⁦443⁩، ⁦RFC 8484⁩، ⁦2018⁩) کە تۆڕگەڕەکان و ⁦Windows 11⁩ پشتگیرییان دەکەن.

So the statement “DNS is a layer 7 protocol” is true — and it is completed by saying that DNS uses UDP and TCP port 53 below it. Transport protocols and port numbers are taught in TCP and UDP and ports and sockets.

کەواتە دەستەواژەی «DNS پرۆتۆکۆڵێکی چینی 7ـە» ڕاستە — و تەواو دەبێت ئەگەر بڵێین DNS لە خوارییەوە UDP و TCP لەسەر پۆرت ⁦53⁩ بەکار دەهێنێت. پرۆتۆکۆڵەکانی گواستنەوە و ژمارەی پۆرت لە TCP و UDP و پۆرتەکان و سۆکێتەکانـدا دەخوێندرێن.

nslookup (name server lookup) asks DNS directly; it is in Windows, macOS and Linux. Typed alone, it shows the default DNS server of your computer and opens an interactive > prompt; followed by a name, it answers at once. The picture shows a typical Windows 11 result.

nslookup ⁦(name server lookup)⁩ ڕاستەوخۆ لە DNS دەپرسێت؛ لە Windows، macOS و Linuxـدا هەیە. ئەگەر بە تەنیا بنووسرێت، ڕاژەکاری بنەڕەتیی DNSـی کۆمپیوتەرەکەت پیشان دەدات و نیشانەی > دەردەخات و چاوەڕێی پرسیار دەکات؛ ئەگەر ناوێکی بەدوادا بێت، یەکسەر وەڵام دەداتەوە. وێنەکە ئەنجامێکی ئاسایی ⁦Windows 11⁩ نیشان دەدات.

Read it line by line. Server and Address name the resolver that answered (a home router often shows UnKnown because it has no name of its own). Non-authoritative answer means the answer came from a resolver’s cache, not from the domain’s authoritative server — it is still correct until its TTL ends. Aliases shows that www.example.com is a CNAME of web1.example.com. You can ask for another record type or another server: nslookup -type=mx example.com, nslookup www.example.com 9.9.9.9. The 3D network lab has no DNS server, so try these on a real computer; the Packet Tracer DNS lab is in server services in Packet Tracer.

دێڕ بە دێڕ بیخوێنەوە. Server و Address ئەو دۆزەرەوەی DNSـە دەناسێنن کە وەڵامی دایەوە (ڕێدۆزی ماڵەوە زۆرجار UnKnown نیشان دەدات چونکە ناوی خۆی نییە). ⁦Non-authoritative answer⁩ واتە وەڵامەکە لە کاشی دۆزەرەوەیەکی DNSـەوە هاتووە، نەک لە ڕاژەکاری ناوی بەرپرسی دۆمەینەکە — هێشتا دروستە تا TTLـەکەی تەواو دەبێت. Aliases نیشان دەدات کە www.example.com CNAMEـی web1.example.comـە. دەتوانیت جۆرێکی تری تۆمار یان ڕاژەکارێکی تر بپرسیت: nslookup -type=mx example.com، nslookup www.example.com 9.9.9.9. تاقیگەی سێ ڕەهەندیی ڕایەڵە ڕاژەکاری DNSـی تێدا نییە، بۆیە ئەمانە لەسەر کۆمپیوتەرێکی ڕاستەقینە تاقی بکەرەوە؛ تاقیگەی DNS لە Packet Tracer لە خزمەتگوزارییەکانی ڕاژەکار لە Packet Tracerـدایە.