LANs, MANs, WANs and the Internetڕایەڵەی ناوچەیی، ڕایەڵەی شاری، ڕایەڵەی فراوان و ئینتەرنێت

Networks are named after the area they cover. Three categories are the classic ones — the LAN, the MAN and the WAN — and two more are common: the PAN around one person and the CAN on one campus. Each size fits inside the next:

ڕایەڵەکان بەپێی ئەو ناوچەیەی دەیگرنەوە ناو دەنرێن. سێ پۆل پۆلە ناسراوەکانن — ڕایەڵەی ناوچەیی، ڕایەڵەی شاری و ڕایەڵەی فراوان — و دوو پۆلی تریش باون: ڕایەڵەی کەسی بە دەوری یەک کەسدا و ڕایەڵەی کەمپەس لەسەر یەک کەمپەس. هەر قەبارەیەک لە ناو قەبارەی دواتردا جێی دەبێتەوە:

Networks are also classified by the relationship between their computers: peer-to-peer or client/server — see Two architectures. The full size table is in Networks by size.

ڕایەڵەکان بەپێی پەیوەندیی نێوان کۆمپیوتەرەکانیشیان پۆلێن دەکرێن: ڕایەڵەی تاک بۆ تاک (Peer-to-peer network) یان ڕاژەخواز (Client)/ڕاژەکار (Server) — بڕوانە دوو تەلارسازی. خشتەی تەواوی قەبارەکان لە ڕایەڵەکان بەپێی قەبارەدایە.

A local area network (LAN) is a group of network devices that work within a small area: a room, a house, an office or a school building. It is usually one individual network that serves the people of one organisation — one business, one school, one family — with its services and applications. The owner lays the cables and runs the switches, so a LAN is cheap to build and very fast.

ڕایەڵەی ناوچەیی کۆمەڵێک ئامێری ڕایەڵەیە کە لە ناوچەیەکی بچووکدا کار دەکەن: ژوورێک، خانوویەک، فەرمانگەیەک یان باڵەخانەی قوتابخانەیەک. زۆرجار یەک ڕایەڵەی تاکە کە خزمەتگوزاری و ئەپەکانی (App) خۆی پێشکەشی خەڵکی یەک ڕێکخراو دەکات — یەک کۆمپانیا، یەک قوتابخانە، یەک خێزان. خاوەنەکەی کێبڵەکان ڕادەکێشێت و سویچەکان (Network switch) بەڕێوە دەبات، بۆیە ڕایەڵەی ناوچەیی هەرزان دروست دەبێت و زۆر خێرایە.

A wireless LAN (WLAN) is a LAN, or the part of one, that uses radio (Wi-Fi) instead of wires. When one organisation joins the LANs of several buildings on one site — a university, a hospital, a factory — it builds a campus area network (CAN), still with one owner.

ڕایەڵەی ناوچەیی بێتەل (Wireless) ⁦(WLAN)⁩ ڕایەڵەیەکی ناوچەییە، یان بەشێکی، کە لە جیاتی وایەر ڕادیۆ (وای‌فای (Wi-Fi)) بەکاردەهێنێت. کاتێک ڕێکخراوێک ڕایەڵە ناوچەییەکانی چەند باڵەخانەیەک لەسەر یەک شوێن پێکەوە دەبەستێت — زانکۆیەک، نەخۆشخانەیەک، کارگەیەک — ڕایەڵەی کەمپەس دروست دەکات، هێشتا بە یەک خاوەنەوە.

A metropolitan area network (MAN) joins the LANs of one city or town, over distances of a few to tens of kilometres. It is a high-speed network that carries the bulk of the data traffic across that area. A company may rent it from a provider — for example a fibre ring through Sulaimani that joins its head office, two branches and its data centre — or a city may build one for its offices and schools.

ڕایەڵەی شاری ڕایەڵە ناوچەییەکانی یەک شار یان شارۆچکە پێکەوە دەبەستێت، بە دووریی چەند تا دەیان کیلۆمەتر. ڕایەڵەیەکی خێرایە کە زۆربەی هاتوچۆی دراوە (Data) لەو ناوچەیەدا هەڵدەگرێت. کۆمپانیایەک دەتوانێت لە دابینکەرێکەوە بە کرێی بگرێت — بۆ نموونە ئەڵقەیەکی فایبەر بە ناو سلێمانیدا کە نووسینگەی سەرەکی، دوو لق و ناوەندی دراوەکەی (Data centre) پێکەوە دەبەستێت — یان شارەوانییەک دەتوانێت یەکێک بۆ فەرمانگە و قوتابخانەکانی دروست بکات.

Rules of thumb: a LAN reaches about 1 km, a MAN about 100 km. A company’s warehouse 20 km away and its factory 10 km away can be on its MAN; a branch 160 km away is in another city, so its link is a WAN link.

یاسای نزیکەیی: ڕایەڵەی ناوچەیی تا نزیکەی ⁦1 km⁩ دەڕوات و ڕایەڵەی شاری تا نزیکەی ⁦100 km⁩. کۆگای کۆمپانیایەک لە ⁦20 km⁩ دوورتر و کارگەکەی لە ⁦10 km⁩ دوورتر دەتوانن لەسەر ڕایەڵە شارییەکەی بن؛ لقێک لە ⁦160 km⁩ دوورتر لە شارێکی ترە، بۆیە بەستنەوەکەی بەستنەوەی ڕایەڵەی فراوانە.

LANs that are far apart — in different cities, countries or continents — are connected by a wide area network (WAN). A WAN combines many kinds of media: fibre under roads and seas, microwave and radio links, satellites. Its long links usually belong to telecom companies, and organisations rent them.

ڕایەڵە ناوچەییەکان کە لە یەکەوە دوورن — لە شار، وڵات یان کیشوەری جیاوازدا — بە ڕایەڵەی فراوان پێکەوە دەبەسترێن. ڕایەڵەی فراوان زۆر جۆری هۆکاری گواستنەوە (Transmission medium) تێکەڵ دەکات: فایبەر لە ژێر ڕێگا و دەریاکاندا، بەستنەوەی مایکرۆوەیڤ و ڕادیۆیی، مانگی دەستکرد. بەستنەوە درێژەکانی زۆرجار هی کۆمپانیاکانی پەیوەندین و ڕێکخراوەکان بە کرێیان دەگرن.

Example: a company has a LAN in its Sulaimani office and another in Erbil, about 150 km away. Router R1 in Sulaimani and router R2 in Erbil are joined by a WAN link rented from a provider. The largest WAN of all is the Internet.

نموونە: کۆمپانیایەک ڕایەڵەیەکی ناوچەیی لە نووسینگەی سلێمانی و یەکێکی تر لە هەولێر هەیە، بە دووریی نزیکەی ⁦150 km⁩. ڕێدۆز (Router) ⁦R1⁩ لە سلێمانی و ڕێدۆز ⁦R2⁩ لە هەولێر بە بەستنەوەیەکی ڕایەڵەی فراوان پێکەوە بەستراون کە لە دابینکەرێکەوە بە کرێ گیراوە. گەورەترین ڕایەڵەی فراوان ئینتەرنێتە.

“A LAN has the highest bandwidth” is a tendency, not a law: short LAN links are cheap to make fast, while long-distance capacity must be paid for — yet the fibre of an Internet backbone carries far more than any LAN. All these distances and speeds are rules of thumb, not standards.

«ڕایەڵەی ناوچەیی زۆرترین پانایی باندی (Bandwidth) هەیە» ئاراستەیەکە، نەک یاسا: بەستنەوە کورتەکانی ڕایەڵەی ناوچەیی بە هەرزانی خێرا دەکرێن، بەڵام توانای دوورمەودا پارەی دەوێت — لەگەڵ ئەوەشدا فایبەری بڕبڕەی ڕایەڵەی (Backbone) ئینتەرنێت زۆر زیاتر لە هەر ڕایەڵەیەکی ناوچەیی هەڵدەگرێت. هەموو ئەم دووری و خێراییانە یاسای نزیکەیین، نەک ستاندارد (Standard).

Older lists say: LANs are “high speed, up to 10 Gb/s” with Ethernet, Fast Ethernet, Gigabit and 10 Gigabit Ethernet and ATM; MANs reach “up to 40 Gb/s” with Metro Ethernet and ATM over SONET/SDH; WANs are “slow, up to 155 or 622 Mb/s” over analog and digital dial-up (ISDN), leased lines, X.25, DSL, Frame Relay and ATM. Those were the numbers of the mid-2000s. In 2026:

لیستە کۆنەکان دەڵێن: ڕایەڵە ناوچەییەکان «خێران، تا ⁦10 Gb/s⁩» بە Ethernet، Fast Ethernet، Gigabit و ⁦10 Gigabit Ethernet⁩ و ATM؛ ڕایەڵە شارییەکان «تا ⁦40 Gb/s⁩» دەگەن بە Metro Ethernet و ATM بەسەر ⁦SONET/SDH⁩ـدا؛ ڕایەڵە فراوانەکان «خاون، تا ⁦155⁩ یان ⁦622 Mb/s⁩» بە ⁦dial-up⁩ـی ئەنالۆگ و دیجیتاڵ ⁦(ISDN)⁩، هێڵە بەکرێگیراوەکان، ⁦X.25⁩، DSL، Frame Relay و ATM. ئەوانە ژمارەکانی ناوەڕاستی ساڵانی ⁦2000⁩ بوون. لە ⁦2026⁩دا:

A company that needs to join its offices has four main choices:

کۆمپانیایەک کە پێویستی بە پێکەوەبەستنی نووسینگەکانیەتی چوار هەڵبژاردەی سەرەکیی هەیە:

A VPN (virtual private network) extends a private network across a public network such as the Internet. How it protects the data: VPN and VPN: a safe tunnel through the Internet.

VPN ڕایەڵەیەکی تایبەت بەسەر ڕایەڵەیەکی گشتیدا، وەک ئینتەرنێت، درێژ دەکاتەوە. چۆن دراوە دەپارێزێت: VPN و VPN: تونێلێکی سەلامەت بە ناو ئینتەرنێتدا.

Connect two or more networks and you get an internetwork, or an internet with a small i. Each network keeps its own technology — Ethernet, Wi-Fi, a city’s fibre ring, leased lines — and routers pass packets from one network to the next. Do not confuse it with the Internet with a capital I: the name of one particular internet, the worldwide public one. In short: an internet is any set of interconnected networks; the Internet is the largest of them.

دوو یان زیاتر ڕایەڵە پێکەوە ببەستە و ڕایەڵەیەکی ڕایەڵەکانت دەبێت، یان internet بە i بچووک. هەر ڕایەڵەیەک تەکنەلۆجیای خۆی دەپارێزێت — Ethernet، وای‌فای، ئەڵقەی فایبەری شارێک، هێڵە بەکرێگیراوەکان — و ڕێدۆزەکان پاکێتەکان لە ڕایەڵەیەکەوە بۆ ڕایەڵەی دواتر دەگوازنەوە. تێکەڵی مەکە لەگەڵ Internet بە I گەورە، واتە ئینتەرنێت: ئەمە ناوی تایبەتی یەک ڕایەڵەی ڕایەڵەکانە، ئەوەی جیهانی و گشتییە. بە کورتی: internet هەر کۆمەڵێک ڕایەڵەیە کە پێکەوە بەسترابن؛ ئینتەرنێت گەورەترینیانە.

The Internet is a global mesh of interconnected networks: a public, worldwide collection of networks that links businesses, government agencies, universities and individuals. Its English name is short for inter-networking, working between networks. As of November 2026 it joins about 80,000 independent networks and billions of phones, computers and other devices — probably the largest system people have ever built.

ئینتەرنێت ڕایەڵەیەکی چنراوی جیهانییە لە ڕایەڵە پێکەوەبەستراوەکان: کۆمەڵێکی جیهانی لە ڕایەڵەکانە کە بۆ هەمووان کراوەیە و کۆمپانیاکان، دامەزراوە حکومییەکان، زانکۆکان و تاکەکەسەکان پێکەوە دەبەستێت. ناوە ئینگلیزییەکەی کورتکراوەی ⁦inter-networking⁩ـە، واتە کارکردن لە نێوان ڕایەڵەکاندا. تا نۆڤەمبەری ⁦2026⁩ نزیکەی ⁦80,000⁩ ڕایەڵەی سەربەخۆ و ملیاران مۆبایل، کۆمپیوتەر و ئامێری تر پێکەوە دەبەستێت — لەوانەیە گەورەترین سیستەم بێت کە مرۆڤ تا ئێستا دروستی کردبێت.

No one owns all of it. Your phone reaches it through an ISP (Internet service provider); ISPs connect to each other and to large content companies; transit providers carry traffic between countries and continents. Every network has its own owner and is joined to the others by agreements.

کەس خاوەنی هەمووی نییە. مۆبایلەکەت لە ڕێگای دابینکەرێکی ئینتەرنێتەوە پێی دەگات؛ دابینکەرەکانی ئینتەرنێت بە یەکترەوە و بە کۆمپانیا گەورەکانی ناوەڕۆکەوە دەبەسترێن؛ دابینکەرانی گواستنەوە هاتوچۆ لە نێوان وڵاتان و کیشوەرەکاندا هەڵدەگرن. هەر ڕایەڵەیەک خاوەنی خۆی هەیە و بە ڕێککەوتن بە ئەوانی ترەوە بەستراوە.

Where do two networks meet? Without a meeting point at home, two ISPs in the same country may hand their traffic to a transit provider abroad and get it back the long way, through thousands of kilometres of cable. An Internet exchange point (IXP) fixes this: many networks plug into the same large switches in one building and swap traffic directly, which is called peering. Local traffic stays local, so it arrives faster and costs less. Which network carries whose traffic is decided by agreements and BGP policy (Policy: the owner decides what “best” means).

دوو ڕایەڵە لە کوێ یەک دەگرن؟ ئەگەر لە ناو وڵاتدا شوێنی یەکگرتن نەبێت، دوو دابینکەری ئینتەرنێت لە هەمان وڵاتدا لەوانەیە هاتوچۆکەیان بدەنە دابینکەرێکی گواستنەوە لە دەرەوەی وڵات و بە ڕێگا درێژەکەدا، بە ناو هەزاران کیلۆمەتر کێبڵدا، وەریبگرنەوە. خاڵی ئاڵوگۆڕی ئینتەرنێت ⁦(IXP)⁩ ئەمە چارەسەر دەکات: زۆر ڕایەڵە لە یەک باڵەخانەدا بە هەمان سویچە گەورەکانەوە دەبەسترێن و ڕاستەوخۆ هاتوچۆ ئاڵوگۆڕ دەکەن، کە پێی دەوترێت peering. هاتوچۆی ناوخۆیی لە ناوخۆدا دەمێنێتەوە، بۆیە خێراتر دەگات و کەمتر تێدەچێت. کام ڕایەڵە هاتوچۆی کێ هەڵدەگرێت بە ڕێککەوتن و سیاسەتی BGP بڕیار دەدرێت (سیاسەت: خاوەنەکە بڕیار دەدات «باشترین» چییە).

Iraq and the Kurdistan Region reach the rest of the Internet by several routes (as of November 2026):

عێراق و هەرێمی کوردستان بە چەند ڕێگایەک دەگەنە بەشەکانی تری ئینتەرنێت (تا نۆڤەمبەری ⁦2026⁩):

Routes in several directions make the connection more reliable: when one cable is cut, traffic can take another — the mesh idea of Physical and Logical Topologies.

ڕێگا لە چەند ئاڕاستەیەکەوە پەیوەندییەکە متمانەپێکراوتر دەکات: کاتێک کێبڵێک دەپچڕێت، هاتوچۆ دەتوانێت ڕێگایەکی تر بگرێت — بیرۆکەی ڕایەڵەی چنراو لە تۆپۆلۆجیی فیزیکی و تۆپۆلۆجیی لۆجیکی.

Almost all traffic between countries and continents travels through submarine cables lying on the sea floor; satellites carry only a very small share. As of 2026 there are more than 600 active and planned submarine cables and over 1.5 million km in service. For most of its way a cable is only as thick as a garden hose: inside, hair-thin glass fibres carry the data as light, protected by steel wires, copper and plastic. Near the shore it is thicker and buried.

نزیکەی هەموو هاتوچۆی نێوان وڵاتان و کیشوەرەکان بە ناو کێبڵە ژێردەریاییەکاندا دەڕوات کە لەسەر بنی دەریا ڕاکشاون؛ مانگی دەستکرد تەنیا بەشێکی زۆر بچووک هەڵدەگرێت. تا ⁦2026⁩ زیاتر لە ⁦600⁩ کێبڵی ژێردەریایی هەیە کە کار دەکەن یان لە پلاندان و زیاتر لە ⁦1.5⁩ ملیۆن km لە کاردایە. بۆ زۆربەی ڕێگاکەی کێبڵێک تەنیا هێندەی بۆرییەکی ئاوی باخچە ئەستوورە: لە ناویدا ڕیشاڵی شووشەی هێندەی موو باریک دراوە وەک ڕووناکی دەگوازنەوە و بە وایەری پۆڵا، مس و پلاستیک پارێزراون. لە نزیک کەنار ئەستوورترە و لە ژێر خۆڵدا دەنێژرێت.

Where a cable comes ashore there is a cable landing station, the building that connects it to the country’s land network — Iraq’s is at Al-Faw. A cable is built to last at least 25 years, but newer, faster cables often replace it sooner. How light travels in a fibre: Fibre-Optic Cables.

لەو شوێنەی کێبڵێک دێتە وشکانی وێستگەی گەیشتنی کێبڵ هەیە، ئەو باڵەخانەیەی کە بە ڕایەڵەی وشکانیی وڵاتەکەوە دەیبەستێت — هی عێراق لە فاوە. کێبڵێک بۆ لانیکەم ⁦25⁩ ساڵ دروست دەکرێت، بەڵام زۆرجار کێبڵی نوێتر و خێراتر زووتر جێی دەگرنەوە. ڕووناکی چۆن لە فایبەردا دەڕوات: کێبڵەکانی فایبەر ئۆپتیک.

The Internet did not start as a giant network. It grew step by step, like circles that keep getting wider: two computers, then a group in one place, nearby buildings, a whole city, many cities, countries and finally the whole world. The real milestones:

ئینتەرنێت وەک ڕایەڵەیەکی زەبەلاح دەستی پێ نەکرد. هەنگاو بە هەنگاو گەورە بوو، وەک بازنە کە بەردەوام فراوانتر دەبن: دوو کۆمپیوتەر، پاشان کۆمەڵێک لە یەک شوێندا، باڵەخانە نزیکەکان، شارێکی تەواو، چەند شارێک، وڵاتان و لە کۆتاییدا هەموو جیهان. وێستگە ڕاستەقینەکان:

The rest of the story — e-mail, DNS, the Web and Wi-Fi — is in From ARPANET to Wi-Fi.

بەشەکەی تری چیرۆکەکە — ئیمەیڵ (Email)، DNS، وێب و وای‌فای — لە ARPANETـەوە بۆ وای‌فایدایە.

How many people use this network of networks? In 2025, 6 billion people — 74 % of the world’s population — used the Internet, up from 5.8 billion a year earlier. But 2.2 billion people were still offline, most of them in low-income countries. In the Arab States region, which includes Iraq, 70 % of people were online (ITU, Facts and Figures 2025).

چەند کەس ئەم ڕایەڵەی ڕایەڵەکان بەکاردەهێنن؟ لە ⁦2025⁩دا 6 ملیار کەس — ⁦74%⁩ـی دانیشتووانی جیهان — ئینتەرنێتیان بەکارهێنا، بەراورد بە ⁦5.8⁩ ملیار لە ساڵی پێشوودا. بەڵام ⁦2.2⁩ ملیار کەس هێشتا ئۆفلاین بوون، زۆربەیان لە وڵاتانی داهات نزمدا. لە ناوچەی وڵاتانی عەرەبیدا، کە عێراقیش دەگرێتەوە، ⁦70%⁩ـی خەڵک ئۆنلاین بوون (ITU، ⁦Facts and Figures 2025⁩).

Three words are often mixed up, but each names a different world:

سێ وشە زۆرجار تێکەڵ دەکرێن، بەڵام هەریەکەیان ناوی جیهانێکی جیاوازە:

In Kurdish the Web is also called تۆڕ, from تۆڕی جاڵجاڵۆکە, a spider’s web — just as English web comes from the spider’s cobweb: threads joined in every direction. Its family of words: a website (website) made of web pages (web pages), opened in a web browser (web browser), starting at its home page (home page). More in The Internet is not the Web.

لە کوردیدا بە وێب دەوترێت «تۆڕ»یش، لە «تۆڕی جاڵجاڵۆکە»ـوە وەرگیراوە — هەروەک وشەی ئینگلیزیی web لە تۆڕی جاڵجاڵۆکە (cobweb) هاتووە: داو کە بە هەموو ئاڕاستەیەکدا پێکەوە بەستراون. خێزانی وشەکانی: تۆڕگە (Website) کە لە لاپەڕەتۆڕەکان (Web page) پێک دێت، لە تۆڕگەڕدا (Web browser) دەکرێتەوە و لە لاپەڕەی سەرەکییەکەیەوە (Home page) دەست پێ دەکات. زیاتر: جیاوازیی ئینتەرنێت و وێب.

How to protect yourself — check before you share, report bullying, manage your screen time — is taught in Digital citizenship and Cyberbullying.

چۆن خۆت بپارێزیت — پێش هاوبەشکردن بپشکنە، ڕاپۆرتی سووکایەتی بدە، کاتی شاشە ڕێک بخە — لە هاووڵاتیبوونی دیجیتاڵی و ئازاردانی سایبەریدا فێر دەکرێت.