Wireless LANs: Wi-Fi Standards, Access Points and Securityڕایەڵەی بێتەلی ناوچەیی: ستانداردەکانی وای‌فای، خاڵەکانی دەستڕاگەیشتن و ئاسایش

A wireless network joins devices with radio waves or other wireless signals through the air, without wires or cables. At home it is the Internet that reaches your laptop or phone with no cable at all; on a campus it is the Wi-Fi that follows you from the library to the lecture hall.

ڕایەڵەی بێتەل ئامێرەکان بە شەپۆلە ڕادیۆییەکان (Radio wave) یان سیگناڵی (Signal) بێتەلی تر لە ڕێگەی هەواوە بە یەکەوە دەبەستێت، بەبێ تەل یان کێبڵ. لە ماڵەوە ئینتەرنێت (Internet) بەبێ هیچ کێبڵێک دەگاتە لاپتۆپ (Laptop) یان مۆبایلەکەت؛ لە زانکۆدا وای‌فای لە کتێبخانەوە تا هۆڵی وانەکان لەگەڵت دێت.

You meet four kinds of wireless network every day:

ڕۆژانە چوار جۆر ڕایەڵەی بێتەل دەبینیت:

This lesson is about Wi-Fi, the wireless LAN. How the four compare as media is in Bluetooth, mobile networks and satellites, and their sizes in Four sizes of wireless network. Usually only the last part of the journey is wireless: the router is joined to the provider by cable or fibre, and access points are joined to switches by cables (Wireless networks). Which Wi-Fi and Bluetooth versions suit small battery-powered sensors is in Wi-Fi and Bluetooth Low Energy for IoT.

ئەم وانەیە لەبارەی وای‌فایە، ڕایەڵەی بێتەلی ناوچەیی. بەراوردی ئەم چوارە وەک هۆکاری گواستنەوە (Transmission medium) لە Bluetooth، ڕایەڵەی مۆبایل و مانگی دەستکرددا هەیە و قەبارەکانیان لە چوار قەبارەی ڕایەڵەی بێتەلدا. زۆربەی جار تەنیا کۆتا بەشی ڕێگاکە بێتەلە: ڕێدۆز بە کێبڵ یان فایبەر بە دابینکەرەکەوە بەستراوە و خاڵەکانی دەستڕاگەیشتن بە کێبڵ بە سویچەکانەوە (Network switch) بەستراون (ڕایەڵە بێتەلەکان). کام وەشانی وای‌فای و Bluetooth بۆ هەستەوەرەکانی (Sensor) بچووکی بە پاتری (Battery) گونجاوە، لە وای‌فای و بلووتووسی کەموزە بۆ IoTدا هەیە.

Wi-Fi is the everyday name of the IEEE 802.11 family of standards, the wireless partner of Ethernet, IEEE 802.3 (Ethernet: From 10Base-2 to 800 Gigabit). The first 802.11 standard appeared in 1997 with 2 Mb/s. Two groups share the work: the IEEE 802.11 working group writes the technical standards (802.11n, ac, ax, be…), and the Wi-Fi Alliance, a group of companies, tests products, certifies them and owns the name Wi-Fi. Since 2018 the Alliance gives the generations simple numbers — Wi-Fi 4, 5, 6, 6E and 7 (Wi-Fi generations).

وای‌فای ناوی ڕۆژانەی خێزانی ستانداردەکانی (Standard) ⁦IEEE 802.11⁩ـە، هاوبەشی بێتەلی Ethernet کە ⁦IEEE 802.3⁩ـە (Ethernet: لە ⁦10Base-2⁩ـەوە بۆ ⁦800⁩ گیگابیت). یەکەم ستانداردی ⁦802.11⁩ لە ⁦1997⁩دا بە ⁦2 Mb/s⁩ دەرچوو. دوو دەستە کارەکە بەش دەکەن: گرووپی کاری ⁦IEEE 802.11⁩ ستانداردەکان دەنووسێت (⁦802.11n⁩، ac، ax، be…) و ⁦Wi-Fi Alliance⁩، کە کۆمەڵێک کۆمپانیایە، بەرهەمەکان تاقی دەکاتەوە، بڕوانامەیان پێ دەدات و خاوەنی ناوی ⁦Wi-Fi⁩ـیە. لە ⁦2018⁩ـەوە Alliance ژمارەی سادە دەداتە نەوەکان — وای‌فای 4، 5، 6، ⁦6E⁩ و 7 (نەوەکانی وای‌فای).

Wi-Fi uses the same 48-bit MAC addresses as Ethernet (MAC Addresses and Ethernet Frames), so the two work together easily. But the air is a very different medium from a cable:

وای‌فای هەمان ناونیشانەکانی MACـی (MAC address) ⁦48⁩ بیتیی (Bit) Ethernet بەکار دەهێنێت (ناونیشانەکانی MAC و فرەیمەکانی Ethernet)، بۆیە ئەم دووانە بە ئاسانی پێکەوە کار دەکەن. بەڵام هەوا هۆکارێکی گواستنەوەی زۆر جیاوازە لە کێبڵ:

An access point (AP) has a radio on one side and an Ethernet port on the other. It passes frames between the two worlds, turning 802.11 frames into Ethernet frames and back — so it is a kind of bridge, a translational bridge (Kinds of bridges). It works at layers 1 and 2 only: it does not route, and it does not give out IP addresses.

خاڵی دەستڕاگەیشتن ⁦(AP)⁩ لە لایەکەوە ڕادیۆیەکی هەیە و لە لایەکەی ترەوە دەرچەیەکی Ethernet. فرەیمەکان (Frame) لە نێوان ئەم دوو جیهانەدا دەگوازێتەوە و فرەیمەکانی ⁦802.11⁩ دەکاتە فرەیمەکانی Ethernet و بە پێچەوانەوە — بۆیە جۆرێکە لە پردی ڕایەڵە (Bridge)، پردێکی ڕایەڵەی وەرگێڕ (جۆرەکانی پردی ڕایەڵە). تەنیا لە چینی فیزیکی (Physical layer) و چینی بەستەری دراوەدا (Data link layer) کار دەکات: ڕێدۆزی (Routing) ناکات و ناونیشانی IP (IP address) نادات بە کەس.

The access point can be a box of its own — a hardware access point — or software on a computer or phone that shares its connection — a software access point. Your phone's mobile hotspot is one.

خاڵی دەستڕاگەیشتن دەکرێت سندووقێکی سەربەخۆ بێت — خاڵی دەستڕاگەیشتنی ڕەقەواڵە (Hardware) — یان نەرمەواڵەیەک (Software) لەسەر کۆمپیوتەر (Computer) یان مۆبایلێک کە پەیوەندییەکەی خۆی هاوبەش دەکات — خاڵی دەستڕاگەیشتنی نەرمەواڵە. هۆتسپۆتی (Hotspot) مۆبایلـەکەت یەکێکە لەمانە.

In schools, hospitals and offices the access points sit on the ceiling, often one for every classroom or two. Each one gets data and power through a single Ethernet cable (PoE, Power over Ethernet), and a central wireless LAN controller or a cloud service sets them all up at once.

لە قوتابخانە، نەخۆشخانە و ئۆفیسەکاندا خاڵەکانی دەستڕاگەیشتن لە بنمیچەوە دادەنرێن، زۆرجار یەکێک بۆ هەر یەک یان دوو پۆل. هەریەکەیان دراوە (Data) و کارەبا لە ڕێگەی یەک کێبڵی Ethernetـەوە وەردەگرێت (PoE، Power over Ethernet) و کۆنترۆڵکەرێکی WLAN (Wireless LAN controller) یان نەرمەواڵەیەک لەسەر ئینتەرنێت هەموویان پێکەوە ڕێک دەخات.

At home you rarely see a separate access point. The box from the internet provider is four devices in one — modem, router, switch and access point (The home “router”: four devices in one; short version: The “router” at home). People call the whole box a Wi-Fi router, but only one of its four parts is the access point.

لە ماڵەوە بە دەگمەن خاڵێکی دەستڕاگەیشتنی جیا دەبینیت. ئەو سندووقەی دابینکەری ئینتەرنێت (ISP) دایدەنێت چوار ئامێرە لە یەکدا — مۆدێم (Modem)، ڕێدۆز، سویچ و خاڵی دەستڕاگەیشتن («ڕێدۆزی» ماڵەوە: چوار ئامێر لە یەکدا؛ کورتەکەی: «ڕێدۆزی» ماڵەوە). خەڵک بە هەموو سندووقەکە دەڵێن ڕێدۆزی وای‌فای، بەڵام تەنیا یەکێک لە چوار بەشەکەی خاڵی دەستڕاگەیشتنە.

So an access point only joins Wi-Fi to the wired LAN, while a wireless router also routes between your LAN and the Internet, shares one public address among all devices (NAT) and hands out local addresses (DHCP).

کەواتە خاڵی دەستڕاگەیشتن تەنیا وای‌فای بە ڕایەڵەی وایەردارەوە دەبەستێت، لە کاتێکدا ڕێدۆزی بێتەل ڕێدۆزییش لە نێوان ڕایەڵە ناوچەییەکەت (LAN) و ئینتەرنێتدا دەکات، یەک ناونیشانی گشتی لە نێوان هەموو ئامێرەکاندا هاوبەش دەکات ⁦(NAT)⁩ و ناونیشانی ناوخۆیی دابەش دەکات (DHCP).

Every Wi-Fi network has a name, the SSID (Service Set Identifier), up to 32 bytes long, such as School-WiFi. The access point announces it about ten times a second in short beacon frames; that is the list your phone shows.

هەموو ڕایەڵەیەکی وای‌فای ناوێکی هەیە، SSID ⁦(Service Set Identifier)⁩، تا ⁦32⁩ بایت (Byte) درێژ، وەک School-WiFi. خاڵی دەستڕاگەیشتن نزیکەی دە جار لە چرکەیەکدا لە فرەیمەکانی کورتی ڕاگەیاندندا (beacon) ڕایدەگەیەنێت؛ ئەوە ئەو لیستەیە کە مۆبایلەکەت نیشانی دەدات.

One access point with its clients is a BSS (Basic Service Set). Each BSS has its own ID, the BSSID: the MAC address of the access point's radio. When one access point is not enough, several APs on the same wired LAN send the same SSID; together they form an ESS (Extended Service Set).

یەک خاڵی دەستڕاگەیشتن لەگەڵ ڕاژەخوازەکانی BSSـێکە ⁦(Basic Service Set)⁩. هەر BSSـێک ناسێنەری خۆی هەیە، BSSID: ناونیشانی MACـی ڕادیۆی خاڵی دەستڕاگەیشتنەکە. کاتێک یەک خاڵی دەستڕاگەیشتن بەس نییە، چەند APـێک لەسەر هەمان ڕایەڵەی وایەردار هەمان SSID دەنێرن؛ پێکەوە ESSـێک دروست دەکەن ⁦(Extended Service Set)⁩.

In an ESS your phone roams: walking down the corridor, it notices that another AP is stronger and moves to it, keeping the same network and the same IP address. The phone, not the access point, decides when to move; extra standards (802.11k, v and r) help it choose quickly and log in again in a fraction of a second. Example: a school in Sulaymaniyah has 12 ceiling access points, all sending School-WiFi — one ESS with 12 BSSs and 12 BSSIDs.

لە ESSـدا مۆبایلەکەت ڕۆمینگ دەکات: کاتێک بە ڕاڕەوەکەدا دەڕۆیت، هەست دەکات APـێکی تر بەهێزترە و دەچێتە سەری، بە هەمان ڕایەڵە و هەمان ناونیشانی IP. مۆبایلەکە، نەک خاڵی دەستڕاگەیشتن، بڕیار دەدات کەی بگوازرێتەوە؛ ستانداردەکانی زیادە (⁦802.11k⁩، v و r) یارمەتی دەدەن خێرا هەڵبژێرێت و لە بەشێکی چرکەیەکدا دووپاتە بچێتە ژوورەوە. نموونە: قوتابخانەیەک لە سلێمانی ⁦12⁩ خاڵی دەستڕاگەیشتنی بنمیچی هەیە کە هەموویان School-WiFi دەنێرن — یەک ESS بە ⁦12⁩ BSS و ⁦12 BSSID⁩.

Wi-Fi can also work without an access point. In ad hoc mode (an IBSS, independent BSS) devices talk to each other directly. Today you meet the idea as Wi-Fi Direct: a phone sends a photo straight to a printer, or shows its screen on a TV. Strictly, Wi-Fi Direct lets one of the two devices play the access point for a moment, but no separate box is needed.

وای‌فای دەتوانێت بەبێ خاڵی دەستڕاگەیشتنیش کار بکات. لە دۆخی ad hocـدا (IBSS، BSSـی سەربەخۆ) ئامێرەکان ڕاستەوخۆ قسە لەگەڵ یەکتر دەکەن. ئەمڕۆ ئەم بیرۆکەیە وەک ⁦Wi-Fi Direct⁩ دەبینیت: مۆبایلێک وێنەیەک ڕاستەوخۆ بۆ چاپەرێک دەنێرێت، یان شاشەکەی لەسەر تیڤییەک نیشان دەدات. بە وردی، لە ⁦Wi-Fi Direct⁩ـدا یەکێک لە دوو ئامێرەکە بۆ ماوەیەک ڕۆڵی خاڵی دەستڕاگەیشتن دەگێڕێت، بەڵام پێویست بە سندووقێکی جیا ناکات.

At the other end are homes too big for one box. Mesh Wi-Fi puts two or three nodes around the house; they send one SSID and pass traffic to each other by radio (or, better, by cable), and only the main node needs a cable to the router. Why mesh beats a simple range extender is in Repeaters today: Wi-Fi extenders and mesh. The Wi-Fi Alliance's EasyMesh programme lets nodes from different makers work together. Why a mesh keeps working when one node fails is in Where meshes shine.

لە لایەکەی ترەوە ماڵی زۆر گەورە هەن کە یەک سندووق بەشیان ناکات. ڕایەڵەی چنراوی (Mesh topology) وای‌فای دوو یان سێ خاڵ لە ماڵەکەدا دادەنێت؛ یەک SSID دەنێرن و هاتوچۆی دراوە بە ڕادیۆ (یان باشتر، بە کێبڵ) بۆ یەکتر دەگوازنەوە و تەنیا خاڵە سەرەکییەکە پێویستی بە کێبڵ هەیە بۆ ڕێدۆز. بۆچی ڕایەڵەی چنراو لە دووپاتەکەرەوەیەکی (Repeater) سادەی وای‌فای باشترە لە دووپاتەکەرەوەکان ئەمڕۆ: درێژکەرەوەی وای‌فای و ڕایەڵەی چنراودا هەیە. بەرنامەی EasyMeshـی ⁦Wi-Fi Alliance⁩ ڕێگە دەدات خاڵی دروستکەرانی جیاواز پێکەوە کار بکەن. بۆچی ڕایەڵەی چنراو کاتێک خاڵێکی تێک دەچێت هەر کار دەکات، لە کوێ ڕایەڵەی چنراو باشترەدا هەیە.

Wi-Fi uses three frequency bands. All three are unlicensed: anyone may use them without a licence, within power limits — so your router shares them with the neighbours, with Bluetooth and even with microwave ovens.

وای‌فای سێ باندی لەرەلەر بەکار دەهێنێت. هەر سێکیان باندی بێمۆڵەتن (Unlicensed spectrum): هەر کەسێک دەتوانێت بەبێ مۆڵەت بەکاریان بهێنێت، لە ناو سنووری هێزدا — بۆیە ڕێدۆزەکەت هاوبەشیان دەکات لەگەڵ دراوسێکان، لەگەڵ Bluetooth و تەنانەت لەگەڵ فڕنی مایکرۆوەیڤ.

The rule of thumb: lower frequency, longer range; higher frequency, more room and more speed. 2.4 GHz waves pass walls better, but the band is narrow and crowded. 5 GHz has many more channels; some of them must give way to weather and airport radar (DFS). 6 GHz is wide and quiet but reaches least far, works only with Wi-Fi 6E and 7 devices — and accepts only WPA3 security. Most routers today are dual-band or tri-band: one radio per band, often with one SSID, and the router steers each device to the best band.

یاسایەکی سادە: لەرەلەر (Frequency) نزمتر، مەودای درێژتر؛ لەرەلەر بەرزتر، شوێنی زیاتر و خێرایی زیاتر. شەپۆلەکانی ⁦2.4 GHz⁩ باشتر بە ناو دیواردا تێدەپەڕن، بەڵام باندی لەرەلەرەکە تەسک و قەرەباڵغە. ⁦5 GHz⁩ کەناڵی ڕادیۆیی زۆر زیاتری هەیە؛ هەندێکیان دەبێت ڕێگە بۆ ڕاداری (Radar) کەشناسی و فڕۆکەخانە چۆڵ بکەن (DFS). ⁦6 GHz⁩ پان و بێدەنگە بەڵام کەمترین مەودای هەیە، تەنیا لەگەڵ ئامێرەکانی وای‌فای ⁦6E⁩ و 7 کار دەکات — و تەنیا WPA3 وەک ئاسایش قبووڵ دەکات. زۆربەی ڕێدۆزەکان ئەمڕۆ دوو باندی یان سێ باندیـن: بۆ هەر باندێکی لەرەلەر ڕادیۆیەک، زۆرجار بە یەک SSID؛ ڕێدۆز هەر ئامێرێک دەنێرێتە سەر باشترین باندی لەرەلەر.

A band is divided into channels. At 2.4 GHz the channel numbers are only 5 MHz apart, but each Wi-Fi signal is about 20 MHz wide (22 MHz for old 802.11b) — so neighbouring channels overlap. Of the 13 channels most countries allow, only 1, 6 and 11 do not overlap at all.

هەر باندێکی لەرەلەر دابەش دەکرێت بۆ کەناڵە ڕادیۆییەکان. لە ⁦2.4 GHz⁩ـدا ژمارەی کەناڵە ڕادیۆییەکان تەنیا ⁦5 MHz⁩ لە یەکەوە دوورن، بەڵام هەر سیگناڵێکی وای‌فای نزیکەی ⁦20 MHz⁩ پانە (⁦22 MHz⁩ بۆ ⁦802.11b⁩ـی کۆن) — بۆیە کەناڵە ڕادیۆییەکان دراوسێکان بەسەر یەکدا دەکەون. زۆربەی وڵاتان ڕێگە بە ⁦13⁩ کەناڵی ڕادیۆیی دەدەن، بەڵام تەنیا 1، 6 و ⁦11⁩ هیچ بەسەر یەکدا ناکەون.

Two networks on the same channel take turns politely with CSMA/CA, so they share the time. Two networks on overlapping channels — say 1 and 3 — cannot read each other's frames: each one is just interference for the other, and errors and resends go up. So in a building in Erbil, three flats' routers should use 1, 6 and 11 — never a channel in between. Other sources of interference at 2.4 GHz are microwave ovens, Bluetooth, baby monitors and wireless cameras.

دوو ڕایەڵە لەسەر هەمان کەناڵی ڕادیۆیی بە CSMA/CA بە ڕێکی نۆرە دەگرن، بۆیە کاتەکە هاوبەش دەکەن. دوو ڕایەڵە لەسەر کەناڵی ڕادیۆیی بەسەریەکداکەوتوو — بۆ نموونە 1 و 3 — ناتوانن فرەیمەکانی یەکتر بخوێننەوە: هەریەکەیان تەنیا دەستتێوەردانی ڕادیۆییە بۆ ئەوی تر و هەڵە و دووپاتە ناردنەوە (Retransmission) زیاد دەبن. بۆیە لە باڵەخانەیەکی هەولێر، ڕێدۆزەکانی سێ شوقە دەبێت 1، 6 و ⁦11⁩ بەکار بهێنن — هەرگیز کەناڵێکی ڕادیۆیی نێوانیان. سەرچاوەکانی تری دەستتێوەردانی ڕادیۆیی لە ⁦2.4 GHz⁩ـدا فڕنی مایکرۆوەیڤ، Bluetooth، ئامێری چاودێریی منداڵ و کامێرای بێتەلن.

At 5 and 6 GHz the 20 MHz channels sit side by side without overlap, and routers join neighbours into wider channels of 40, 80 or 160 MHz — and 320 MHz with Wi-Fi 7 at 6 GHz. Each doubling of the width roughly doubles the speed of one network, but halves the number of channels left for the neighbours.

لە 5 و ⁦6 GHz⁩ـدا کەناڵە ڕادیۆییەکانی ⁦20 MHz⁩ لە تەنیشت یەکەوەن بەبێ ئەوەی بەسەر یەکدا بکەون و ڕێدۆزەکان دراوسێکان دەکەنە کەناڵی ڕادیۆیی پانتری ⁦40⁩، ⁦80⁩ یان ⁦160 MHz⁩ — و ⁦320 MHz⁩ لەگەڵ وای‌فای 7 لە ⁦6 GHz⁩ـدا. هەر جارێک پانییەکە دوو هێندە بکرێت، خێرایی یەک ڕایەڵە نزیکەی دوو هێندە دەبێت، بەڵام ژمارەی کەناڵە ڕادیۆییەکانی بەتاڵ بۆ دراوسێکان نیوە دەبێت.

Ethernet on a shared coax cable used CSMA/CD: send, and if you hear a collision, stop and try again later (CSMA/CD). Wi-Fi cannot do that. A radio cannot listen while it sends — at its own antenna its signal is millions of times stronger than anyone else's — and some stations cannot hear each other at all. So Wi-Fi tries to avoid collisions instead: CSMA/CA, carrier sense multiple access with collision avoidance.

Ethernet لەسەر کێبڵی هاوتەوەری (Coaxial cable) هاوبەش CSMA/CDـی بەکار دەهێنا: بنێرە و ئەگەر پێکدادانت بیست، ڕابوەستە و دواتر دووپاتە هەوڵ بدەرەوە (CSMA/CD). وای‌فای ناتوانێت ئەوە بکات. ڕادیۆ ناتوانێت لە کاتی ناردندا گوێ بگرێت — لە ئەنتێنای (Antenna) خۆیدا سیگناڵەکەی ملیۆنان جار بەهێزترە لە هی هەر کەسێکی تر — و هەندێک ئامێر هەر یەکتر نابیستن. بۆیە وای‌فای لە جیاتی ئەوە هەوڵ دەدات خۆی لە پێکدادان لابدات: CSMA/CA، carrier sense multiple access with collision avoidance.

The random countdown avoids most collisions: two stations waiting for the same quiet moment almost never pick the same number. The ACKs are the price — every frame is answered — which is one reason why real Wi-Fi speed is well below the number printed on the box.

ژماردنی هەڕەمەکی ڕێگە لە زۆربەی پێکدادانەکان دەگرێت: دوو ئامێر کە چاوەڕێی هەمان ساتی بێدەنگ دەکەن بە دەگمەن هەمان ژمارە هەڵدەبژێرن. ACKـەکان نرخەکەن — وەڵامی هەموو فرەیمێک دەدرێتەوە — ئەمەش یەکێکە لە هۆکارەکانی ئەوەی خێرایی ڕاستەقینەی وای‌فای زۆر کەمترە لەو ژمارەیەی لەسەر سندووقەکە نووسراوە.

Collision avoidance works only if stations can hear each other. In the animation, laptops A and C both reach the access point, but they are too far apart (or a wall is between them) to hear each other. Each one thinks the channel is free, both send, and the frames collide at the AP: the hidden node problem.

خۆلادان لە پێکدادان تەنیا کاتێک کار دەکات کە ئامێرەکان گوێیان لە یەکتر بێت. لە وێنە جووڵاوەکەدا، لاپتۆپەکانی A و C هەردووکیان دەگەنە خاڵی دەستڕاگەیشتن، بەڵام زۆر لە یەکەوە دوورن (یان دیوارێک لە نێوانیاندایە) و گوێیان لە یەکتر نابێت. هەریەکەیان وا دەزانێت کەناڵە ڕادیۆییەکە بەتاڵە، هەردووکیان دەنێرن و فرەیمەکان لە لای AP پێکدا دەدەن: کێشەی نۆدی شاراوە.

The fix is a short exchange before a long frame: A sends RTS (request to send) to the AP, and the AP answers CTS (clear to send). Everyone who hears the CTS — C too — keeps quiet for the time written in it. RTS/CTS costs time, so devices use it only for long frames (above the RTS threshold) or when they lose many frames; many home routers leave it off.

چارەسەرەکە ئاڵوگۆڕێکی کورتە پێش فرەیمێکی درێژ: A RTS (request to send، داوای ناردن) بۆ AP دەنێرێت و AP بە CTS (clear to send، ڕێگەی ناردن) وەڵام دەداتەوە. هەموو ئەوانەی گوێیان لە CTS دەبێت — Cـیش — بۆ ئەو ماوەیەی تێیدا نووسراوە بێدەنگ دەبن. ⁦RTS/CTS⁩ کات دەخوات، بۆیە ئامێرەکان تەنیا بۆ فرەیمەکانی درێژ (سەرووی RTS threshold) یان کاتێک فرەیمی زۆر ون دەکەن بەکاری دەهێنن؛ زۆر ڕێدۆزی ماڵەوە کوژاوەی دەهێڵنەوە.

The generations with their dates are listed in Wi-Fi generations. Here is what the two newest ones actually changed. More than raw speed, it is about sharing the air among many devices:

نەوەکان لەگەڵ مێژووەکانیان لە نەوەکانی وای‌فایدا ڕیز کراون. لێرەدا ئەوەی دوو نوێترینیان بە ڕاستی گۆڕییان دەبینیت. زیاتر لە خێرایی ڕووت، مەسەلەکە هاوبەشکردنی هەوایە لە نێوان ئامێرێکی زۆردا:

QAM is explained in What real modems use: QAM and OFDM. With M points, each change of the wave carries $\log_2 M$ bits, so:

QAM لە ئەوەی مۆدێمە ڕاستەقینەکان بەکاری دەهێنن: QAM و OFDMدا ڕوون کراوەتەوە. بە M خاڵ، هەر گۆڕانێکی شەپۆل $\log_2 M$ بیت هەڵدەگرێت، کەواتە:

Dates: Wi-Fi 6 certification began in 2019 and the IEEE 802.11ax standard was published in 2021. The Wi-Fi Alliance began certifying Wi-Fi 7 in January 2024; the IEEE approved 802.11be in September 2024 and published it on 22 July 2025. A Wi-Fi 7 router helps only the devices that also have Wi-Fi 7.

مێژووەکان: بڕوانامەدانی وای‌فای 6 لە ⁦2019⁩دا دەستی پێ کرد و ستانداردی ⁦IEEE 802.11ax⁩ لە ⁦2021⁩دا بڵاوکرایەوە. ⁦Wi-Fi Alliance⁩ لە کانوونی دووەمی ⁦2024⁩دا دەستی کرد بە بڕوانامەدانی وای‌فای 7؛ IEEE لە ئەیلوولی ⁦2024⁩دا ⁦802.11be⁩ـی پەسەند کرد و لە ⁦22⁩ی تەممووزی ⁦2025⁩دا بڵاوی کردەوە. ڕێدۆزێکی وای‌فای 7 تەنیا یارمەتی ئەو ئامێرانە دەدات کە ئەوانیش وای‌فای 7یان هەیە.

Wi-Fi 8 is IEEE 802.11bn, still a draft as of November 2026 (draft D2.10); the IEEE 802.11 working group’s timeline plans final approval for May 2028. Its aim is not a higher top speed — it keeps Wi-Fi 7's widest channels and 4096-QAM — but ultra-high reliability: fewer lost frames, lower delay, smoother roaming between access points, and neighbouring access points that coordinate instead of getting in each other's way. A router sold as “Wi-Fi 8” before the standard is final follows a draft.

وای‌فای 8 هەمان IEEE ⁦802.11bn⁩ـە کە تا نۆڤەمبەری ⁦2026⁩ هێشتا ڕەشنووسە (ڕەشنووسی ⁦D2.10⁩)؛ خشتەی کاتی گرووپی کاری ⁦IEEE 802.11⁩ پەسەندکردنی کۆتایی بۆ ئایاری ⁦2028⁩ داناوە. ئامانجەکەی خێرایی بەرزتر نییە — پانترین کەناڵە ڕادیۆییەکان و ⁦4096-QAM⁩ـی وای‌فای 7 دەهێڵێتەوە — بەڵکو پشتپێبەستراویی (Reliability) زۆر بەرزە: فرەیمی ونبووی کەمتر، دواکەوتنی (Latency) کەمتر، ڕۆمینگی نەرمتر لە نێوان خاڵەکانی دەستڕاگەیشتندا و خاڵی دەستڕاگەیشتنی دراوسێ کە هاوئاهەنگ دەبن لە جیاتی ئەوەی ڕێگەی یەکتر بگرن. ڕێدۆزێک کە پێش تەواوبوونی ستانداردەکە بە ناوی «وای‌فای 8» دەفرۆشرێت پەیڕەوی ڕەشنووسێک دەکات.

Is wireless networking insecure? Not as a rule — it depends on the settings. Radio waves pass through walls, so anyone in range can receive the frames; what protects you is encryption. An open network, or one with WEP, is insecure; a network with WPA3, or WPA2 with a long random password, is secure enough for everyday use.

ئایا ڕایەڵەی بێتەل ئاسایشی نییە؟ وەک یاسایەکی گشتی نا — بەستراوە بە ڕێکخستنەکانەوە. شەپۆلە ڕادیۆییەکان بە ناو دیواردا تێدەپەڕن، بۆیە هەر کەسێک لە ناو مەودادا بێت دەتوانێت فرەیمەکان وەربگرێت؛ ئەوەی تۆ دەپارێزێت شفرەکردنە. ڕایەڵەیەکی کراوە، یان یەکێک بە WEP، ئاسایشی نییە؛ ڕایەڵەیەک بە WPA3، یان WPA2 لەگەڵ تێپەڕەوشەیەکی درێژ و هەڕەمەکی، بۆ بەکارهێنانی ڕۆژانە بەسە.

Enhanced Open gives cafés and airports encryption without a password, so nobody can simply listen to your traffic. It does not prove that the network is the real one, though, so on any public Wi-Fi keep to HTTPS, or use a VPN (Man-in-the-middle, VPNs).

Enhanced Open شفرەکردن بەبێ تێپەڕەوشە دەداتە چایخانە و فڕۆکەخانەکان، بۆیە کەس ناتوانێت بە سادەیی گوێ لە هاتوچۆکەت بگرێت. بەڵام ناسەلمێنێت کە ڕایەڵەکە ڕاستەقینەیە، بۆیە لە هەموو ڕایەڵەکانی وای‌فایی گشتیدا تەنیا HTTPS بەکار بهێنە یان VPN (هێرشی کەسی ناوەڕاست، VPN).

Home networks use Personal mode: one shared password for everyone. A university cannot work like that: whenever one student leaves, the password would have to change for thousands of people. Enterprise mode (WPA2-Enterprise or WPA3-Enterprise) uses IEEE 802.1X: each person logs in with their own user name and password (or a certificate), the access point passes the log-in to an authentication server (RADIUS), and each device gets its own encryption key.

ڕایەڵەکانی ماڵەوە دۆخی Personal بەکار دەهێنن: یەک تێپەڕەوشەی هاوبەش بۆ هەمووان. زانکۆیەک ناتوانێت وا کار بکات: هەر کاتێک قوتابییەک بڕوات، دەبێت تێپەڕەوشەکە بۆ هەزاران کەس بگۆڕدرێت. دۆخی Enterprise (⁦WPA2-Enterprise⁩ یان ⁦WPA3-Enterprise⁩) IEEE 802.1X بەکار دەهێنێت: هەر کەسێک بە ناوی بەکارهێنەر (Username) و تێپەڕەوشەی خۆی (یان بڕوانامەیەکی دیجیتاڵی (Digital certificate)) دەچێتە ژوورەوە، خاڵی دەستڕاگەیشتن چوونەژوورەوەکە دەداتە ڕاژەکارێکی (Server) پشتڕاستکردنەوەی ناسنامە (Authentication) ⁦(RADIUS)⁩ و هەر ئامێرێک کلیلی شفرەکردنی (Encryption key) خۆی وەردەگرێت.

eduroam, the Wi-Fi of universities in many countries, works this way: a student or lecturer logs in with the home university's account on the campus of any member university.

eduroam، وای‌فایی زانکۆکان لە زۆر وڵاتدا، بەم شێوەیە کار دەکات: قوتابی یان مامۆستا بە هەژماری بەکارهێنەری زانکۆکەی خۆی لە ناو کەمپی هەر زانکۆیەکی ئەندامدا دەچێتە ژوورەوە.

Hana's family in Duhok went through the settings page of their Wi-Fi router. These are the settings that matter:

خێزانەکەی هانا لە دهۆک لاپەڕەی ڕێکخستنەکانی ڕێدۆزی وای‌فایەکەیان پشکنی. ئەمانە ئەو ڕێکخستنانەن کە گرنگن:

Two popular settings give no real protection. A hidden SSID still travels in other frames, and phones that look for a hidden network call its name everywhere they go. A MAC filter lets only listed MAC addresses in, but an attacker can read an allowed address from the air and copy it (Can a MAC address be changed?) — and private Wi-Fi addresses make the list hard to keep anyway.

دوو ڕێکخستنی باو هیچ پاراستنێکی ڕاستەقینە نادەن. SSIDـی شاراوە هێشتا لە فرەیمەکانی تردا دەگوازرێتەوە و ئەو مۆبایلانەی بە دوای ڕایەڵەیەکی شاراوەدا دەگەڕێن ناوەکەی لە هەر شوێنێک بن بانگ دەکەن. فلتەری (Filter) MAC تەنیا ڕێگە بە ناونیشانەکانی MAC ناو لیستەکە دەدات، بەڵام هێرشبەر دەتوانێت ناونیشانێکی ڕێگەپێدراو لە هەواوە بخوێنێتەوە و کۆپی بکات (ئایا ناونیشانی MAC دەگۆڕدرێت؟) — هەروەها ناونیشانە تایبەتییەکانی وای‌فای ڕاگرتنی لیستەکە قورس دەکەن.

You will set all of this up yourself — SSID, WPA2/WPA3 password and DHCP — in Lab: Building a Wireless LAN in Packet Tracer in the Routing and Switching course; its checklist Before it goes live: hardening repeats these settings.

هەموو ئەمانە خۆت ڕێک دەخەیت — SSID، تێپەڕەوشەی ⁦WPA2/WPA3⁩ و DHCP — لە تاقیگە: دروستکردنی ڕایەڵەیەکی بێتەلی ناوچەیی لە Packet Tracerـی خولی ڕێدۆزی و سویچکردن (Switching)؛ لیستی پشکنینی پێش کەوتنە کار: بەهێزکردنی ئاسایش هەمان ڕێکخستنەکان دووپاتە دەکاتەوە.