The TCP/IP Model and How It Maps to OSIمۆدێلی ⁦TCP/IP⁩ و چۆنییەتیی یەکگرتنەوەی لەگەڵ OSI

A protocol is a set of rules that makes communication possible and efficient. Real networks need many of them, working together in layers. TCP/IP is the Internet's family — its suite — of protocols, named after two of its members: TCP, the Transmission Control Protocol, and IP, the Internet Protocol. It is the most widely used protocol suite in the world: the Internet uses it to join networks across the planet. A first look is in TCP/IP: the rules everyone follows; this lesson shows its layers and how they match OSI.

پرۆتۆکۆڵ کۆمەڵێک یاسایە کە پەیوەندیکردن دەکاتە شتێکی گونجاو و کارا. ڕایەڵەکانی (Network) ڕاستەقینە پێویستیان بە زۆریان هەیە کە لە چینەکاندا پێکەوە کار بکەن. TCP/IP خێزانی پرۆتۆکۆڵەکانی ئینتەرنێتە — کۆمەڵە پرۆتۆکۆڵەکەی — و ناوەکەی لە دوو ئەندامی وەرگیراوە: TCP ⁦(Transmission Control Protocol)⁩ و IP ⁦(Internet Protocol)⁩. بەکارهاتووترین کۆمەڵە پرۆتۆکۆڵی جیهانە: ئینتەرنێت بەکاری دەهێنێت بۆ بەستنەوەی ڕایەڵەکان لە سەرانسەری زەویدا. یەکەم ناساندنی لە ⁦TCP/IP⁩: ئەو یاسایانەی هەمووان پەیڕەویان دەکەنـدایە؛ ئەم وانەیە چینەکانی و چۆنییەتیی گونجانیان لەگەڵ OSI پیشان دەدات.

TCP/IP grew out of research paid for by the US defence research agency DARPA (called ARPA until 1972), to join the defence department's different computer networks. Vint Cerf and Bob Kahn published its design in 1974; in 1978 the one big protocol was split into TCP and IP; and on 1 January 1983 the ARPANET switched to TCP/IP. ISO published the OSI model in 1984 (ISO 7498; ISO/IEC 7498-1 since 1994). So TCP/IP is older than OSI, and it was not built from the OSI model: it was a working system first, and its four layers were described later, in RFC 1122 (1989).

⁦TCP/IP⁩ لە توێژینەوەیەکەوە سەری هەڵدا کە دەزگای توێژینەوەی بەرگریی ئەمریکا، DARPA (تا ⁦1972⁩ ناوی ARPA بوو)، پارەی بۆ دابین کرد بۆ بەستنەوەی ڕایەڵەکانی کۆمپیوتەری (Computer) جۆراوجۆری وەزارەتی بەرگری. Vint Cerf و Bob Kahn لە ⁦1974⁩دا دیزاینەکەیان بڵاو کردەوە؛ لە ⁦1978⁩دا ئەو یەک پرۆتۆکۆڵ گەورەیە دابەش کرا بۆ TCP و IP؛ لە 1ی کانوونی دووەمی ⁦1983⁩ـیشدا ARPANET گۆڕا بۆ ⁦TCP/IP. ISO⁩ لە ⁦1984⁩ـدا مۆدێلی OSIـی (OSI model) بڵاو کردەوە (⁦ISO 7498⁩؛ لە ⁦1994⁩ـەوە ⁦ISO/IEC 7498-1⁩). کەواتە ⁦TCP/IP⁩ کۆنترە لە OSI و لەسەر بنەمای مۆدێلی OSI دروست نەکراوە: سەرەتا سیستەمێکی کارا بوو و چوار چینەکەی دواتر لە ⁦RFC 1122⁩ـدا ⁦(1989)⁩ وەسف کران.

RFC 1122, the Internet's own description of a host, names four layers, from the top: application, transport, internet and link. Many books number them from the bottom — 1 link, 2 internet, 3 transport, 4 application — and use older names for the bottom layer: network access (in Cisco courses), host-to-network or network interface. The original TCP/IP suite was described in the same four layers: host-to-network, internet, transport and application.

⁦RFC 1122⁩، وەسفی خودی ئینتەرنێت بۆ میوانگرێک (Host)، چوار چین ناو دەبات، لە سەرەوە: چینی ئەپ (Application layer)، چینی گواستنەوە (Transport layer)، چینی ئینتەرنێت و چینی بەستەر. زۆر کتێب لە خوارەوە ژمارەیان دەکەن — 1 چینی بەستەر، 2 چینی ئینتەرنێت، 3 چینی گواستنەوە، 4 چینی ئەپ — و بۆ چینی خوارەوە ناوی کۆنتر بەکار دەهێنن: دەستگەیشتن بە ڕایەڵە (لە کۆرسەکانی Cisco)، میوانگر بۆ ڕایەڵە یان نێوبەستە (Interface (network)). کۆمەڵە ⁦TCP/IP⁩ـی ئەسڵی هەر بەم چوار چینە وەسف کرابوو: میوانگر بۆ ڕایەڵە، چینی ئینتەرنێت، چینی گواستنەوە و چینی ئەپ.

Put the two models side by side. TCP/IP's application layer covers OSI layers 7, 6 and 5: the formats, the encryption and the sessions are done inside the applications. Transport matches OSI's transport layer 4, and internet matches OSI's network layer 3 — these are the key parallels. The link layer covers OSI's data link and physical layers 2 and 1: TCP/IP itself does not define them and uses whatever the underlying network defines — Ethernet, Wi-Fi and so on.

دوو مۆدێلەکە لە تەنیشت یەک دابنێ. چینی ئەپی ⁦TCP/IP⁩ چینەکانی 7، 6 و 5ی OSI دەگرێتەوە: شێوە، شفرەکردن (Encryption) و سێشنەکان (Session) لەناو ئەپەکاندا (App) دەکرێن. چینی گواستنەوە لەگەڵ چینی 4ی OSI یەک دەگرێتەوە و چینی ئینتەرنێت لەگەڵ چینی ڕایەڵەی 3ی OSI — ئەمانە هاوتا سەرەکییەکانن. چینی بەستەر چینی بەستەری دراوە و چینی فیزیکیی (Physical layer) OSI، واتە چینەکانی 2 و 1، دەگرێتەوە: خودی ⁦TCP/IP⁩ دیارییان ناکات و ئەوە بەکار دەهێنێت کە ڕایەڵەی ژێرەوە دیاری دەکات — Ethernet، وای‌فای (Wi-Fi) و هتد.

Some figures shade OSI 5 and 6 as “not present in the model”: TCP/IP has no separate layers for them. RFC 1122 itself says that its application layer combines the functions of OSI's top two layers; most books include the session layer too.

هەندێک وێنە ⁦OSI 5⁩ و 6 بە «لە مۆدێلەکەدا نییە» ڕەنگ دەکەن: ⁦TCP/IP⁩ چینی جیای بۆیان نییە. خودی ⁦RFC 1122⁩ دەڵێت چینی ئەپەکەی کارەکانی دوو چینە سەرەوەکەی OSI پێکەوە دەکات؛ زۆربەی کتێبەکان چینی سێشنیش دەخەنە سەری.

How many layers does TCP/IP have? It depends on the book. RFC 1122 and Cisco courses say four: application, transport, internet, link. Many university textbooks, such as Kurose and Ross's Computer Networking and Forouzan's Data Communications and Networking, teach a five-layer “Internet protocol stack” — application, transport, network, data link and physical — because, compared with OSI, it helps to keep the bottom layer's two jobs apart.

⁦TCP/IP⁩ چەند چینی هەیە؟ بەندە بە کتێبەکەوە. ⁦RFC 1122⁩ و کۆرسەکانی Cisco دەڵێن چوار: چینی ئەپ، چینی گواستنەوە، چینی ئینتەرنێت، چینی بەستەر. زۆر کتێبی زانکۆیی، وەک Computer Networkingـی Kurose و Ross و Data Communications and Networkingـی Forouzan، «ستوونی پرۆتۆکۆڵەکانی ئینتەرنێت»ی پێنج چینی فێر دەکەن — چینی ئەپ، چینی گواستنەوە، چینی ڕایەڵە، چینی بەستەری دراوە و چینی فیزیکی — چونکە لە بەراورد لەگەڵ OSIـدا باشترە دوو کارەکەی چینی خوارەوە لێک جیا بکرێنەوە.

Each TCP/IP layer has one kind of job, its own unit of data and its own kind of address. The next four screens look at the layers one by one, from the top.

هەر چینێکی ⁦TCP/IP⁩ یەک جۆر کاری هەیە، یەکەی دراوەی خۆی و جۆرێک ناونیشانی خۆی. چوار شاشەی داهاتوو چینەکان یەک یەک لە سەرەوە دەخەنە ڕوو.

TCP/IP's application layer handles the high-level protocols and also the issues of representation, encoding and dialog control that OSI spreads over layers 5 to 7: all application-related issues are combined into one layer, which makes sure the data is properly packaged for the layer below. Its protocols include HTTP, DNS, DHCP, FTP and TFTP, SMTP, SNMP and SSH. A router also uses some of them itself: TFTP or FTP to copy its software, SSH (in the past Telnet) to be managed, SNMP to be monitored and DNS to look up names.

چینی ئەپی ⁦TCP/IP⁩ پرۆتۆکۆڵەکانی ئاست بەرز دەگرێتە ئەستۆ، هەروەها بابەتەکانی نواندن، کۆدکردن و کۆنترۆڵی گفتوگۆ (Dialog control) کە OSI بەسەر چینەکانی 5 تا 7دا دابەشیان دەکات: هەموو بابەتەکانی ئەپ لە یەک چیندا کۆ کراونەتەوە و دڵنیا دەبێتەوە کە دراوەکە بە دروستی بۆ چینی خوارەوە ئامادە کراوە. پرۆتۆکۆڵەکانی بریتین لە HTTP، DNS، DHCP، FTP و TFTP، SMTP، SNMP و SSH. ڕێدۆز (Router) خۆیشی هەندێکیان بەکار دەهێنێت: TFTP یان FTP بۆ کۆپیکردنی نەرمەواڵەکەی (Software)، SSH (لە ڕابردوودا Telnet) بۆ بەڕێوەبردنی، SNMP بۆ چاودێریکردنی و DNS بۆ دۆزینەوەی ناوەکان.

The unit at this layer is a message (the data itself). Session jobs are explained in where session work happens today and presentation jobs in where TLS really sits.

یەکەی ئەم چینە پەیامـە (خودی دراوەکە). کارەکانی سێشن لە ئەمڕۆ کاری سێشن لە کوێ دەکرێتـدا و کارەکانی پیشاندان لە TLS لە ڕاستیدا لە کوێدایەـدا ڕوون کراونەتەوە.

The transport layer deals with the quality-of-service issues of reliability, flow control and error correction, end to end between two programs. TCP gives a connection-oriented, reliable service: it sets up a connection, numbers the data and sends lost pieces again. UDP gives a connectionless, unreliable service: no connection and no resending, but quick and light. TCP's unit is a segment, UDP's a datagram; TCP can also be seen as one long data stream. Newer transports sit here too: QUIC, carried in UDP and used by HTTP/3, and SCTP, used for signalling in telephone and mobile networks.

چینی گواستنەوە بابەتەکانی جۆریی خزمەتگوزاری دەگرێتە ئەستۆ: متمانە، کۆنترۆڵی ڕەوت (Flow control) و چاککردنەوەی هەڵە، لە سەرێکەوە بۆ سەرەکەی تر لە نێوان دوو بەرنامەدا. TCP خزمەتگوزارییەکی گرێدانتەوەر (Connection-oriented) و متمانەپێکراو دەدات: پەیوەندییەک دادەمەزرێنێت، دراوەکە ژمارە دەکات و پارچە ونبووەکان دووپاتە دەنێرێتەوە. UDP خزمەتگوزارییەکی بێ‌گرێدان (Connectionless) و بێ گەرەنتی دەدات: بێ پەیوەندی و بێ دووپاتە ناردنەوە (Retransmission)، بەڵام خێرا و سووک. یەکەی TCP بڕە (Segment) و یەکەی UDP داتاگرامە (Datagram)؛ دەتوانرێت TCP وەک یەک ڕەوتی درێژی دراوە ببینرێت. گواستنەوەی نوێتریش لێرەن: QUIC، کە بە UDP دەگوازرێتەوە و ⁦HTTP/3⁩ بەکاری دەهێنێت، هەروەها SCTP، کە بۆ ئاماژەدان لە ڕایەڵەکانی تەلەفۆن و مۆبایلدا بەکار دێت.

Their headers, ports and handshakes are taught in TCP and UDP, ports and sockets and TCP connections.

سەردێڕ، پۆرت (Port) و تەوقەکردنەکانیان لە TCP و UDP، پۆرتەکان و سۆکێتەکان و پەیوەندییەکانی TCPـدا فێر دەبیت.

The internet layer lets a host send packets into any network of the internetwork and have them arrive at the destination, whatever path and networks they cross. It uses logical addresses — IP addresses — and routes: routers keep a routing table, filled in by hand or by a routing protocol. Its main protocol is IP (IPv4 and IPv6), with helpers: ICMP reports errors and answers tests such as ping, routing protocols such as OSPF and BGP share routes, and IGMP joins multicast groups. RIP is a routing protocol too, although its messages ride in UDP (port 520). ARP, which finds the MAC address that belongs to an IP address, works between this layer and the link layer. RARP is history: DHCP replaced it.

چینی ئینتەرنێت ڕێگە دەدات میوانگرێک پاکێتەکان (Packet) بنێرێتە ناو هەر ڕایەڵەیەک لەناو ڕایەڵەی ڕایەڵەکاندا (Internetwork) و بگەنە مەبەست، بە هەر ڕێگا و ڕایەڵەیەکدا تێپەڕن. ناونیشانی لۆجیکی — ناونیشانەکانی IP (IP address) — و ڕێگا بەکار دەهێنێت: ڕێدۆزەکان خشتەیەکی ڕێدۆزی (Routing table) هەڵدەگرن کە بە دەست یان بە پرۆتۆکۆڵێکی ڕێدۆزی (Routing protocol) پڕ دەکرێتەوە. پرۆتۆکۆڵ سەرەکییەکەی IPـە (IPv4 و IPv6)، لەگەڵ یاریدەدەر: ICMP هەڵە ڕاپۆرت دەکات و وەڵامی تاقیکردنەوەی وەک پینگ (Ping) دەداتەوە، پرۆتۆکۆڵەکانی ڕێدۆزیی وەک OSPF و BGP ڕێگا هاوبەش دەکەن و IGMP بەشداری لە گرووپەکانی فرەپەخش (Multicast) دەکات. RIPـیش پرۆتۆکۆڵێکی ڕێدۆزییە، هەرچەندە پەیامەکانی بە UDP دەگوازرێنەوە (پۆرتی ⁦520⁩). ARP، کە ناونیشانی MACـی (MAC address) سەر بە ناونیشانێکی IP دەدۆزێتەوە، لە نێوان ئەم چینە و چینی بەستەردا کار دەکات. RARP مێژووە: DHCP جێگەی گرتەوە.

The link (network access) layer deals with everything an IP packet needs to actually cross the physical link — all the details of OSI's physical and data link layers: the electrical, mechanical, procedural and functional rules; the data rate, distances and connectors; frames and physical (MAC) addresses; synchronisation, flow control and error control. Its unit is the frame, sent as bits. In LANs today this means Ethernet and Wi-Fi; in access and wide-area links PPP or PPPoE, HDLC on serial router links, fibre and 4G/5G. Token Ring and FDDI (LANs), X.25, Frame Relay and ATM (WANs) and 1970s packet radio are history. Proxy ARP — a router answering ARP for hosts behind it — is rarely needed today.

چینی بەستەر (دەستگەیشتن بە ڕایەڵە) هەموو ئەو شتانە دەگرێتە ئەستۆ کە پاکێتێکی IP پێویستیەتی بۆ ئەوەی بە ڕاستی بە بەستەرە فیزیکییەکەدا تێپەڕێت — هەموو وردەکارییەکانی چینی فیزیکی و چینی بەستەری دراوەی OSI: یاسا کارەبایی، میکانیکی، ڕێوشوێنی و کردارییەکان؛ ڕێژەی بیت (Bit rate)، دووری و سەرەکانی کێبڵ (Cable connector)؛ فرەیمەکان (Frame) و ناونیشانی فیزیکی (ناونیشانی MAC)؛ هاوکاتکردن، کۆنترۆڵی ڕەوت و کۆنترۆڵی هەڵە (Error control). یەکەکەی فرەیمە کە وەک بیت (Bit) دەنێردرێت. ئەمڕۆ لە ڕایەڵە ناوچەییەکاندا (LAN) ئەمە واتە Ethernet و وای‌فای؛ لە بەستەرەکانی دەستگەیشتن و ناوچەی فراواندا PPP یان PPPoE، HDLC لەسەر بەستەری زنجیرەیی نێوان ڕێدۆزەکان، فایبەر و ⁦4G/5G. Token Ring⁩ و FDDI (ڕایەڵەی ناوچەیی)، ⁦X.25⁩، Frame Relay و ATM (ڕایەڵەی فراوان (WAN)) و ڕادیۆی پاکێتی ساڵانی ⁦1970⁩ مێژوون. Proxy ARP — ڕێدۆزێک کە لە جیاتی ئەو میوانگرانەی لە پشتیەوەن وەڵامی ARP دەداتەوە — ئەمڕۆ کەم پێویست دەبێت.

Older lists of TCP/IP protocols mix today's protocols with history. Here they are sorted:

لیستە کۆنەکانی پرۆتۆکۆڵەکانی ⁦TCP/IP⁩ پرۆتۆکۆڵەکانی ئەمڕۆ و مێژوو تێکەڵ دەکەن. لێرەدا ڕیز کراون:

Telnet and rlogin send everything, passwords included, as plain text; SSH replaced them. The same family of protocols also appears in A family of protocols you use every day.

Telnet و rlogin هەموو شتێک، تێپەڕەوشەکانیش (Password)، وەک دەقی ئاشکرا (Plaintext) دەنێرن؛ SSH جێگەیانی گرتەوە. هەمان خێزانی پرۆتۆکۆڵەکان لە خێزانێک پرۆتۆکۆڵ کە هەموو ڕۆژێک بەکاریان دەهێنیتـیشدا هەیە.

Draw TCP/IP's protocols and you get an hourglass. At the top are many applications; below them TCP, UDP and QUIC; at the narrow waist only IP; below it many kinds of link; at the bottom copper, radio and light. Because every application meets every link at IP, a new application works on every network at once, and a new kind of link carries every application. The Internet's architects wrote in RFC 1958 (1996) that ideally there should be one, and only one, protocol at the Internet level. Some protocols use two transports: DNS normally uses UDP port 53 and switches to TCP for large answers, and HTTP/3 runs over QUIC in UDP.

ئەگەر پرۆتۆکۆڵەکانی ⁦TCP/IP⁩ بکێشیت، کاتژمێرێکی لمی دروست دەبێت. لە سەرەوە زۆر ئەپ هەن؛ لە ژێریانەوە TCP، UDP و QUIC؛ لە کەمەرە تەنگەکەدا تەنیا IP؛ لە ژێر ئەویشەوە زۆر جۆری بەستەر؛ لە بنەوەش مس، ڕادیۆ و ڕووناکی. چونکە هەموو ئەپێک لە IPـدا بە هەموو بەستەرێک دەگات، ئەپێکی نوێ یەکسەر لەسەر هەموو ڕایەڵەیەک کار دەکات و جۆرێکی نوێی بەستەر هەموو ئەپێک هەڵدەگرێت. دیزاینەرانی ئینتەرنێت لە ⁦RFC 1958 (1996)⁩دا نووسیان کە باشترین حاڵەت ئەوەیە تەنیا یەک پرۆتۆکۆڵ لە ئاستی ئینتەرنێتدا هەبێت. هەندێک پرۆتۆکۆڵ دوو گواستنەوە بەکار دەهێنن: DNS بە ئاسایی پۆرتی ⁦53⁩ی UDP بەکار دەهێنێت و بۆ وەڵامی گەورە دەگۆڕێت بۆ TCP؛ ⁦HTTP/3⁩ـیش لەسەر QUIC لەناو UDPـدا کار دەکات.

In short: OSI is the map engineers talk with; TCP/IP is the road network the traffic really uses.

بە کورتی: OSI ئەو نەخشەیەیە کە ئەندازیاران پێی قسە دەکەن؛ ⁦TCP/IP⁩ ئەو تۆڕی ڕێگایانەیە کە هاتوچۆ بە ڕاستی بەکاری دەهێنێت.

In a real network each kind of device works up to a certain layer. Computers, phones and servers use all the layers; a special gateway can join networks that use different protocols. A router works at layer 3 and splits a network into smaller broadcast domains; a switch or a bridge works at layer 2 and splits it into smaller collision domains (a network card works at layer 2 too, but splits nothing); a hub, a repeater and the cables work at layer 1 and form one collision domain and one broadcast domain. More in collision and broadcast domains.

لە ڕایەڵەیەکی ڕاستەقینەدا هەر جۆرە ئامێرێک تا چینێکی دیاریکراو کار دەکات. کۆمپیوتەر، مۆبایل و ڕاژەکار (Server) هەموو چینەکان بەکار دەهێنن؛ دەروازەیەکی ڕایەڵەی (Gateway) تایبەت دەتوانێت ئەو ڕایەڵانە بەیەکەوە ببەستێت کە پرۆتۆکۆڵی جیاواز بەکار دەهێنن. ڕێدۆز لە چینی 3دا کار دەکات و ڕایەڵە دابەش دەکات بۆ چەند پاوانێکی پەخشی (Broadcast domain) بچووکتر؛ سویچ (Network switch) یان پردی ڕایەڵە (Bridge) لە چینی 2دا کار دەکەن و دابەشی دەکەن بۆ چەند پاوانێکی پێکدادانی (Collision domain) بچووکتر (کارتی ڕایەڵەیش (Network interface card) لە چینی 2دا کار دەکات، بەڵام هیچ دابەش ناکات)؛ هەب (Hub)، دووپاتەکەرەوە (Repeater) و کێبڵەکان لە چینی 1دا کار دەکەن و یەک پاوانی پێکدادان و یەک پاوانی پەخش پێک دەهێنن. زیاتر لە پاوانەکانی پێکدادان و پاوانەکانی پەخشـدا.