Types of Networks: LAN, WAN and Moreجۆرەکانی ڕایەڵە: ڕایەڵەی ناوچەیی، ڕایەڵەی فراوان و زیاتر

A network is two or more computers and other devices (printers, phones, servers) that are joined together so they can exchange data. They are joined by transmission media, such as cables or radio waves, and by communications devices, such as network cards, switches and routers. The lesson Network Hardware: NICs, Switches and Routers in this chapter shows these devices, and the lesson Cables and Wireless: Transmission Media shows the cables and Wi-Fi.

ڕایەڵەیەک بریتییە لە دوو کۆمپیوتەر یان زیاتر لەگەڵ ئامێری تر (چاپەر (Printer)، مۆبایل، ڕاژەکار) کە پێکەوە بەستراون بۆ ئەوەی دراوە (Data) لە نێوان خۆیاندا بگۆڕنەوە. بە هۆکارەکانی گواستنەوە (Transmission medium) پێکەوە دەبەسترێن، وەک کێبڵ یان شەپۆلی ڕادیۆیی، هەروەها بە ئامێرەکانی پەیوەندی (Communications device) وەک کارتی ڕایەڵە (Network interface card)، سویچ (Network switch) و ڕێدۆز (Router). وانەی ڕەقەواڵەی ڕایەڵە لەم بەشەدا ئەم ئامێرانە پیشان دەدات و وانەی کێبڵ و بێتەل: هۆکارەکانی گواستنەوە کێبڵ و وای‌فای (Wi-Fi) ڕوون دەکاتەوە.

A computer on its own can already do a lot. Joined to others, it can do five more things for a person or a business:

کۆمپیوتەرێک بە تەنها خۆی زۆر کار دەکات. بەڵام کاتێک بە کۆمپیوتەرەکانی ترەوە دەبەسترێت، پێنج کاری تر بۆ کەسێک یان بۆ کۆمپانیایەک دەکات:

Exam questions often ask for the advantages and disadvantages of joining a school's or a company's computers into a network. Here are the six advantages that the course lists, each with the reason behind it.

پرسیارەکانی تاقیکردنەوە زۆرجار داوای سوود و زیانەکانی بەستنەوەی کۆمپیوتەرەکانی قوتابخانەیەک یان کۆمپانیایەک لە ڕایەڵەیەکدا دەکەن. ئەمانە ئەو شەش سوودەن کە کۆرسەکە ڕیزیان دەکات، هەر یەکەیان لەگەڵ هۆکارەکەیدا.

A network also brings costs and risks. The course lists five:

ڕایەڵە تێچوو و مەترسیشی لەگەڵدایە. کۆرسەکە پێنجیان ڕیز دەکات:

Notice that two of the disadvantages are about one central point: the file server. Organisations reduce this risk with a second server, regular backups and a person who looks after the network.

سەرنج بدە کە دووان لەم زیانانە پەیوەندییان بە یەک خاڵی ناوەندییەوە هەیە: ڕاژەکاری فایلەکان. دامەزراوەکان ئەم مەترسییە بە ڕاژەکارێکی دووەم، باکئەپی بەردەوام و کەسێک کە چاودێریی ڕایەڵەکە دەکات کەم دەکەنەوە.

Networks are often named after the area they cover, from a few metres around one person to the whole planet. The names fit inside each other like the rings of an onion: a home network is inside a city, a city is inside a country.

ڕایەڵەکان زۆرجار بەپێی ئەو ناوچەیەی دەیگرنەوە ناو دەنرێن، لە چەند مەترێک لە دەوری یەک کەسەوە تا هەموو جیهان. ناوەکان وەک توێکانی پیاز لەناو یەکتردا جێ دەگرن: ڕایەڵەی ماڵ (Home area network) لەناو شارێکدایە و شاریش لەناو وڵاتێکدا.

A local area network (LAN) connects computers and devices in a limited area: a home, an office, a school or one building. The devices are close together, so a LAN is fast and cheap, and the owner controls all of it. A company with three departments on three floors can join them all into one LAN, so they share one printer room and one file server.

ڕایەڵەی ناوچەیی کۆمپیوتەرەکان و ئامێرەکان لە ناوچەیەکی سنوورداردا پێکەوە دەبەستێت: ماڵێک، ئۆفیسێک، قوتابخانەیەک یان یەک باڵەخانە. ئامێرەکان لە یەکەوە نزیکن، بۆیە ڕایەڵەی ناوچەیی خێرا و هەرزانە و خاوەنەکەی هەمووی بەڕێوە دەبات. کۆمپانیایەک کە سێ بەشی لە سێ نهۆمدا هەیە، دەتوانێت هەموویان بکاتە یەک ڕایەڵەی ناوچەیی، بۆ ئەوەی یەک ژووری چاپەر و یەک ڕاژەکاری فایلەکان بە هاوبەشی بەکاربهێنن.

A wireless LAN (WLAN) is a LAN in which devices join by radio (Wi-Fi) instead of cables. In practice most LANs are mixed: the desktop and the printer use Ethernet cables, while phones and laptops use Wi-Fi. The Wi-Fi access point that the phones talk to is itself wired into the LAN, so a WLAN is really the wireless part of a LAN. At home, one small box usually does every job:

ڕایەڵەی ناوچەیی بێتەل ⁦(WLAN)⁩ بریتییە لە ڕایەڵەیەکی ناوچەیی کە ئامێرەکان بە ڕادیۆ (وای‌فای) دەچنە سەری لە جیاتی کێبڵ. لە ڕاستیدا زۆربەی ڕایەڵە ناوچەییەکان تێکەڵن: کۆمپیوتەری مێزی (Desktop computer) و چاپەر کێبڵی Ethernet بەکاردەهێنن، لە کاتێکدا مۆبایل و لاپتۆپ وای‌فای بەکاردەهێنن. ئەو خاڵی دەستڕاگەیشتنەی (Access point) وای‌فای کە مۆبایلەکان قسەی لەگەڵ دەکەن، خۆی بە وایەر بە ڕایەڵەی ناوچەییەوە بەستراوە، بۆیە WLAN لە ڕاستیدا بەشە بێتەلەکەی ڕایەڵە ناوچەییەکەیە. لە ماڵدا، زۆرجار یەک سندووقی بچووک هەموو کارەکان دەکات:

The Wi-Fi generations (Wi-Fi 6, 6E and 7) and the different cables are explained in the lesson Cables and Wireless: Transmission Media.

نەوەکانی وای‌فای (⁦Wi-Fi 6⁩، ⁦6E⁩ و ⁦7⁩) و جۆرەکانی کێبڵ لە وانەی کێبڵ و بێتەل: هۆکارەکانی گواستنەوە ڕوون کراونەتەوە.

A wide area network (WAN) joins networks that are far apart: in different cities, countries or continents. An ordinary company cannot lay its own cables from Erbil to Duhok, so a WAN uses long-distance links rented from telecom companies and ISPs: fibre-optic cables under roads and seas, microwave radio links between towers, and satellites. WAN links are slower and more expensive than a LAN for the same amount of data.

ڕایەڵەی فراوان ڕایەڵەکان پێکەوە دەبەستێت کاتێک لە یەکەوە دوورن: لە شار، وڵات یان کیشوەری جیاوازدا. کۆمپانیایەکی ئاسایی ناتوانێت کێبڵی خۆی لە هەولێرەوە تا دهۆک ڕابکێشێت، بۆیە ڕایەڵەی فراوان بەستنەوەی دوورمەودا بەکاردەهێنێت کە لە کۆمپانیاکانی پەیوەندی و دابینکەرەکانی ئینتەرنێتەوە (ISP) بە کرێ دەگیرێن: کێبڵەکانی فایبەر ئۆپتیک لە ژێر ڕێگا و دەریاکاندا، بەستنەوەی ڕادیۆیی مایکرۆوەیڤ لە نێوان بورجەکاندا و مانگی دەستکرد. بەستنەوەکانی ڕایەڵەی فراوان بۆ هەمان بڕی دراوە لە ڕایەڵەی ناوچەیی خاوتر و گرانترن.

The largest WAN of all is the Internet. A WAN is usually not one network but many LANs joined by routers, which is why the next screens talk about networks of networks.

گەورەترین ڕایەڵەی فراوان ئینتەرنێتە. ڕایەڵەی فراوان زۆرجار یەک ڕایەڵە نییە، بەڵکو چەندین ڕایەڵەی ناوچەییە کە بە ڕێدۆزەکان پێکەوە بەستراون؛ بۆیە شاشەکانی دواتر باسی ڕایەڵەکانی ڕایەڵەکان دەکەن.

The course slide lists SAN and VPN together with LAN and WAN, but they answer a different question. They are not about how big a network is.

سلایدی کۆرسەکە SAN و VPN لەگەڵ ڕایەڵەی ناوچەیی و ڕایەڵەی فراوان ڕیز دەکات، بەڵام ئەوان وەڵامی پرسیارێکی تر دەدەنەوە. پەیوەندییان بە قەبارەی ڕایەڵەوە نییە.

An internetwork is a network of networks: separate networks joined by routers, so that a computer on one can reach a computer on another. The bank in the last picture is an internetwork: three LANs joined into one. The course slide showed three old kinds of LAN (an Ethernet LAN, an FDDI ring and a Token Ring) joined through a WAN; today almost every LAN is Ethernet and Wi-Fi, but the idea is the same.

ڕایەڵەی ڕایەڵەکان واتە چەند ڕایەڵەیەکی جیاواز کە بە ڕێدۆزەکان پێکەوە بەستراون، بۆ ئەوەی کۆمپیوتەرێک لە یەکێکیاندا بگاتە کۆمپیوتەرێک لە ئەوی تردا. بانکەکەی وێنەی پێشوو ڕایەڵەیەکی ڕایەڵەکانە: سێ ڕایەڵەی ناوچەیی کە بوونەتە یەک. سلایدی کۆرسەکە سێ جۆری کۆنی ڕایەڵەی ناوچەیی پیشان دابوو (ڕایەڵەیەکی ناوچەیی بە Ethernet، ئەڵقەیەکی FDDI و ⁦Token Ring⁩) کە بە ڕایەڵەیەکی فراواندا پێکەوە بەسترابوون؛ ئەمڕۆ نزیکەی هەموو ڕایەڵە ناوچەییەکان Ethernet و وای‌فاین، بەڵام بیرۆکەکە هەمان شتە.

The biggest internetwork is the Internet: the global system of connected networks (home, business, university, government and mobile networks) that all use the same rules, the TCP/IP protocol suite. TCP/IP is not only for the Internet: a private network can use it too. The Internet and TCP/IP are taught in What is the Internet?.

گەورەترین ڕایەڵەی ڕایەڵەکان ئینتەرنێتە: سیستەمی جیهانیی ڕایەڵە بەستراوەکان (ڕایەڵەکانی ماڵ، بازرگانی، زانکۆ، حکومەت و مۆبایل) کە هەموویان هەمان یاسا بەکاردەهێنن، کە کۆمەڵە پرۆتۆکۆڵی (Protocol) TCP/IPـە. TCP/IP تەنها بۆ ئینتەرنێت نییە: ڕایەڵەیەکی تایبەتیش دەتوانێت بەکاری بهێنێت. ئینتەرنێت و TCP/IP لە ئینتەرنێت چییە؟ دەخوێندرێن.

One of the most used services on the Internet is the World Wide Web. The Web works with a protocol called HTTP. Do not mix up HTTP and HTML:

یەکێک لە بەکارهاتووترین خزمەتگوزارییەکانی ئینتەرنێت وێبە (World Wide Web). وێب بە پرۆتۆکۆڵێک کار دەکات بە ناوی HTTP. HTTP و HTML تێکەڵ مەکە:

The Web is one service on the Internet, not the Internet itself: see The Internet is not the Web and, for HTTP, What is HTTP?.

وێب یەک خزمەتگوزارییە لەسەر ئینتەرنێت، نەک خودی ئینتەرنێت: سەیری ئینتەرنێت وێب نییە بکە. بۆ HTTP سەیری HTTP چییە؟ بکە.

An intranet is an organisation's private network, built with the same technology as the Internet (TCP/IP, web pages, email), for its own staff only. An extranet is the part of that private network that the organisation opens to chosen outside partners, such as suppliers and customers, each with their own login.

ئینترانێت ڕایەڵە تایبەتەکەی دامەزراوەیەکە کە بە هەمان تەکنەلۆجیای ئینتەرنێت دروست کراوە (TCP/IP، لاپەڕەتۆڕەکان، ئیمەیڵ)، تەنها بۆ کارمەندانی خۆی. ئێکسترانێت ئەو بەشەی ئەو ڕایەڵە تایبەتەیە کە دامەزراوەکە بۆ هاوبەشە دەرەکییە هەڵبژێردراوەکان دەیکاتەوە، وەک دابینکەران و کڕیاران، هەر یەکەیان بە چوونەژوورەوەی (Log in) خۆی.

Examples: a university intranet where staff see exam rooms and salary slips; an extranet where a cement factory in Sulaimani lets 40 building-material shops log in to order and to see their invoices. The whole topic, with the firewall, VPNs and a picture of who may enter, is taught in Private networks: intranet, extranet, firewall and VPN.

نموونە: ئینترانێتێکی زانکۆ کە کارمەندان ژووری تاقیکردنەوە و پسوولەی مووچەی تێدا دەبینن؛ ئێکسترانێتێک کە کارگەیەکی چیمەنتۆ لە سلێمانی ڕێگە دەدات ⁦40⁩ دوکانی کەرەستەی بیناسازی بچنە ژوورەوە بۆ داواکردن و بینینی پسوولەکانیان. هەموو بابەتەکە، لەگەڵ ئاگرەدیوار، VPN و وێنەیەکی ئەوەی کێ دەتوانێت بچێتە ژوورەوە، لە ڕایەڵە تایبەتەکان: ئینترانێت، ئێکسترانێت، ئاگرەدیوار و VPN دەخوێندرێت.

Size is only one way to describe a network. Network designers also ask three questions:

قەبارە تەنها یەک ڕێگەیە بۆ وەسفکردنی ڕایەڵەیەک. دیزاینەرانی ڕایەڵە سێ پرسیاری تریش دەکەن:

A protocol is an agreed set of rules for communication, like the rules of football: players from different clubs can play together because they all follow the same rules. TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol) is the protocol family of the Internet.

پرۆتۆکۆڵ کۆمەڵە یاسایەکی ڕێککەوتووە بۆ پەیوەندیکردن، وەک یاساکانی تۆپی پێ: یاریزانانی یانەی جیاواز دەتوانن پێکەوە یاری بکەن چونکە هەموویان پەیڕەوی هەمان یاسا دەکەن. TCP/IP ⁦(Transmission Control Protocol/Internet Protocol)⁩ خێزانی پرۆتۆکۆڵەکانی ئینتەرنێتە.

In every network some computers provide something (files, web pages, printing) and some use it. There are two ways to share these jobs. Watch the same photo being shared both ways:

لە هەموو ڕایەڵەیەکدا هەندێک کۆمپیوتەر شتێک دابین دەکەن (فایل، لاپەڕەتۆڕ، چاپکردن) و هەندێکیان بەکاری دەهێنن. دوو ڕێگە هەیە بۆ دابەشکردنی ئەم کارانە. سەیر بکە چۆن هەمان وێنە بە هەردوو ڕێگەکە هاوبەش دەکرێت:

In a peer-to-peer (P2P) network every computer is equal: each one can share its own files and printer and can use the others' at the same time. There is no special server. Examples: four computers in a small shop sharing a folder and a printer (Windows calls this a workgroup); sending photos from phone to phone with AirDrop or Quick Share; file-sharing programs such as BitTorrent on the Internet.

لە ڕایەڵەی تاک بۆ تاک ⁦(P2P)⁩ـدا هەموو کۆمپیوتەرەکان یەکسانن: هەر یەکەیان دەتوانێت فایلەکان و چاپەری خۆی هاوبەش بکات و لە هەمان کاتدا هی ئەوانی تر بەکاربهێنێت. هیچ ڕاژەکارێکی تایبەت نییە. نموونە: چوار کۆمپیوتەر لە دوکانێکی بچووکدا کە بوخچەیەک و چاپەرێک هاوبەش دەکەن (Windows ئەمە ناو دەنێت workgroup)؛ ناردنی وێنە لە مۆبایلێکەوە بۆ مۆبایلێکی تر بە AirDrop یان ⁦Quick Share⁩؛ بەرنامەکانی هاوبەشکردنی فایل وەک BitTorrent لەسەر ئینتەرنێت.

In a client/server network, one or more powerful computers, the servers, provide services: they store files, run the email system, keep the database, send web pages and manage printing. The users' computers and phones are clients: they ask, and the server answers. Almost every organisation of more than a few people works this way: a university's e-learning site, a bank's accounts, email and every website. The web version of this idea is in Client and server.

لە ڕایەڵەی ڕاژەخواز و ڕاژەکاردا، یەک یان چەند کۆمپیوتەرێکی بەهێز، واتە ڕاژەکارەکان، خزمەتگوزاری دابین دەکەن: فایلەکان هەڵدەگرن، سیستەمی ئیمەیڵ کارا دەکەن، بنکەدراوە دەپارێزن، لاپەڕەتۆڕەکان دەنێرن و چاپکردن بەڕێوە دەبەن. کۆمپیوتەر و مۆبایلی بەکارهێنەرەکان ڕاژەخوازەکانن: داوا دەکەن و ڕاژەکارەکە وەڵام دەداتەوە. نزیکەی هەموو دامەزراوەیەک کە زیاتر لە چەند کەسێکی هەبێت بەم شێوەیە کار دەکات: تۆڕگەی (Website) فێربوونی ئەلیکترۆنیی (E-learning) زانکۆیەک، حیسابەکانی بانکێک، ئیمەیڵ و هەموو تۆڕگەیەک. وەشانی وێبی ئەم بیرۆکەیە لە ڕاژەخواز و ڕاژەکاردا هەیە.