Network Hardware: NICs, Switches and Routersڕەقەواڵەی ڕایەڵە: کارتی ڕایەڵە، سویچ و ڕێدۆز

Look at the network of a small office. It has the same building blocks as a school lab or a bank branch:

سەیری ڕایەڵەی ئۆفیسێکی بچووک بکە. هەمان پارچەکانی تاقیگەی قوتابخانەیەک یان لقی بانکێکی هەیە:

The course groups the hardware of a local area network (LAN) into four kinds: (1) PCs, workstations and servers; (2) network interface cards; (3) cabling and connectors; (4) the devices that join them all together, which the notes call distributors — hubs, switches, routers and their relatives.

وانەکە ڕەقەواڵەی (Hardware) ڕایەڵەی ناوچەیی دەکاتە چوار جۆر: ⁦(1)⁩ کۆمپیوتەر، وێستگەی کار (Workstation) و ڕاژەکار؛ ⁦(2)⁩ کارتەکانی ڕایەڵە؛ ⁦(3)⁩ کێبڵ و سەرەکانی کێبڵ (Cable connector)؛ ⁦(4)⁩ ئەو ئامێرانەی هەموویان پێکەوە دەبەستن، کە تێبینییەکان پێیان دەڵێن دابەشکەر — هەب، سویچ، ڕێدۆز و خزمەکانیان.

A server is a computer (or a program) that provides a service — files, printing, web pages, e-mail, a database — to other computers over the network. A client is a computer that is connected to the network, asks a server for something and receives the data the server sends back. Your phone opening Instagram is a client; the computer in Meta's data centre that answers is a server.

ڕاژەکار کۆمپیوتەرێکە (یان بەرنامەیەکە (Program)) کە خزمەتگوزاری دابین دەکات — فایل، چاپکردن، لاپەڕەتۆڕەکان (Web page)، ئیمەیڵ، بنکەدراوە (Database) — بۆ کۆمپیوتەرەکانی تر بە ناو ڕایەڵەدا. ڕاژەخواز کۆمپیوتەرێکە کە بە ڕایەڵەوە بەستراوە، داوای شتێک لە ڕاژەکار دەکات و ئەو دراوەیەی ڕاژەکارەکە دەینێرێتەوە وەری دەگرێت. مۆبایلەکەت کاتێک Instagram دەکاتەوە ڕاژەخوازە؛ ئەو کۆمپیوتەرەی لە ناوەندی دراوەی (Data centre) Metaـدا وەڵام دەداتەوە ڕاژەکارە.

Every computer on a network must have a network interface card (NIC). Its job: format the data into network-sized pieces, send them onto the cable or the air, and receive the pieces meant for this computer. Old NICs were separate cards in a slot of the motherboard; today the Ethernet port and the Wi-Fi radio are built into the motherboard or the phone's chip, but they are still NICs.

هەموو کۆمپیوتەرێک لەسەر ڕایەڵە دەبێت کارتی ڕایەڵەی ⁦(NIC)⁩ هەبێت. کارەکەی: دراوە ڕێک دەخات و دەیکاتە پارچەی گونجاو بۆ ڕایەڵە، دەیاننێرێت بۆ سەر کێبڵ یان هەوا و ئەو پارچانەی بۆ ئەم کۆمپیوتەرە هاتوون وەردەگرێت. کارتەکانی ڕایەڵە کۆنەکان کارتی جیا بوون لە کەلێنێکی بۆردی سەرەکیدا (Motherboard)؛ ئەمڕۆ دەرچەی (Port) Ethernet و ڕادیۆی وای‌فای لە ناو بۆردی سەرەکی یان چیپی (Microchip) مۆبایلەکەدا دروست کراون، بەڵام هێشتا کارتەکانی ڕایەڵەن.

Every NIC has its own MAC address: a 48-bit number set by the maker, written as 12 hexadecimal digits in six pairs, for example 3C:52:82:4A:9F:10. The first half names the maker; the second half is that card's own number. A piece of data on a LAN travels in a frame, and each frame carries the MAC address of the sender and of the receiver — like the names on an envelope inside one building.

هەموو کارتێکی ڕایەڵە ناونیشانی MACـی تایبەتی خۆی هەیە: ژمارەیەکی ⁦48⁩ بیتییە کە دروستکەرەکە دایدەنێت و بە ⁦12⁩ ژمارەی شانزەیی (Hexadecimal) لە شەش جووتدا دەنووسرێت، بۆ نموونە 3C:52:82:4A:9F:10. نیوەی یەکەم ناوی دروستکەرەکەیە؛ نیوەی دووەم ژمارەی تایبەتی ئەو کارتەیە. پارچەیەک دراوە لەسەر ڕایەڵەی ناوچەیی لە ناو فرەیمێکدا (Frame) دەڕوات و هەر فرەیمێک ناونیشانی MACـی نێرەر و وەرگر هەڵدەگرێت — وەک ناوەکانی سەر زەرفێک لە ناو یەک بینادا.

A hub joins all the computers of a network. Whatever arrives on one port, the hub copies out of every other port. Every computer receives every frame and must throw away the ones that are not its own, and only one computer can talk at a time, because they all share the same bandwidth.

هەب هەموو کۆمپیوتەرەکانی ڕایەڵەیەک پێکەوە دەبەستێت. هەر شتێک لە دەرچەیەکەوە بگات، هەبەکە لە هەموو دەرچەکانی ترەوە کۆپی دەکاتەوە. هەموو کۆمپیوتەرێک هەموو فرەیمێک وەردەگرێت و دەبێت ئەوانەی هی خۆی نین فڕێ بدات. هەروەها لە هەر کاتێکدا تەنها یەک کۆمپیوتەر دەتوانێت قسە بکات، چونکە هەموویان هەمان پانایی باند (Bandwidth) بەکار دەهێنن.

A switch looks the same from outside, but it is cleverer: it reads the physical (MAC) address in each frame and sends the frame only out of the port where that computer is. Each port gets its own full bandwidth.

سویچ لە دەرەوە وەک یەک دەردەکەوێت، بەڵام زیرەکترە: ناونیشانی فیزیکی ⁦(MAC)⁩ لە هەر فرەیمێکدا دەخوێنێتەوە و فرەیمەکە تەنها لەو دەرچەوە دەنێرێت کە ئەو کۆمپیوتەرەی لێیە. هەر دەرچەیەک پانایی باندی تەواوی خۆی هەیە.

A new switch knows nothing. It learns by reading the sender's MAC address on every frame that arrives and writing down which port it came from. Follow a switch with four computers, A on port 1, B on port 2, C on port 3 and D on port 4:

سویچێکی نوێ هیچ نازانێت. فێر دەبێت بە خوێندنەوەی ناونیشانی MACـی نێرەر لەسەر هەر فرەیمێک کە دەگات و تۆمارکردنی ئەوەی لە کام دەرچەوە هاتووە. بەدوای سویچێک بە چوار کۆمپیوتەرەوە بکەوە: A لەسەر دەرچەی 1، B لەسەر 2، C لەسەر 3 و D لەسەر 4:

After a few seconds the switch never has to flood again (except for messages meant for everyone). It also lets each port send and receive at the same time (full duplex), so A can talk to C while B talks to D.

دوای چەند چرکەیەک سویچەکە چیتر پێویست ناکات بڵاو بکاتەوە (جگە لە ئەو نامانەی بۆ هەمووانن). هەروەها ڕێگە بە هەر دەرچەیەک دەدات لە هەمان کاتدا بنێرێت و وەربگرێت (دوولایەنەی هاوکات)، بۆیە A دەتوانێت لەگەڵ C قسە بکات لە کاتێکدا B لەگەڵ D قسە دەکات.

A router joins two or more networks to each other. A switch works inside one network and reads MAC addresses; a router works between networks and reads the IP address in each packet to choose the best path toward its destination. That is routing.

ڕێدۆز دوو ڕایەڵە یان زیاتر بە یەکترەوە دەبەستێت. سویچ لە ناو یەک ڕایەڵەدا کار دەکات و ناونیشانەکانی MAC دەخوێنێتەوە؛ ڕێدۆز لە نێوان ڕایەڵەکاندا کار دەکات و ناونیشانی IPـی هەر پاکێتێک دەخوێنێتەوە بۆ ئەوەی باشترین ڕێگا بەرەو شوێنی مەبەست هەڵبژێرێت. ئەمە ڕێدۆزییە (Routing).

The course gives an example: one company runs a LAN of 100 computers and another company runs a LAN of 150. Each LAN has its own switches. To let the two companies exchange data, each LAN gets a router, and the routers are joined through an internet connection. The 250 computers can now reach each other, while each company's own traffic stays inside its LAN.

وانەکە نموونەیەک دەهێنێتەوە: کۆمپانیایەک ڕایەڵەیەکی ناوچەیی ⁦100⁩ کۆمپیوتەری هەیە و کۆمپانیایەکی تر ڕایەڵەیەکی ناوچەیی ⁦150⁩ـی. هەر ڕایەڵەیەکی ناوچەیی سویچەکانی خۆی هەیە. بۆ ئەوەی هەردوو کۆمپانیاکە دراوە بگۆڕنەوە، هەر ڕایەڵەیەکی ناوچەیی ڕێدۆزێکی بۆ دادەنرێت و ڕێدۆزەکان بە پەیوەندییەکی ئینتەرنێتەوە پێکەوە دەبەسترێن. ئێستا ⁦250⁩ کۆمپیوتەرەکە دەگەنە یەکتر، لە کاتێکدا هاتوچۆی ناوخۆیی هەر کۆمپانیایەک لە ناو ڕایەڵەی ناوچەییەکەی خۆیدا دەمێنێتەوە.

In a wired network with more than two computers you need devices to join them. The notes call them distributors and list six: bridge, repeater, hub, switch, router and gateway. Here is what each one does, from the simplest to the cleverest:

لە ڕایەڵەیەکی تەلداردا کە زیاتر لە دوو کۆمپیوتەری هەیە، پێویستت بە ئامێرە بۆ بەستنەوەیان. تێبینییەکان پێیان دەڵێن دابەشکەر و شەشیان ناو دەبەن: پردی ڕایەڵە، دووبارەکەرەوە، هەب، سویچ، ڕێدۆز و دەروازەی ڕایەڵە. ئەمە کاری هەر یەکەیانە، لە سادەترینەوە بۆ زیرەکترین:

Two more devices complete a modern network: a wireless access point lets Wi-Fi devices join the wired LAN, and a firewall checks the traffic between your network and the internet and blocks what is not allowed — see Firewall: the door of a private network.

دوو ئامێری تر ڕایەڵەیەکی نوێ تەواو دەکەن: خاڵی دەستڕاگەیشتنی بێتەل (Wireless) ڕێگە بە ئامێرەکانی وای‌فای دەدات بچنە ناو ڕایەڵە ناوچەییەکەوە و ئاگرەدیوار (Firewall) هاتوچۆی نێوان ڕایەڵەکەت و ئینتەرنێت دەپشکنێت و ئەوەی ڕێگە پێنەدراوە ڕایدەگرێت — سەیری ئاگرەدیوار: دەرگای ڕایەڵەیەکی تایبەت بکە.

The box your internet provider installs at home is usually called 'the router', but it does four jobs: a modem for the provider's line (fibre, DSL or 4G/5G), a router between your home network and the internet, a small switch with LAN ports for cables, and a Wi-Fi access point. Most also contain a firewall and give every device an address automatically (DHCP).

ئەو سندووقەی دابینکەری ئینتەرنێت (ISP) لە ماڵەوە دایدەنێت زۆرجار پێی دەوترێت «ڕێدۆز»، بەڵام چوار کار دەکات: مۆدێم بۆ هێڵی دابینکەرەکە (فایبەر، DSL یان ⁦4G/5G⁩)، ڕێدۆز لە نێوان ڕایەڵەی ماڵەکەت و ئینتەرنێت، سویچێکی بچووک بە دەرچەکانی LAN بۆ کێبڵ و خاڵی دەستڕاگەیشتنی وای‌فای. زۆربەیان ئاگرەدیواریشیان تێدایە و بە شێوەی خۆکار ناونیشان دەدەنە هەموو ئامێرێک (DHCP).