Chapterبەش 3 · Lectureوانە 3.4
Intellectual Property, Plagiarism and Software Licencesموڵکی هزری، دزیی زانستی و مۆڵەتەکانی بەکارهێنان
Why we name our sources; copyright, patents and trademarks, and how one app can have all three; plagiarism versus copyright and trademark infringement; public licences and the six Creative Commons licences; the software-licence families (proprietary, shareware, freeware, free and open source; GPL versus MIT); software piracy; and how to credit a text and find pictures you may use.
بۆچی ناوی سەرچاوەکانمان دەهێنین؛ ، و و چۆن یەک دەتوانێت هەر سێکیانی هەبێت؛ بەراورد بە پێشێلکردنی و ؛ و شەش مۆڵەتەکەی ؛ خێزانەکانی (، ، ، ؛ GPL بەراورد بە MIT)؛ ؛ و چۆن ناوی سەرچاوەی دەقێک بهێنیت و ئەو وێنانە بدۆزیتەوە کە بۆت هەیە بەکاریان بهێنیت.
What you will learnچی فێر دەبیت
- Explain why we credit sources, and what intellectual property is.
- Compare copyright, patents and trademarks: what each protects, how you get it and how long it lasts.
- Tell plagiarism from copyright infringement and trademark infringement, and explain why citing a source does not make copying legal.
- Read a Creative Commons licence (BY, SA, NC, ND, CC0) and say what it allows.
- Classify software as proprietary, shareware, freeware or free and open source; explain the four freedoms and copyleft (GPL) versus permissive (MIT) licences.
- Explain why software piracy is copyright infringement and a security risk, and credit texts and pictures correctly.
- ڕوونی بکەیتەوە بۆچی ناوی سەرچاوەکان دەهێنین و چییە.
- ، و بەراورد بکەیت: هەر یەکەیان چی دەپارێزێت، چۆن بەدەست دێت و چەند دەخایەنێت.
- لە پێشێلکردنی و پێشێلکردنی جیا بکەیتەوە و ڕوونی بکەیتەوە بۆچی ناوهێنانی سەرچاوە کۆپیکردن یاسایی ناکات.
- مۆڵەتێکی بخوێنیتەوە (BY، SA، NC، ND، CC0) و بڵێیت چی ڕێگەپێدەدات.
- پۆلێن بکەیت بۆ ، ، یان ؛ چوار ئازادییەکە و (GPL) بەراورد بە مۆڵەتی ئاسانگیر (MIT) ڕوون بکەیتەوە.
- ڕوونی بکەیتەوە بۆچی پێشێلکردنی و ئاسایشییە، هەروەها بە دروستی ناوی سەرچاوەی دەق و وێنەکان بهێنیت.
Why we name our sourcesبۆچی ناوی سەرچاوەکانمان دەهێنین
When you write a report, make slides or record a video, you often use other people's ideas, words, pictures or music. Always say where they came from. There are four good reasons:
کاتێک ڕاپۆرتێک دەنووسیت، سلاید ئامادە دەکەیت یان ڤیدیۆیەک تۆمار دەکەیت، زۆرجار بیرۆکە، وشە، وێنە یان مۆسیقای کەسانی تر بەکار دەهێنیت. هەمیشە بڵێ لە کوێوە هاتوون. چوار هۆکاری باش هەیە:
- Honesty. Readers can see which parts are your own work and which are someone else's.
- Respect. The creator gets the credit — often the only reward they ask for.
- Checking. Readers can go to the source to check the facts and to learn more.
- Protection. It keeps you away from plagiarism, which schools and universities punish.
- ڕاستگۆیی. خوێنەران دەبینن کام بەش کاری خۆتە و کام بەش هی کەسێکی ترە.
- ڕێز. دروستکەرەکە ناوی دەهێنرێت — کە زۆرجار تاکە پاداشتێکە داوای دەکات.
- پشکنین. خوێنەران دەتوانن بچنە سەر سەرچاوەکە بۆ پشکنینی ڕاستییەکان و فێربوونی زیاتر.
- پاراستن. لە دوورت دەخاتەوە، کە قوتابخانە و زانکۆکان سزای دەدەن.
When an old man in the tea house tells a story he heard from his grandfather, he begins: 'My grandfather used to say…'. Everybody knows whose story it is, and the story gains trust because it has a source.
کاتێک پیاوێکی بەتەمەن لە چایخانەدا چیرۆکێک دەگێڕێتەوە کە لە باپیرەی بیستووە، دەست پێ دەکات: «باپیرەم دەیگوت…». هەمووان دەزانن چیرۆکەکە هی کێیە و چیرۆکەکە متمانەی زیاتر پەیدا دەکات چونکە سەرچاوەی هەیە.
Where the analogy stops workingسنووری ئەم نموونەیە
Naming the source is about honesty. It does not give you permission to copy: whether you may use a work is a separate question, about copyright and licences, which this lesson answers next.
ناوهێنانی سەرچاوە پەیوەندیی بە ڕاستگۆییەوە هەیە. مۆڵەتی کۆپیکردنت پێ نادات: ئایا بۆت هەیە بەرهەمێک بەکار بهێنیت پرسیارێکی جیاوازە، دەربارەی و مۆڵەتەکان، کە ئەم وانەیە دواتر وەڵامی دەداتەوە.
What is intellectual property?موڵکی هزری چییە؟
A house, a car or a phone is property: it belongs to someone, and others may not simply take it. Creations of the mind can belong to someone too — a new invention, a song, an app, a logo. This is called intellectual property (IP). WIPO, the United Nations agency for intellectual property, names inventions, literary and artistic works, designs, and the symbols, names and images used in trade. It belongs to its creator, or to whoever holds the rights — for example the company the creator works for.
ماڵێک، ئۆتۆمبێلێک یان مۆبایلێک موڵکە: هی کەسێکە و کەسانی تر بۆیان نییە بە ئاسانی بیبەن. بەرهەمەکانی هزریش دەکرێت هی کەسێک بن — داهێنانێکی نوێ، گۆرانییەک، ، لۆگۆیەک. ئەمە پێی دەوترێت . WIPO، ئاژانسی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ، داهێنان، بەرهەمی ئەدەبی و هونەری، دیزاین و ئەو هێما، ناو و وێنانە دەژمێرێت کە لە بازرگانیدا بەکار دێن. هی دروستکەرەکەیەتی، یان هی هەر کەسێک کە مافەکانی هەبێت — بۆ نموونە ئەو کۆمپانیایەی دروستکەرەکە کاری تێدا دەکات.
Why protect it? Making something new takes time, skill and money. If anyone could copy it the next day, few people would invest in creating. IP rights let creators earn recognition and money from their work, and that encourages more creativity and invention.
بۆچی دەیپارێزین؟ دروستکردنی شتێکی نوێ کات، شارەزایی و پارەی دەوێت. ئەگەر هەموو کەس بیتوانیبایە ڕۆژی دواتر کۆپیی بکات، کەم کەس پارە و هەوڵی بۆ داهێنان تەرخان دەکرد. مافەکانی ڕێگە بە دروستکەران دەدەن لە کارەکەیان ناوبانگ و پارە بەدەست بهێنن و ئەمەش هانی داهێنان و دۆزینەوەی زیاتر دەدات.
Creations of the mind that a person or company owns, such as inventions, designs, , brand names and trade secrets. protects one kind of it. It is not the same as .
بەرهەمەکانی بیر و هزرن کە کەسێک یان کۆمپانیایەک خاوەنیانە، وەک داهێنان، دیزاین، ، ناوی بازرگانی و نهێنیی بازرگانی. جۆرێکیان دەپارێزێت. هەمان شت نییە لەگەڵ .
What is intellectual property?موڵکی هزری چییە؟
Kinds of intellectual propertyجۆرەکانی موڵکی هزری
The law protects IP in several ways. This lesson teaches the three that matter most in IT: copyright, patents and trademarks. WIPO also lists industrial designs (the look of a product), geographical indications (a product named after the place it comes from) and trade secrets (valuable confidential know-how, such as a recipe or a company's source code).
یاسا بە چەند ڕێگایەک دەپارێزێت. ئەم وانەیە ئەو سێیانە دەوترێتەوە کە لە ITـدا لە هەموویان گرنگترن: ، و . WIPO هەروەها دیزاینی پیشەسازی (شێوەی دەرەوەی بەرهەمێک)، ئاماژەی جوگرافی (بەرهەمێک کە بە ناوی ئەو شوێنەوە ناونراوە کە لێوەی دێت) و نهێنیی بازرگانی (زانیاریی نهێنیی بەنرخ، وەک ڕەچەتەیەک یان کۆمپانیایەک) دەژمێرێت.
Copyrightمافی لەبەرگرتنەوە
Copyright gives creators legal rights over their original works: writing, photos, music and sound recordings, films and videos, drawings, sculptures, the designs of buildings — and computer software. It is automatic: in the 182 countries of the Berne Convention, a work is protected from the moment it is created (written down, recorded, saved), with no registration needed.
مافی یاسایی بە دروستکەران دەدات بەسەر بەرهەمە ڕەسەنەکانیاندا: نووسین، وێنە، مۆسیقا و دەنگی تۆمارکراو، فیلم و ڤیدیۆ، وێنەکێشان، پەیکەر، دیزاینی بیناکان — و . خۆکارانەیە: لە ١٨٢ وڵاتی پەیماننامەی بێرندا، بەرهەمێک لەو ساتەوە دەپارێزرێت کە دروست دەکرێت (دەنووسرێت، تۆمار دەکرێت، پاشەکەوت دەکرێت)، بێ ئەوەی پێویستی بە تۆمارکردن هەبێت.
The copyright holder alone may:
تەنها خاوەنی بۆی هەیە:
- copy (reproduce) the work;
- adapt it — make new works based on it, such as a translation, a film of a novel or a remix;
- distribute copies to the public;
- perform or display it in public.
- بەرهەمەکە کۆپی بکات (دووبارە بەرهەمی بهێنێتەوە)؛
- بیگۆڕێت — بەرهەمی نوێ لەسەر بنەمای ئەو دروست بکات، وەک وەرگێڕانێک، فیلمێک لە ڕۆمانێک یان ڕیمیکسێک؛
- کۆپییەکانی بڵاو بکاتەوە بۆ خەڵک؛
- بە ئاشکرا پێشکەشی بکات یان نمایشی بکات.
Anyone else needs the holder's permission — a licence. Copyright protects the expression, not the idea: anyone may write a new poem about Lake Dukan, but nobody may copy another poet's lines about it. It also lasts a long time: for most works, at least the author's life plus 50 years in Berne countries, and life plus 70 years in many of them.
هەموو کەسێکی تر پێویستی بە مۆڵەتی خاوەنەکەیە — واتە مۆڵەتنامەیەک. دەربڕین دەپارێزێت، نەک بیرۆکە: هەموو کەس بۆی هەیە هۆنراوەیەکی نوێ دەربارەی دەریاچەی دوکان بنووسێت، بەڵام کەس بۆی نییە دێڕەکانی شاعیرێکی تر دەربارەی کۆپی بکات. هەروەها ماوەیەکی درێژ دەخایەنێت: بۆ زۆربەی بەرهەمەکان لانیکەم تەمەنی نووسەر و ٥٠ ساڵی دوای مردنی لە وڵاتانی بێرندا؛ لە زۆریاندا تەمەن و ٧٠ ساڵ.
The legal right of the creator of a book, song, photo, video or piece of to decide who may copy, share or sell it.
مافێکی یاساییە کە دروستکەری کتێب، گۆرانی، وێنە، ڤیدیۆ یان هەیەتی، بۆ ئەوەی بڕیار بدات کێ بۆی هەیە کۆپیی بکات، بڵاوی بکاتەوە یان بیفرۆشێت.
Copyrightمافی لەبەرگرتنەوە
Copyright in Iraq and the Kurdistan Regionمافی لەبەرگرتنەوە لە عێراق و هەرێمی کوردستان
Iraq. WIPO Lex, WIPO's official database of national laws, lists Copyright Law No. 3 of 1971, amended in 2004 by Order No. 83, as Iraq's main copyright law. The amended law protects an author's economic rights for life plus 50 years. Iraq is not a member of the Berne Convention.
عێراق. WIPO Lex، بنکەی فەرمیی WIPO بۆ یاسا نیشتمانییەکان، یاسای ژمارە ٣ی ساڵی ١٩٧١ — کە لە ساڵی ٢٠٠٤ بە فەرمانی ژمارە ٨٣ هەموار کرا — وەک یاسای سەرەکیی لە عێراق دەناسێنێت. یاسا هەموارکراوەکە مافە ئابوورییەکانی نووسەر بۆ تەمەنی و ٥٠ ساڵی دوای مردنی دەپارێزێت. عێراق ئەندامی پەیماننامەی بێرن نییە.
The Kurdistan Region. The Kurdistan Parliament's website publishes Law No. 17 of 2012 on copyright and related rights in the Kurdistan Region. Its text says that rights arise when a work is created, with no registration or deposit needed (Article 16); that computer programs and databases are protected works (Article 3); that most works are protected for the author's life plus 50 years (Article 25) and photographs for 15 years from publication (Article 42); and that Iraq's 1971 law is suspended in the Region (Article 44).
هەرێمی کوردستان. پەرلەمانی کوردستان دەقی یاسای ژمارە ١٧ی ساڵی ٢٠١٢ بڵاو دەکاتەوە، کە یاسای و مافە پەیوەندیدارەکانە لە هەرێمی کوردستان. بەپێی دەقەکەی: مافەکان لەگەڵ دروستبوونی بەرهەمەکەدا دروست دەبن و تۆمارکردن یان سپاردن پێویست نییە (ماددەی ١٦)؛ و بەرهەمی پارێزراون (ماددەی ٣)؛ زۆربەی بەرهەمەکان بۆ تەمەنی نووسەر و ٥٠ ساڵی دوای مردنی دەپارێزرێن (ماددەی ٢٥) و وێنەی فۆتۆگرافی بۆ ١٥ ساڵ لە بڵاوکردنەوەیەوە (ماددەی ٤٢)؛ هەروەها کارکردن بە یاسای ١٩٧١ی عێراق لە هەرێمدا ڕادەگیرێت (ماددەی ٤٤).
Patentsبڕوانامەکانی داهێنان
A patent protects an invention: a new product, or a new way of doing something, that solves a technical problem. Unlike copyright, a patent is not automatic. The inventor must apply (file) to a patent office, describe the invention in detail and pay fees. To be granted, the invention must be new, involve an inventive step (not obvious to an expert) and be usable in industry.
داهێنانێک دەپارێزێت: بەرهەمێکی نوێ، یان ڕێگایەکی نوێ بۆ ئەنجامدانی شتێک، کە کێشەیەکی تەکنیکی چارەسەر دەکات. جیاواز لە ، خۆکارانە نییە. داهێنەرەکە دەبێت داواکاری پێشکەشی فەرمانگەیەکی بکات، داهێنانەکە بە وردی وەسف بکات و پارەی ڕسوومات بدات. بۆ ئەوەی ببەخشرێت، داهێنانەکە دەبێت نوێ بێت، هەنگاوێکی داهێنەرانەی تێدا بێت (بۆ شارەزایەک ڕوون و ئاشکرا نەبێت) و لە پیشەسازیدا بەکار بێت.
If the patent is granted, the owner gets an exclusive right to stop others making, using, selling or importing the invention — usually for 20 years from the filing date, the minimum that the World Trade Organization's TRIPS agreement requires. In return, the invention is published, so other people can learn from it. When the patent ends, anyone may use the invention freely.
ئەگەر ببەخشرێت، خاوەنەکەی مافێکی تایبەت وەردەگرێت بۆ ڕێگریکردن لە کەسانی تر لە دروستکردن، بەکارهێنان، فرۆشتن یان هاوردەکردنی داهێنانەکە — زۆرجار بۆ ٢٠ ساڵ لە ڕۆژی پێشکەشکردنی داواکارییەکەوە، کە کەمترین ماوەیە ڕێککەوتنی TRIPSـی ڕێکخراوی بازرگانیی جیهانی داوای دەکات. لە بەرامبەردا، داهێنانەکە بڵاو دەکرێتەوە بۆ ئەوەی خەڵکی تر فێری ببن. کاتێک کۆتایی دێت، هەموو کەس دەتوانێت بە ئازادی داهێنانەکە بەکار بهێنێت.
- Territorial: a patent counts only in the country or region that granted it. An inventor who wants protection in many countries must apply in each, or use the international PCT system.
- Fees: the owner usually pays yearly fees to keep the patent alive; if they stop paying, it ends early.
- Why it helps everyone: recognition and income encourage inventors, and publishing the details spreads knowledge.
- هەرێمی: تەنها لەو وڵات یان هەرێمەدا کار دەکات کە بەخشیویەتی. داهێنەرێک کە پاراستنی لە چەندین وڵاتدا دەوێت دەبێت لە هەر یەکەیاندا داواکاری پێشکەش بکات، یان سیستەمی نێودەوڵەتیی PCT بەکار بهێنێت.
- ڕسوومات: خاوەنەکە زۆرجار ساڵانە پارە دەدات بۆ ئەوەی بە زیندوویی بمێنێتەوە؛ ئەگەر پارەدان ڕابگرێت، زووتر کۆتایی دێت.
- بۆچی سوودی بۆ هەمووانە: ناوبانگ و داهات هانی داهێنەران دەدەن و بڵاوکردنەوەی وردەکارییەکان زانین بڵاو دەکاتەوە.
An exclusive right, given by a government office after you apply, to stop others from making, using or selling your invention, usually for 20 years from the day you applied. Then anyone may use the invention.
مافێکی تایبەتە کە فەرمانگەیەکی حکومی دوای پێشکەشکردنی داواکاری دەیبەخشێت، بۆ ڕێگریکردن لە کەسانی تر لە دروستکردن، بەکارهێنان یان فرۆشتنی داهێنانەکەت، زۆرجار بۆ ٢٠ ساڵ لە ڕۆژی داواکارییەکەوە. دواتر هەموو کەس دەتوانێت داهێنانەکە بەکار بهێنێت.
What a patent protects and the tests an invention must pass: patentable, useful, new, not obvious and clearly described, for 20 years from filing.
چی دەپارێزێت و داهێنراوێک دەبێت چۆن بێت: شایەنی ، بەسوود، نوێ، بۆ پسپۆڕ چاوەڕواننەکراو و بە ڕوونی وەسفکراو؛ بۆ 20 ساڵ لە ڕۆژی داواکردنەوە.
Plays 0:27-7:28: what a patent is, its five requirements, the kinds of patent and the 20-year term from filing.
لە 0:27 تا 7:28 پەخش دەبێت: چییە، پێنج ، جۆرەکانی و درێژییەکەی کە 20 ساڵە لە ڕۆژی پێشکەشکردنی داواکەوە.
Trademarksنیشانە بازرگانییەکان
A trademark is a sign — a word, a name, a logo, a slogan, a design or a label — that tells customers which company a product or service comes from. Only its owner may use it for their kind of goods or services, and others may not use a confusingly similar sign either, because customers would be misled.
نیشانەیەکە — وشەیەک، ناوێک، لۆگۆیەک، دروشمێک، دیزاینێک یان لیبڵێک — کە بە کڕیاران دەڵێت بەرهەم یان خزمەتگوزارییەک لە کام کۆمپانیاوە دێت. تەنها خاوەنەکەی بۆی هەیە بۆ جۆری کاڵا یان خزمەتگوزارییەکانی بەکاری بهێنێت و کەسانی تر بۆیان نییە نیشانەیەکی زۆر لێچووش بەکار بهێنن، چونکە کڕیاران چەواشە دەبن.
An invented example: a payment app called Shilan Pay has a green leaf logo. Another company may not launch a payment app called 'Shilan Payy' with a similar leaf — people would think it is the same company. A bakery called 'Shilan' that sells bread may be allowed, because bread and payment apps are different kinds of goods (very famous marks get wider protection).
نموونەیەکی دروستکراو: پارەدان بە ناوی Shilan Pay لۆگۆیەکی گەڵای سەوزی هەیە. کۆمپانیایەکی تر بۆی نییە پارەدان بە ناوی «Shilan Payy» و گەڵایەکی لەو شێوەیە دەربکات — خەڵک وا دەزانن هەمان کۆمپانیایە. لەوانەیە ڕێگە بە نانەواخانەیەک بە ناوی «شیلان» بدرێت کە نان دەفرۆشێت، چونکە نان و پارەدان دوو جۆری جیاوازی کاڵان (نیشانە زۆر بەناوبانگەکان پاراستنی فراوانتریان هەیە).
™ and ®: ™ means 'we claim this as our trademark'; ® means the trademark is registered. Registration usually lasts 10 years and can be renewed again and again, so a trademark can live for as long as it is used.
™ و ®: ™ واتە «ئەمە بە خۆمان دادەنێین»؛ ® واتە تۆمار کراوە. تۆمارکردن زۆرجار ١٠ ساڵ دەخایەنێت و دەکرێت جار لە دوای جار نوێ بکرێتەوە، بۆیە دەتوانێت تا ئەو کاتەی بەکار دەهێنرێت بژی.
A sign, such as a name, logo, slogan or design, that shows which company a product or service comes from. Others may not use the same or a confusingly similar sign for the same kind of goods or services.
نیشانەیەکە، وەک ناو، لۆگۆ، دروشم یان دیزاین، کە پیشان دەدات بەرهەم یان خزمەتگوزارییەک هی کام کۆمپانیایە. کەسانی تر بۆیان نییە هەمان نیشانە یان نیشانەیەکی زۆر لێچوو بۆ هەمان جۆری کاڵا یان خزمەتگوزاری بەکار بهێنن.
Trademarksنیشانە بازرگانییەکان
Copyright, patent and trademark side by sideمافی لەبەرگرتنەوە، بڕوانامەی داهێنان و نیشانەی بازرگانی لە تەنیشت یەکەوە
| Pointخاڵ | Copyright © © | Patent | Trademark ™ ® ™ ® |
|---|---|---|---|
| Protectsچی دەپارێزێت | the expression of a work: text, photo, music, video, codeدەربڕینی بەرهەمێک: دەق، وێنە، مۆسیقا، ڤیدیۆ، کۆد | an invention: a new technical product or methodداهێنانێک: بەرهەم یان ڕێگایەکی تەکنیکیی نوێ | a sign of origin: name, logo, sloganنیشانەی سەرچاوە: ناو، لۆگۆ، دروشم |
| How you get itچۆن بەدەستی دێنیت | automatically, when the work is createdخۆکارانە، کاتێک بەرهەمەکە دروست دەکرێت | apply to a patent office; examined; feesداواکاری بۆ فەرمانگەی ؛ پشکنین؛ ڕسوومات | usually by registering with a trademark office (some countries also protect marks through use)زۆرجار بە تۆمارکردن لە فەرمانگەی (هەندێک وڵات بە بەکارهێنانیش دەیانپارێزن) |
| How longچەند دەخایەنێت | usually the author's life plus 50 years or more (plus 70 in many countries)بە زۆری تەمەنی نووسەر و ٥٠ ساڵ یان زیاتر (لە زۆر وڵات ٧٠ ساڵ) | usually 20 years from filing, then free for allزۆرجار ٢٠ ساڵ لە پێشکەشکردنەوە، پاشان بۆ هەمووان ئازاد | 10-year registrations, renewable without limitتۆمارکردنی ١٠ ساڵە، بێ سنوور نوێ دەکرێتەوە |
| Exampleنموونە | a novel, a song, an app's codeڕۆمانێک، گۆرانییەک، ئەپێک | a new kind of solar water heaterجۆرێکی نوێی ئاوگەرمکەری خۆری | the name and logo 'Shilan Pay'ناو و لۆگۆی «Shilan Pay» |
A short side-by-side comparison: copyright protects creative works, trademarks protect brand names and logos, patents protect inventions for 20 years.
بەراوردێکی کورت لە تەنیشت یەکەوە: بەرهەمی داهێنەرانە دەپارێزێت، ناوی مارکە و لۆگۆ دەپارێزێت و بۆ 20 ساڵ شتە داهێنراوەکان دەپارێزێت.
Plays 0:00-3:00: copyright, trademark and patent compared. Stops before an outdated design-patent term.
لە 0:00 تا 3:00 پەخش دەبێت: بەراوردی ، و . پێش کۆن دەربارەی درێژیی دیزاین ڕادەوەستێت.
One app, three protectionsیەک ئەپ، سێ پاراستن
One product often has all three kinds of protection at once. Take an invented app, Bazaar Notes, which Karwan's small company builds so that shopkeepers can keep their accounts by speaking.
یەک بەرهەم زۆرجار هەر سێ جۆرە پاراستنەکەی بەیەکەوە هەیە. دروستکراو وەربگرە بە ناوی Bazaar Notes، کە کۆمپانیا بچووکەکەی کاروان دروستی دەکات بۆ ئەوەی دوکاندارەکان بە قسەکردن حیسابەکانیان تۆمار بکەن.
- The code (and the screens, icons and help texts) is protected by copyright, automatically, from the day it is written.
- A genuinely new technical method — for example a new way to turn spoken Kurdish numbers into account entries — may be protected by a patent, if Karwan applies. Rules differ: in many places, including Europe, a computer program 'as such' cannot be patented, so check the local law.
- The name 'Bazaar Notes' and its logo are a trademark, stronger once registered (®).
- کۆدەکە (و شاشەکان، و دەقەکانی یارمەتی) بە دەپارێزرێت، خۆکارانە، لەو ڕۆژەوەی دەنووسرێت.
- ڕێگایەکی تەکنیکیی بە ڕاستی نوێ — بۆ نموونە ڕێگایەکی نوێ بۆ گۆڕینی ژمارەی گوتراوی کوردی بۆ تۆماری حیساب — دەکرێت بە بپارێزرێت، ئەگەر کاروان داوای بکات. ڕێساکان جیاوازن: لە زۆر شوێندا، لەوانە ئەوروپا، بۆ بە تەنها خۆی نادرێت، بۆیە یاسای ناوخۆیی بپشکنە.
- ناوی «Bazaar Notes» و لۆگۆکەی ، کە دوای تۆمارکردن (®) بەهێزتر دەبن.
Plagiarism and infringementدزیی زانستی و پێشێلکردن
The Internet makes it easy to copy and share text, pictures and videos in seconds. That is why intellectual property is broken so often online. There are three main kinds of violation:
کۆپیکردن و هاوبەشکردنی دەق، وێنە و ڤیدیۆ لە چەند چرکەیەکدا ئاسان دەکات. لەبەر ئەمە لە ئینتەرنێتدا زۆرجار پێشێل دەکرێت. سێ جۆری سەرەکیی پێشێلکردن هەیە:
| Violationپێشێلکردن | What it isچییە | Exampleنموونە | What kind of problemچ جۆرە کێشەیەکە |
|---|---|---|---|
| Plagiarism (no credit) (بێ ناوهێنان) | presenting someone else's work or idea as your own: copying without naming the source, or taking an existing idea and calling it newپیشاندانی کار یان بیرۆکەی کەسێکی تر وەک هی خۆت: کۆپیکردن بێ ناوهێنانی سەرچاوە، یان وەرگرتنی بیرۆکەیەکی هەبوو و ناونانی بە نوێ | pasting paragraphs from a website into your report with no sourceلکاندنی چەند پەرەگرافێک لە بۆ ناو ڕاپۆرتەکەت بێ سەرچاوە | ethical and academic: dishonesty, sometimes treated as fraud; schools punish itئەخلاقی و ئەکادیمی: ناڕاستگۆیی، هەندێک جار وەک فێڵ سەیر دەکرێت؛ قوتابخانەکان سزای دەدەن |
| Copyright infringementپێشێلکردنی | using a protected work without permission — or without paying, if it is soldبەکارهێنانی بەرهەمێکی پارێزراو بێ مۆڵەت — یان بێ پارەدان، ئەگەر دەفرۆشرێت | putting a photographer's picture in your poster without permission, even with her name under itدانانی وێنەی وێنەگرێک لە پۆستەرەکەت بێ مۆڵەت، تەنانەت ئەگەر ناوەکەشی لە ژێریدا بێت | legal: the owner can demand removal and damagesیاسایی: خاوەنەکەی دەتوانێت داوای لابردن و قەرەبوو بکات |
| Trademark infringementپێشێلکردنی | using someone else's trademark, or a confusingly similar one, on your own goods or services without permissionبەکارهێنانی کەسێکی تر، یان یەکێکی زۆر لێچوو، لەسەر کاڵا یان خزمەتگوزارییەکانی خۆت بێ مۆڵەت | a shop selling bags with a famous brand's logo it has no right to useدوکانێک کە جانتا بە لۆگۆی براندێکی بەناوبانگەوە دەفرۆشێت بێ ئەوەی مافی بەکارهێنانی هەبێت | legal: the owner of a registered trademark can take the case to courtیاسایی: خاوەنی تۆمارکراو دەتوانێت کێشەکە ببات بۆ دادگا |
Plagiarism and infringementدزیی زانستی و پێشێلکردن
Two dangerous mythsدوو ئەفسانەی مەترسیدار
- 'If I name the source, I may use it.' No. Naming the source avoids plagiarism, but it does not give you permission: using a protected work without permission is still copyright infringement.
- 'If it's on the Internet, it's free.' No. Almost everything online is protected by copyright unless its licence says otherwise. Even content that is free to use must be cited, or it is plagiarism.
- «ئەگەر ناوی سەرچاوەکە بهێنم، بۆم هەیە بەکاری بهێنم.» نەخێر. ناوهێنانی سەرچاوە لە دوورت دەخاتەوە، بەڵام مۆڵەتت پێ نادات: بەکارهێنانی بەرهەمێکی پارێزراو بێ مۆڵەت هەر پێشێلکردنی .
- «ئەگەر لە ئینتەرنێتدا بێت، ئازادە.» نەخێر. نزیکەی هەموو شتێک لە ئینتەرنێتدا بە پارێزراوە، مەگەر مۆڵەتەکەی شتێکی تر بڵێت. تەنانەت ئەو ناوەڕۆکەی بەکارهێنانی ئازادە دەبێت ناوی سەرچاوەکەی بهێنرێت، ئەگینا .
Plagiarism and infringementدزیی زانستی و پێشێلکردن
Two questions: credit and permissionدوو پرسیار: ناوهێنان و مۆڵەت
Before you use anything made by someone else, ask two separate questions. Did I give credit? (honesty — plagiarism) and Do I have permission? (law — copyright). The four combinations:
پێش بەکارهێنانی هەر شتێک کە کەسێکی تر دروستی کردووە، دوو پرسیاری جیاواز بکە. ئایا ناوی دروستکەرەکەم هێنا؟ (ڕاستگۆیی — ) و ئایا مۆڵەتم هەیە؟ (یاسا — ). چوار حاڵەتەکە:
| Credit / permissionناوهێنان / مۆڵەت | With permission (or a free licence)بە مۆڵەت (یان مۆڵەتێکی ئازاد) | Without permissionبێ مۆڵەت |
|---|---|---|
| Credit givenناوی هێنراوە | ✅ Fine — e.g. a CC BY photo with its credit line✅ باشە — بۆ نموونە وێنەیەکی CC BY لەگەڵ دێڕی ناوهێنانەکەی | ❌ Copyright infringement (not plagiarism)❌ پێشێلکردنی ( نییە) |
| No creditناوی نەهێنراوە | ❌ Plagiarism if you present it as yours — and for most free licences, breaking the licence's credit rule too❌ ئەگەر وەک هی خۆت پیشانی بدەیت — و بۆ زۆربەی مۆڵەتە ئازادەکان، شکاندنی مەرجی ناوهێنانی مۆڵەتەکەش | ❌ Both plagiarism and copyright infringement❌ هەم و هەم پێشێلکردنی |
Works in the public domain (for example very old texts whose protection has ended) need no permission — but you should still name them, or it is plagiarism. Short quotations for criticism, news or teaching are allowed in many countries without permission (in the United States this is called fair use), but the rules are narrow and differ from country to country, so do not rely on them for whole pictures, songs or videos.
ئەو بەرهەمانەی لە (بۆ نموونە دەقە زۆر کۆنەکان کە پاراستنیان کۆتایی هاتووە) پێویستیان بە مۆڵەت نییە — بەڵام هێشتا دەبێت ناوی سەرچاوەکەیان بهێنیت، ئەگینا . وەرگرتنی بڕگەی کورت بۆ ڕەخنە، هەواڵ یان وانەوتنەوە لە زۆر وڵاتدا بێ مۆڵەت ڕێگەپێدراوە (لە ئەمریکا پێی دەوترێت )، بەڵام ڕێساکان تەسکن و لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر جیاوازن، بۆیە بۆ وێنە، گۆرانی یان ڤیدیۆی تەواو پشتیان پێ مەبەستە.
Public licences: permission for everyoneمۆڵەتە گشتییەکان: مۆڵەت بۆ هەمووان
Copyright says 'ask me first'. But asking every time is slow, and many creators actually want people to use, share and improve their work. So they publish it with a public licence: permission written once, for everyone, saying what anyone may do and on which conditions. Open-source licences, for example, let thousands of programmers improve a project together without asking for permission one by one.
دەڵێت «سەرەتا لە من بپرسە». بەڵام پرسین هەموو جارێک هێواشە و زۆرێک لە دروستکەران لە ڕاستیدا دەیانەوێت خەڵک بەرهەمەکەیان بەکار بهێنن، هاوبەشی بکەن و باشتری بکەن. بۆیە بە بڵاوی دەکەنەوە: مۆڵەتێک کە یەک جار بۆ هەمووان نووسراوە و دەڵێت هەموو کەس چی دەتوانێت بکات و بە چ مەرجێک. بۆ نموونە، مۆڵەتەکانی ڕێگە بە هەزاران دەدەن بەیەکەوە پرۆژەیەک باشتر بکەن بێ ئەوەی یەک بە یەک داوای مۆڵەت بکەن.
Two families are the most popular: Creative Commons (CC) licences for creative works — photos, music, films, texts, websites — and free-software and open-source licences, such as the GNU GPL, for programs. Both are explained in the next screens.
دوو خێزان لە هەمووان ناسراوترن: مۆڵەتەکانی (CC) بۆ بەرهەمی داهێنەرانە — وێنە، مۆسیقا، فیلم، دەق، — و مۆڵەتەکانی و ، وەک ، بۆ . هەردووکیان لە شاشەکانی داهاتوودا ڕوون دەکرێنەوە.
A licence that a creator publishes once, for everyone: anyone may use, share or change the work under its conditions without asking each time. Creative Commons licences and the GNU GPL are examples.
مۆڵەتێکە کە دروستکەرێک یەک جار بۆ هەمووان بڵاوی دەکاتەوە: هەموو کەس دەتوانێت بەپێی مەرجەکانی بەرهەمەکە بەکار بهێنێت، بڵاوی بکاتەوە یان بیگۆڕێت بێ ئەوەی هەموو جارێک مۆڵەت بخوازێت. مۆڵەتەکانی و نموونەن.
(a) Open the Creative Commons page 'About CC Licenses' (creativecommons.org) and find the four licence elements and the six licences. (b) Open the GNU page 'What is Free Software?' (gnu.org) and find the 'four essential freedoms'. (c) You want classmates to share and improve your class notes, but not to sell them. Which CC licence would you choose?
(أ) لاپەڕەی «About CC Licenses»ی (creativecommons.org) بکەرەوە و چوار توخمی مۆڵەتەکان و شەش مۆڵەتەکە بدۆزەرەوە. (ب) لاپەڕەی «What is Free Software?»ی GNU (gnu.org) بکەرەوە و «چوار ئازادییە بنەڕەتییەکە» بدۆزەرەوە. (ج) دەتەوێت هاوپۆلەکانت تێبینییەکانی وانەکەت هاوبەش بکەن و باشتری بکەن، بەڵام نەیفرۆشن. کام مۆڵەتی CC هەڵدەبژێریت؟
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
(a) and (b) are on the next screens. (c) CC BY-NC-SA: BY — they must credit you; NC — no selling; SA — their improved versions must be shared under the same licence, so the notes stay open. CC BY-NC would also work, but then someone could share an improved version under stricter terms.
(أ) و (ب) لە شاشەکانی داهاتوودان. (ج) CC BY-NC-SA: BY — دەبێت ناوت بهێنن؛ NC — فرۆشتن نییە؛ SA — وەشانە باشترکراوەکانیان دەبێت بە هەمان مۆڵەت بڵاو بکرێنەوە، بۆیە تێبینییەکان کراوە دەمێننەوە. CC BY-NCیش کار دەکات، بەڵام ئەو کاتە کەسێک دەتوانێت وەشانێکی باشترکراو بە مەرجی توندتر بڵاو بکاتەوە.
Public licences: permission for everyoneمۆڵەتە گشتییەکان: مۆڵەت بۆ هەمووان
Creative Commons: four building blocksCreative Commons: چوار بەردی بناغە
Creative Commons (CC) is a non-profit organisation that offers free, ready-made licences for creative works. The creator keeps the copyright and chooses the conditions from four elements:
(CC) ڕێکخراوێکی نا-قازانجە کە مۆڵەتی ئامادە و بێبەرانبەر بۆ بەرهەمی داهێنەرانە پێشکەش دەکات. دروستکەرەکە بۆ خۆی دەهێڵێتەوە و مەرجەکان لە چوار توخم هەڵدەبژێرێت:
| Elementتوخم | Nameناو | What it meansواتای چییە |
|---|---|---|
| BY | Attributionناوهێنان | You must give credit to the creator. Every CC licence includes it.دەبێت ناوی دروستکەرەکە بهێنیت. هەموو مۆڵەتێکی CC ئەمەی تێدایە. |
| SA | ShareAlikeهاوشێوە بڵاوکردنەوە | If you adapt it, share your version under the same licence.ئەگەر گۆڕیت، وەشانەکەی خۆت بە هەمان مۆڵەت بڵاو بکەرەوە. |
| NC | NonCommercialنا-بازرگانی | Only uses that are not mainly for money or commercial advantage.تەنها ئەو بەکارهێنانانەی کە بە شێوەی سەرەکی بۆ پارە یان سوودی بازرگانی نین. |
| ND | NoDerivativesبێ گۆڕین | You may share exact copies only — no changed versions.تەنها دەتوانیت کۆپیی وەک خۆی هاوبەش بکەیت — وەشانی گۆڕاو نا. |
Two more facts: a CC licence cannot be taken back for copies already shared, and Creative Commons itself recommends against using CC licences for software — programs need a free-software or open-source licence (CC0 is the exception).
دوو ڕاستیی تر: مۆڵەتێکی CC بۆ ئەو کۆپییانەی پێشتر هاوبەش کراون ناکشێنرێتەوە، هەروەها خودی ئامۆژگاری دەکات مۆڵەتەکانی CC بۆ بەکار نەهێنرێن — پێویستیان بە مۆڵەتێکی یان هەیە (CC0 جیاوازە).
A non-profit organisation and its set of free public licences for creative works such as photos, music, videos and texts. The creator keeps the and chooses the conditions: BY (give credit), SA (share alike), NC (non-commercial), ND (no changes).
ڕێکخراوێکی نا-قازانجە لەگەڵ کۆمەڵە مۆڵەتێکی گشتیی بێبەرانبەری بۆ بەرهەمی داهێنەرانە وەک وێنە، مۆسیقا، ڤیدیۆ و دەق. دروستکەرەکە بۆ خۆی دەهێڵێتەوە و مەرجەکان هەڵدەبژێرێت: BY (ناوهێنان)، SA (هاوشێوە بڵاوکردنەوە)، NC (نا-بازرگانی)، ND (بێ گۆڕین).
Public licences: permission for everyoneمۆڵەتە گشتییەکان: مۆڵەت بۆ هەمووان
The six CC licences, CC0 and the public domainشەش مۆڵەتەکەی CC، CC0 و موڵکی گشتی
The four elements combine into six licences (current version 4.0), from the most open to the most limited:
چوار توخمەکە دەبنە شەش مۆڵەت (وەشانی ئێستا 4.0)، لە کراوەترینەوە بۆ سنووردارترین:
| Licenceمۆڵەت | Share and change?هاوبەشکردن و گۆڕین؟ | Commercial use?بەکارهێنانی بازرگانی؟ | Conditionsمەرجەکان |
|---|---|---|---|
| CC BY | yesبەڵێ | yesبەڵێ | creditناوهێنان |
| CC BY-SA | yesبەڵێ | yesبەڵێ | credit; changed versions under the same licenceناوهێنان؛ وەشانی گۆڕاو بە هەمان مۆڵەت |
| CC BY-ND | share only, no changesتەنها هاوبەشکردن، گۆڕین نا | yesبەڵێ | creditناوهێنان |
| CC BY-NC | yesبەڵێ | noنەخێر | creditناوهێنان |
| CC BY-NC-SA | yesبەڵێ | noنەخێر | credit; changed versions under the same licenceناوهێنان؛ وەشانی گۆڕاو بە هەمان مۆڵەت |
| CC BY-NC-ND | share only, no changesتەنها هاوبەشکردن، گۆڕین نا | noنەخێر | creditناوهێنان |
Two tools stand outside the six licences. CC0 ('CC Zero') lets a creator give up all their rights, as far as the law allows: 'no rights reserved'. The Public Domain Mark is only a label for works that are already free of copyright, such as very old paintings. Works in the public domain may be used by anyone for anything — but naming the creator is still good practice.
دوو ئامراز لە دەرەوەی شەش مۆڵەتەکەن. CC0 («CC سفر») ڕێگە بە دروستکەرێک دەدات واز لە هەموو مافەکانی بهێنێت، تا ئەو شوێنەی یاسا ڕێگە دەدات: «هیچ مافێک پارێزراو نییە». Public Domain Mark تەنها لیبڵێکە بۆ ئەو بەرهەمانەی پێشتر لە ئازاد بوون، وەک تابلۆ زۆر کۆنەکان. بەرهەمەکانی هەموو کەس دەتوانێت بۆ هەموو شتێک بەکاریان بهێنێت — بەڵام ناوهێنانی دروستکەر هێشتا ڕەفتارێکی باشە.
Works that no one controls with any more, because the protection has ended or the creator gave up all rights (for example with CC0). Anyone may use them, even to earn money.
ئەو بەرهەمانەن کە چیتر کەس بە کۆنترۆڵیان ناکات، چونکە کاتی پاراستنەکەیان کۆتایی هاتووە یان دروستکەرەکەیان واز لە هەموو مافەکانی هێناوە (بۆ نموونە بە CC0). هەموو کەس دەتوانێت بەکاریان بهێنێت، تەنانەت بۆ پارە پەیداکردنیش.
Software licences: four familiesمۆڵەتەکانی بەکارهێنان: چوار خێزان
Software is protected by copyright too, so every program comes with a licence: the rules you accept when you install it, often called the EULA (End User Licence Agreement). The licence decides whether you pay, whether you may see the source code, and whether you may copy, change or share the program. A program is proprietary, freeware or open source because of the terms its developers chose — not because of what it does.
بە دەپارێزرێت، بۆیە هەموو لەگەڵدایە: ئەو ڕێسایانەی کاتی قبووڵیان دەکەیت، کە زۆرجار پێیان دەوترێت EULA (ڕێککەوتننامەی مۆڵەتی بەکارهێنەری کۆتایی). مۆڵەتەکە بڕیار دەدات ئایا پارە دەدەیت، ئایا دەتوانیت ببینیت و ئایا دەتوانیت بەرنامەکە کۆپی بکەیت، بیگۆڕیت یان هاوبەشی بکەیت. بەهۆی ئەو مەرجانەوە کۆدداخراو، بێبەرانبەر یان کە گەشەپێدەرەکانی هەڵیانبژاردووە — نەک بەهۆی ئەو کارەی دەیکات.
| Familyخێزان | Priceنرخ | Source code | Copy, change, share?کۆپی، گۆڕین، هاوبەشکردن؟ | Examplesنموونەکان |
|---|---|---|---|---|
| Proprietary (commercial) (بازرگانی) | a paid licence or subscriptionمۆڵەتی پارەدار یان | secret (closed)نهێنی (داخراو) | only what the licence allows, usually one device or account; copying forbiddenتەنها ئەوەی مۆڵەتەکە ڕێگەی پێدەدات، زۆرجار یەک ئامێر یان هەژمار؛ کۆپیکردن قەدەغەیە | Windows, Microsoft Office, Adobe PhotoshopWindows، Microsoft Office، Adobe Photoshop |
| Shareware / trial (وەشانی تاقیکردنەوە) | free to try for a time or with limited features, then payبۆ ماوەیەک یان بە تایبەتمەندێتیی سنووردار بێ پارە تاقی دەکرێتەوە، پاشان پارە دەدەیت | closedداخراو | the trial copy may sometimes be shared; no changesهەندێک جار کۆپیی تاقیکردنەوە هاوبەش دەکرێت؛ گۆڕین نا | 30-day trials of many photo, video and antivirus programsتاقیکردنەوەی ٣٠ ڕۆژەی زۆرێک لە وێنە، ڤیدیۆ و |
| Freeware (بێ پارە) | free of chargeبێ پارە | closedداخراو | use it; often no changes and no selling or commercial redistributionبەکاری بهێنە؛ زۆرجار نە گۆڕین و نە فرۆشتن یان بڵاوکردنەوەی بازرگانی | Adobe Acrobat Reader, Google ChromeAdobe Acrobat Reader، Google Chrome |
| Free and open source (FOSS) (کورتکراوە: FOSS) | usually free of charge (may also be sold)زۆرجار بێ پارە (دەکرێت بفرۆشرێتیش) | open: anyone may read itکراوە: هەموو کەس دەتوانێت بیخوێنێتەوە | use, study, change and shareبەکارهێنان، خوێندنەوە، گۆڕین و هاوبەشکردن | Linux (Ubuntu, Fedora), Python, LibreOffice, Mozilla FirefoxLinux (Ubuntu، Fedora)، Python، LibreOffice، Mozilla Firefox |
Software licences: four familiesمۆڵەتەکانی بەکارهێنان: چوار خێزان
The licence spectrumڕیزبەندیی مۆڵەتەکان
Put the families on one line and you get a spectrum, from 'all rights reserved' (the owner keeps every right) to 'no rights reserved'. Strictly speaking, shareware and freeware are kinds of proprietary software too: the owner keeps the code and sets the rules — only the price is different.
ئەگەر خێزانەکان لەسەر یەک هێڵ دابنێیت، ڕیزبەندییەک دروست دەبێت: لە «هەموو مافەکان پارێزراون»ەوە (خاوەنەکە هەموو مافێک بۆ خۆی دەهێڵێتەوە) بۆ «هیچ مافێک پارێزراو نییە». بە وردی، هەم و هەم جۆرێکن لە : خاوەنەکە کۆدەکە لای خۆی دەهێڵێتەوە و ڕێساکان دادەنێت — تەنها نرخەکە جیاوازە.
Software licences: four familiesمۆڵەتەکانی بەکارهێنان: چوار خێزان
Free software and the four freedomsنەرمەواڵەی ئازاد و چوار ئازادییەکە
The GNU Project and the Free Software Foundation define free software by freedom, not price: think of 'free' as in free speech, not as in free tea. A program is free software if its users have four essential freedoms:
پرۆژەی GNU و ڕێکخراوی (Free Software Foundation) بە ئازادی پێناسە دەکەن، نەک بە نرخ: «ئازاد» بە واتای ئازادیی ڕادەربڕین بیر لێ بکەرەوە، نەک بە واتای چای بێ پارە. ئەگەر چوار ئازادیی بنەڕەتییان هەبێت:
- Freedom 0 — run the program as you wish, for any purpose.
- Freedom 1 — study and change how it works, so it does what you want. Access to the source code is needed for this.
- Freedom 2 — share copies so you can help others.
- Freedom 3 — share your changed versions, so the whole community can benefit. This also needs the source code.
- ئازادیی ٠ — کارپێکردن: بەرنامەکە بە ویستی خۆت، بۆ هەر مەبەستێک کار پێ بکە.
- ئازادیی ١ — خوێندنەوە و گۆڕین: بزانە چۆن کار دەکات و بیگۆڕە بۆ ئەوەی ئەوە بکات کە دەتەوێت. بۆ ئەمە پێویستت بە دەستگەیشتن بە هەیە.
- ئازادیی ٢ — هاوبەشکردن: کۆپی بڵاو بکەرەوە بۆ ئەوەی یارمەتیی کەسانی تر بدەیت.
- ئازادیی ٣ — هاوبەشکردنی وەشانە گۆڕاوەکانت، بۆ ئەوەی هەموو کۆمەڵگەکە سوودی لێ ببینێت. ئەمەش پێویستی بە هەیە.
Free software may be sold: whether you paid for your copy or got it for nothing, you keep the freedoms. Open source is a second name for almost the same programs, from a different movement: the Open Source Initiative's Open Source Definition (ten criteria, such as free redistribution, available source code and allowing changes) stresses practical benefits — better software through collaboration — while 'free software' stresses the users' freedom as an ethical right. FOSS (free and open-source software) is the umbrella name that covers both, and this is the textbook's term.
دەکرێت بفرۆشرێت: جا پارەت بۆ کۆپییەکەت دابێت یان بە خۆڕایی وەرتگرتبێت، ئازادییەکانت دەمێننەوە. ناوێکی دووەمە بۆ نزیکەی هەمان ، کە لە بزووتنەوەیەکی جیاوازەوە هاتووە: پێناسەی ی Open Source Initiative (دە پێوەر، وەک بڵاوکردنەوەی ئازاد، بەردەستبوونی و ڕێگەدان بە گۆڕین) جەخت لەسەر سوودی پراکتیکی دەکات — باشتر لە ڕێگەی هاوکارییەوە — بەڵام «» جەخت لەسەر ئازادیی دەکات وەک مافێکی ئەخلاقی. ناوە گشتییەکەیە کە هەردووکیان دەگرێتەوە و ئەمە زاراوەکەی کتێبەکەیە.
Software that gives its users four freedoms: to run it for any purpose, to study and change it (so the must be available), to share copies and to share changed copies. 'Free' means freedom, not price: free software may be sold.
کە چوار ئازادی بە بەکارهێنەرەکانی دەدات: کارپێکردنی بۆ هەر مەبەستێک، خوێندنەوە و گۆڕینی (بۆیە دەبێت بەردەست بێت)، بڵاوکردنەوەی کۆپی و بڵاوکردنەوەی کۆپیی گۆڕاو. «ئازاد» واتە ئازادی، نەک بێ‌پارە: دەکرێت بفرۆشرێت.
Software licences: four familiesمۆڵەتەکانی بەکارهێنان: چوار خێزان
Copyleft (GNU GPL) or permissive (MIT)?کۆپیلێفت (GNU GPL) یان ئاسانگیر (MIT)؟
Free licences differ in one important rule: what must happen when you share a changed version? The GNU General Public License (GPL), one of the most widely used free-software licences and the best-known copyleft licence, gives everyone the freedom to run, study, share and change the program, and copies may be sold or given away. But it adds copyleft: if you share a changed version, you must share it under the GPL too, with its source code, so every copy stays free. Permissive licences such as the MIT License and the Apache License 2.0 let you do almost anything — even put the code inside a closed, proprietary product — as long as you keep the copyright and licence notice.
مۆڵەتە ئازادەکان لە یەک ڕێسای گرنگدا جیاوازن: کاتێک وەشانێکی گۆڕاو هاوبەش دەکەیت، دەبێت چی ڕوو بدات؟ ، کە یەکێکە لە بەکارهاتووترین مۆڵەتەکانی و ناسراوترین مۆڵەتی ، ئازادیی کارپێکردن، خوێندنەوە، هاوبەشکردن و گۆڕینی بەرنامەکە بە هەمووان دەدات و کۆپییەکان دەکرێت بفرۆشرێن یان بە خۆڕایی بدرێن. بەڵام زیاد دەکات: ئەگەر وەشانێکی گۆڕاو هاوبەش بکەیت، دەبێت ئەویش بە GPL و لەگەڵ هاوبەشی بکەیت، بۆ ئەوەی هەموو کۆپییەک ئازاد بمێنێتەوە. مۆڵەتە ئاسانگیرەکان وەک MIT License و Apache License 2.0 ڕێگەت پێدەدەن نزیکەی هەموو شتێک بکەیت — تەنانەت دانانی کۆدەکە لە ناو بەرهەمێکی داخراوی کۆدداخراودا — بە مەرجێک ئاگادارکردنەوەی و مۆڵەتەکە بهێڵیتەوە.
| Questionپرسیار | Copyleft (GNU GPL) () | Permissive (MIT, Apache 2.0)ئاسانگیر (MIT، Apache 2.0) |
|---|---|---|
| Use, study, change, sell?بەکارهێنان، خوێندنەوە، گۆڕین، فرۆشتن؟ | yesبەڵێ | yesبەڵێ |
| Share a changed version under a closed licence?هاوبەشکردنی وەشانێکی گۆڕاو بە مۆڵەتێکی داخراو؟ | no — it must stay GPL, with source codeنەخێر — دەبێت GPL بمێنێتەوە، لەگەڵ | yes — just keep the copyright and licence noticeبەڵێ — تەنها ئاگادارکردنەوەی و مۆڵەتەکە بهێڵەوە |
| Goalئامانج | every copy stays free for everهەموو کۆپییەک بۆ هەمیشە ئازاد بمێنێتەوە | as many people as possible use the codeزۆرترین کەس کۆدەکە بەکار بهێنن |
| Examplesنموونەکان | the Linux kernel (GPL 2), WordPress Linux (GPL 2)، WordPress | jQuery (MIT), the Apache web server (Apache 2.0)jQuery (MIT)، Apache (Apache 2.0) |
A licence rule that keeps a work free: you may copy, change and share it, but if you share a changed version you must give others the same freedoms under the same licence. The GNU GPL and CC BY-SA work this way.
ڕێسایەکی مۆڵەتە کە بەرهەمێک ئازاد دەهێڵێتەوە: دەتوانیت کۆپیی بکەیت، بیگۆڕیت و بڵاوی بکەیتەوە، بەڵام ئەگەر وەشانێکی گۆڕاو بڵاو بکەیتەوە دەبێت هەمان ئازادییەکان بە هەمان مۆڵەت بە کەسانی تر بدەیت. و CC BY-SA بەم شێوەیە کار دەکەن.
How the GNU GPL's copyleft keeps changed versions free, and how the permissive MIT licence lets code enter closed products if its notice stays.
چۆن ئازاد دەهێڵێتەوە، هەروەها چۆن MIT ڕێگە دەدات کۆد بچێتە ناو ئەگەر ئاگادارییەکەی بمێنێتەوە.
Plays 1:31-6:01: the GPL (copyleft) and then the MIT licence. Skips the sponsor and stops before the Apache part.
لە 1:31 تا 6:01 پەخش دەبێت: ()، پاشان MIT. ڕیکلامی سپۆنسەرەکە تێدەپەڕێنێت و پێش بەشی Apache ڕادەوەستێت.
Software licences: four familiesمۆڵەتەکانی بەکارهێنان: چوار خێزان
What a licence promises, and how it is namedمۆڵەت چی بەڵێن دەدات و چۆن ناو دەنرێت
Software licences: four familiesمۆڵەتەکانی بەکارهێنان: چوار خێزان
Activity: classify the software on your computerچالاکی: نەرمەواڵەکانی سەر کۆمپیوتەرەکەت پۆلێن بکە
Open the program's Help → About window: it often names the licence or links to it.
لە بەرنامەکەدا پەنجەرەی Help → About بکەرەوە: زۆرجار ناوی مۆڵەتەکە دەهێنێت یان بۆی هەیە.
Remember the licence screen you accepted during installation (the EULA).
شاشەی مۆڵەتەکە بیر بکەرەوە کە لە کاتی قبووڵت کرد (EULA).
Visit the official website: FOSS projects show their licence and a link to the source code; paid products show prices or subscriptions.
سەردانی فەرمیی بەرنامەکە بکە: پرۆژەکانی مۆڵەتەکەیان و بۆ پیشان دەدەن؛ بەرهەمە پارەدارەکان نرخ یان پیشان دەدەن.
On a phone, read the app-store page: 'free', 'in-app purchases' or a price.
لە مۆبایلدا، لاپەڕەی کۆگای ئەپەکان بخوێنەرەوە: «بێ پارە»، «» یان نرخێک.
List ten programs on your computer or phone and classify each one as proprietary, shareware/trial, freeware or FOSS. For FOSS, write its licence if you can find it. Then, with your teacher's or a parent's permission, install one FOSS program from its official website (for example LibreOffice, VLC or GIMP) and find its licence.
دە لەسەر یان مۆبایلەکەت بنووسە و هەر یەکەیان پۆلێن بکە بۆ ، /تاقیکردنەوە، یان . بۆ ، ئەگەر توانیت مۆڵەتەکەی بنووسە. پاشان، بە مۆڵەتی مامۆستاکەت یان دایک و باوکت، یەکێک لە لە فەرمیی خۆیەوە جێگیر بکە (بۆ نموونە LibreOffice، VLC یان GIMP) و مۆڵەتەکەی بدۆزەرەوە.
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
| Program | Familyخێزان | Whyبۆچی |
|---|---|---|
| Windows 11 | proprietaryکۆدداخراو | licence bought with the laptop; code secretمۆڵەتەکە لەگەڵ لاپتۆپەکە کڕدراوە؛ کۆد نهێنییە |
| Microsoft Word (Microsoft 365) | proprietaryکۆدداخراو | paid subscription پارەدار |
| a video editor's 30-day trialتاقیکردنەوەی ٣٠ ڕۆژەی بەرنامەیەکی دەستکاریی ڤیدیۆ | shareware | full features for 30 days, then payهەموو تایبەتمەندێتییەکان بۆ ٣٠ ڕۆژ، پاشان پارە |
| Adobe Acrobat Reader | freeware | free, closed sourceبێ پارە، کۆدداخراو |
| Google Chrome | freeware | free, Google's own licence (built on the open-source Chromium project)بێ پارە، مۆڵەتی تایبەتی Google (لەسەر پرۆژەی Chromium دروست کراوە) |
| Mozilla Firefox | FOSS | Mozilla Public License 2.0مۆڵەتی Mozilla Public License 2.0 |
| LibreOffice | FOSS | Mozilla Public License 2.0مۆڵەتی Mozilla Public License 2.0 |
| Python | FOSS | Python Software Foundation licence (permissive)مۆڵەتی Python Software Foundation (ئاسانگیر) |
| VLC media player | FOSS | GNU GPLمۆڵەتی |
| Ubuntu (Linux) | FOSS | mostly GPL and other free licencesزۆربەی بە GPL و مۆڵەتە ئازادەکانی تر |
Installing FOSS: download it only from the project's official website (for example libreoffice.org), never from a site that offers 'cracked' copies of anything. The licence is shown during installation and in Help → About (LibreOffice: Mozilla Public License 2.0).
: تەنها لە فەرمیی پرۆژەکەوە دایبەزێنە (بۆ نموونە libreoffice.org)، هەرگیز لە کە کۆپیی «کراک کراو»ی هەر شتێک پێشکەش دەکات. مۆڵەتەکە لە کاتی و لە Help → About پیشان دەدرێت (LibreOffice: Mozilla Public License 2.0).
Explain the difference between proprietary software and freeware, with two examples of each.
جیاوازیی نێوان و ڕوون بکەرەوە، بە دوو نموونە بۆ هەر یەکەیان.
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
Both keep their source code secret. Proprietary software must be bought (a licence or a subscription) and may be used only as the licence says — e.g. Windows, Microsoft Office. Freeware is free of charge, but you still may not change it, and usually may not sell it — e.g. Adobe Acrobat Reader, Google Chrome. Careful: freeware is not free software — it gives you no freedom to study or change it.
هەردووکیان نهێنی دەهێڵنەوە. دەبێت بکڕدرێت (مۆڵەتێک یان ) و تەنها بەو شێوەیە بەکار دێت کە مۆڵەتەکە دەڵێت — بۆ نموونە Windows، Microsoft Office. بێ پارەیە، بەڵام هێشتا ناتوانیت بیگۆڕیت و زۆرجار ناتوانیت بیفرۆشیت — بۆ نموونە Adobe Acrobat Reader، Google Chrome. ئاگادار بە: نییە — هیچ ئازادییەکت پێ نادات بۆ خوێندنەوە یان گۆڕینی.
Software piracyکۆپیکردنی نایاسایی نەرمەواڵە
Software piracy is copying, using or sharing software without the permission of its copyright owner. Buying a licence gives you the right to use the program as the licence says — usually on one device or for one account — not to make extra copies. Piracy is copyright infringement whether it is done to sell copies, to give them away, or just for your own use.
بریتییە لە کۆپیکردن، بەکارهێنان یان هاوبەشکردنی بێ مۆڵەتی خاوەنی . کڕینی مۆڵەتێک مافی بەکارهێنانی بەرنامەکەت پێدەدات بەو شێوەیەی مۆڵەتەکە دەڵێت — زۆرجار لەسەر یەک ئامێر یان بۆ یەک هەژمار — نەک دروستکردنی کۆپیی زیادە. پێشێلکردنی ، جا بۆ فرۆشتنی کۆپی بێت، بۆ بەخشینیان بێت، یان تەنها بۆ بەکارهێنانی خۆت.
- installing one licence on more computers than it allows;
- sharing a licence key or a paid account with people it was not sold to;
- downloading paid programs, games, films or books from unofficial sources;
- using modified ('cracked') copies whose licence check has been removed;
- selling copies of software you do not own the rights to.
- یەک مۆڵەت لەسەر کۆمپیوتەری زیاتر لەوەی ڕێگەی پێدەدات؛
- هاوبەشکردنی کلیلی مۆڵەت یان هەژمارێکی پارەدار لەگەڵ کەسانێک کە بۆ ئەوان نەفرۆشراوە؛
- ، یاری، فیلم یان کتێبی پارەدار لە سەرچاوەی نافەرمییەوە؛
- بەکارهێنانی کۆپیی دەستکاریکراو («کراک کراو») کە پشکنینی مۆڵەتەکەیان لابراوە؛
- فرۆشتنی کۆپیی کە مافەکانیت نییە.
Copying, sharing or downloading , films, music or books without the owner's permission. It breaks law.
کۆپیکردن، بڵاوکردنەوە یان ، فیلم، مۆسیقا یان کتێب بەبێ ڕەزامەندیی خاوەنەکەی. یاسای دەشکێنێت.
Software piracyکۆپیکردنی نایاسایی نەرمەواڵە
Why piracy mattersبۆچی کۆپیکردنی نایاسایی کێشەیە
- Security. Pirated copies are a favourite way to spread malware — Trojans, ransomware and password stealers hidden in 'free' versions of paid programs — and they get no security updates. See Trojans.
- Law. The owner can take legal action and claim damages; companies that use unlicensed software can face audits and fines.
- Quality. Pirated copies are often broken, slow or out of date, and nobody supports them.
- Harm to developers. Programmers, small studios and local software companies lose income, so there are fewer jobs and less new software — which hurts the economy too.
- . کۆپیی نایاسایی ڕێگایەکی دڵخوازە بۆ بڵاوکردنەوەی — ، و دزەرانی کە لە وەشانی «بێ پارە»ی پارەدارەکاندا شاردراونەتەوە — هەروەها هیچ ئاسایشی وەرناگرن. بڕوانە ئەسپەکانی ترۆیا.
- یاسا. خاوەنەکەی دەتوانێت ڕێکاری یاسایی بگرێتەبەر و داوای قەرەبوو بکات؛ ئەو کۆمپانیایانەی بێ مۆڵەت بەکار دەهێنن ڕووبەڕووی پشکنین و سزای دارایی دەبنەوە.
- کوالیتی. کۆپیی نایاسایی زۆرجار تێکچووە، هێواشە یان کۆنە و کەس پشتگیرییان ناکات.
- زیان بە گەشەپێدەران. ، ستۆدیۆ بچووکەکان و کۆمپانیا ناوخۆییەکانی داهاتیان لەدەست دەدەن، بۆیە کار و نوێ کەمتر دەبێت — کە زیان بە ئابووریش دەگەیەنێت.
Crediting a short textناوهێنانی سەرچاوەی دەقێکی کورت
Use the author's exact words only for a short part, inside quotation marks — or explain the idea in your own words. Both need a citation: rewording does not make an idea yours.
وشە وەک خۆییەکانی نووسەر تەنها بۆ بەشێکی کورت بەکار بهێنە، لە ناو کەوانەی وتەدا — یان بیرۆکەکە بە وشەی خۆت ڕوون بکەرەوە. هەردووکیان پێویستیان بە ناوهێنانی سەرچاوەیە: گۆڕینی وشەکان بیرۆکەیەک ناکاتە هی تۆ.
Write who, what, where and when: the author, the title, the website or publisher, the date it was published, the link, and the date you read it.
کێ، چی، لە کوێ و کەی بنووسە: نووسەر، ناونیشان، یان دەزگای بڵاوکردنەوە، بەرواری بڵاوکردنەوە، و ئەو بەروارەی خوێندتەوە.
Follow the citation style your teacher asks for (for example APA or MLA), and list every source at the end.
شوێن ئەو شێوازی ئاماژەدانە بکەوە کە مامۆستاکەت داوای دەکات (بۆ نموونە APA یان MLA) و هەموو سەرچاوەکان لە کۆتاییدا بنووسە.
Example (an invented article): Hana Ahmed, Saving water in village schools, Example News, 3 March 2026, https://example.org/water (read on 10 October 2026).
نموونە (وتارێکی دروستکراو): هانا ئەحمەد، پاشەکەوتکردنی ئاو لە قوتابخانەکانی گوند، Example News، ٣ی ئاداری ٢٠٢٦، https://example.org/water (لە ١٠ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٦ خوێندراوەتەوە).
Crediting a short textناوهێنانی سەرچاوەی دەقێکی کورت
Finding pictures you may useدۆزینەوەی ئەو وێنانەی بۆت هەیە بەکاریان بهێنیت
Search where licences are clear: Wikimedia Commons (commons.wikimedia.org); Openverse (openverse.org), a search engine for openly licensed and public-domain images and sounds; the 'Usage rights: Creative Commons licences' filter of image search engines; and the open collections of museums and libraries.
لەو شوێنانە بگەڕێ کە مۆڵەتەکان ڕوونن: Wikimedia Commons (commons.wikimedia.org)؛ Openverse (openverse.org)، بۆ وێنە و دەنگی خاوەن مۆڵەتی کراوە و ؛ فلتەری «Usage rights: Creative Commons licences»ی وێنە؛ و کۆکراوە کراوەکانی مۆزەخانە و کتێبخانەکان.
Open the picture's own page and read its licence there. Filters and search engines can be wrong; Openverse itself tells users to double-check the licence and the credit before reusing anything.
لاپەڕەی خودی وێنەکە بکەرەوە و لەوێ مۆڵەتەکەی بخوێنەرەوە. فلتەر و دەکرێت هەڵە بن؛ خودی Openverse بە بەکارهێنەران دەڵێت پێش دووبارە بەکارهێنانی هەر شتێک مۆڵەت و ناوهێنانەکە دووبارە بپشکنن.
Follow the conditions: BY — give credit; SA — share changed versions alike; NC — no commercial use; ND — no changes. Public domain and CC0 — free for any use (give credit anyway).
مەرجەکان جێبەجێ بکە: BY — ناوی دروستکەر بهێنە؛ SA — وەشانی گۆڕاو بە هەمان شێوە بڵاو بکەرەوە؛ NC — بەکارهێنانی بازرگانی نا؛ ND — گۆڕین نا. و CC0 — بۆ هەر بەکارهێنانێک ئازادن (هەر ناوی دروستکەر بهێنە).
Crediting a short textناوهێنانی سەرچاوەی دەقێکی کورت
Writing a credit lineنووسینی دێڕی ناوهێنان
Write a credit line with the four parts Creative Commons calls TASL: Title, Author, Source (a link), Licence — and say if you changed the picture (for example 'cropped').
دێڕێکی ناوهێنان بنووسە بە چوار بەشەکەی کە پێی دەڵێت TASL: ناونیشان (Title)، دروستکەر (Author)، سەرچاوە (Source، )، مۆڵەت (Licence) — و ئەگەر وێنەکەت گۆڕیوە بیڵێ (بۆ نموونە «بڕاوە»).
You use, unchanged, a photo from Wikimedia Commons in your slides. Its page says: title 'Citadel at dusk', author A. Rahman, licence CC BY-SA 4.0. Write the credit line.
وێنەیەک لە Wikimedia Commons وەک خۆی لە سلایدەکانتدا بەکار دەهێنیت. لاپەڕەکەی دەڵێت: ناونیشان «Citadel at dusk»، دروستکەر A. Rahman، مۆڵەت CC BY-SA 4.0. دێڕی ناوهێنانەکە بنووسە.
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
'Citadel at dusk' by A. Rahman, Wikimedia Commons (link to the file page), CC BY-SA 4.0 (link to the licence). All four parts — title, author, source, licence — are there; nothing was changed, so no change note is needed.
«Citadel at dusk»، لە لایەن A. Rahman، Wikimedia Commons ( بۆ لاپەڕەی فایلەکە)، CC BY-SA 4.0 ( بۆ مۆڵەتەکە). هەر چوار بەشەکە — ناونیشان، دروستکەر، سەرچاوە، مۆڵەت — تێدان؛ هیچ شتێک نەگۆڕاوە، بۆیە تێبینیی گۆڕین پێویست نییە.
Cases to think aboutحاڵەتگەلێک بۆ بیرکردنەوە
Dilan misses a programming class and asks Karwan to explain Python tuples. Karwan downloads a two-minute video about tuples from the Internet, adds the text 'Prepared by Karwan' with a video editor and e-mails it to her. Is this (a) fair use, (b) hacking, (c) copyright infringement or (d) cyber crime?
دیلان وانەیەکی لەدەست دەچێت و داوا لە کاروان دەکات Python بۆ ڕوون بکاتەوە. کاروان ڤیدیۆیەکی دوو خولەکی دەربارەی لە ئینتەرنێتەوە دادەبەزێنێت، بە بەرنامەیەکی دەستکاریی ڤیدیۆ دەقی «ئامادەکراوە لە لایەن کاروانەوە»ی بۆ زیاد دەکات و بە بۆی دەنێرێت. ئەمە (أ) ، (ب) هاککردنە، (ج) پێشێلکردنی یان (د) ؟
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
(c) Copyright infringement. Karwan copied a whole protected video, changed it and sent it on, all without permission. It is also plagiarism: 'Prepared by Karwan' claims someone else's work as his own. It is not fair use (he took the whole video and presented it as his), and it is not hacking. The kind, legal way: send Dilan the link to the video and name its creator.
(ج) پێشێلکردنی . کاروان ڤیدیۆیەکی پارێزراوی تەواوی کۆپی کرد، گۆڕی و ناردی، هەمووی بێ مۆڵەت. هەروەها : «ئامادەکراوە لە لایەن کاروانەوە» کاری کەسێکی تر وەک هی خۆی پیشان دەدات. نییە (هەموو ڤیدیۆکەی برد و وەک هی خۆی پیشانی دا) و هاککردنیش نییە. ڕێگا میهرەبان و یاساییەکە: ڤیدیۆکە بۆ دیلان بنێرە و ناوی دروستکەرەکەی بهێنە.
Shilan prepares a project on 'Digital services in the Kurdistan Region' and downloads three web pages. (a) She reads a paragraph on page 1, rewrites it in her own words and pastes it into her project. (b) She downloads three pictures from page 2 and makes a collage. (c) She downloads an official logo from page 3 and pastes it on her front page. Which steps are plagiarism or copyright infringement, and why?
شیلان پرۆژەیەک دەربارەی «خزمەتگوزارییە دیجیتاڵییەکان لە هەرێمی کوردستان» ئامادە دەکات و سێ دادەبەزێنێت. (أ) پەرەگرافێک لە لاپەڕەی ١ دەخوێنێتەوە، بە وشەی خۆی دەینووسێتەوە و دەیخاتە ناو پرۆژەکەیەوە. (ب) سێ وێنە لە لاپەڕەی ٢ دادەبەزێنێت و کۆلاژێکیان لێ دروست دەکات. (ج) لۆگۆیەکی فەرمی لە لاپەڕەی ٣ دادەبەزێنێت و دەیخاتە سەر بەرگی پرۆژەکەی. کام هەنگاو یان پێشێلکردنی و بۆچی؟
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
- (a) Plagiarism unless she cites page 1: rewording does not make the idea hers. It is not copyright infringement if she truly used her own words, because copyright protects the wording, not the idea.
- (b) Copyright infringement unless the pictures' licences allow it. A collage changes the pictures, so licences with ND do not allow it; with a suitable licence (e.g. CC BY) she must still credit each picture.
- (c) An official logo is protected (by copyright, and often as a trademark or an official emblem), and putting it on the cover can make the project look official. She should use it only if the owner's rules allow it, and name the source — or leave it out.
- (أ) مەگەر ناوی لاپەڕەی ١ بهێنێت: گۆڕینی وشەکان بیرۆکەکە ناکاتە هی ئەو. ئەگەر بە ڕاستی وشەی خۆی بەکار هێنابێت پێشێلکردنی نییە، چونکە دەربڕین دەپارێزێت، نەک بیرۆکە.
- (ب) پێشێلکردنی مەگەر مۆڵەتی وێنەکان ڕێگەی پێبدەن. کۆلاژ وێنەکان دەگۆڕێت، بۆیە مۆڵەتەکانی ND ڕێگەی پێنادەن؛ بە مۆڵەتێکی گونجاو (بۆ نموونە CC BY) هێشتا دەبێت ناوی هەر وێنەیەک بهێنێت.
- (ج) لۆگۆیەکی فەرمی پارێزراوە (بە و زۆرجار وەک یان هێمایەکی فەرمی) و دانانی لەسەر بەرگەکە دەکرێت وا پیشان بدات کە پرۆژەکە فەرمییە. تەنها ئەگەر ڕێساکانی خاوەنەکەی ڕێگە بدەن بەکاری بهێنێت و ناوی سەرچاوەکەی بهێنێت — یان دایبنێت.
Write the differences between copyright and a patent.
جیاوازییەکانی نێوان و بنووسە.
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
| Pointخاڵ | Copyright | Patent |
|---|---|---|
| Protectsدەپارێزێت | the expression of a work (text, music, photo, code)دەربڕینی بەرهەمێک (دەق، مۆسیقا، وێنە، کۆد) | an invention: a new technical product or methodداهێنانێک: بەرهەم یان ڕێگایەکی تەکنیکیی نوێ |
| Howچۆن | automatic, no applicationخۆکارانە، بێ داواکاری | apply to a patent office, examination, feesداواکاری بۆ فەرمانگەی ، پشکنین، ڕسوومات |
| Lengthماوە | usually the author's life plus 50 years or moreبە زۆری تەمەنی نووسەر و ٥٠ ساڵ یان زیاتر | usually 20 years from filingزۆرجار ٢٠ ساڵ لە پێشکەشکردنەوە |
| Ideasبیرۆکە | not protected — only the wordingناپارێزرێن — تەنها دەربڕینەکە | the working technical idea itself is protectedخودی بیرۆکە تەکنیکییە کارکەرەکە دەپارێزرێت |
Write the difference between: (a) plagiarism and copyright infringement; (b) non-ethical and ethical hacking; (c) active and passive footprints; (d) free software and free and open-source software (FOSS).
جیاوازیی نێوان ئەمانە بنووسە: (أ) و پێشێلکردنی ؛ (ب) هاککردنی نائەخلاقی و ؛ (ج) شوێنپێی چالاک و ناچالاک؛ (د) و .
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
- (a) Plagiarism = not giving credit (presenting others' work as yours) — an honesty problem. Copyright infringement = using a protected work without permission — a legal problem. One can happen without the other; citing fixes only plagiarism.
- (b) An ethical hacker tests a system with the owner's written permission and reports the holes so they can be fixed; a non-ethical hacker breaks in without permission to steal, damage or leak. See White, black and grey hats.
- (c) Active footprint = data you share on purpose (posts, forms); passive = data recorded without your action (cookies, history, location). See Active and passive footprints.
- (d) 'Free software' is the Free Software Foundation's name, stressing the users' four freedoms as an ethical right; 'open source' stresses practical benefits. FOSS is the umbrella term for software that is both — in practice nearly the same programs. Do not confuse either with freeware, which is only free of charge.
- (أ) = ناوی دروستکەر نەهێنان (پیشاندانی کاری کەسانی تر وەک هی خۆت) — کێشەیەکی ڕاستگۆیی. پێشێلکردنی = بەکارهێنانی بەرهەمێکی پارێزراو بێ مۆڵەت — کێشەیەکی یاسایی. دەکرێت یەکێکیان بێ ئەوی تر ڕوو بدات؛ ناوهێنانی سەرچاوە تەنها چارەسەر دەکات.
- (ب) ئەخلاقی سیستەمێک بە مۆڵەتی نووسراوی خاوەنەکەی تاقی دەکاتەوە و کونەکان ڕاپۆرت دەکات بۆ ئەوەی چاک بکرێن؛ نائەخلاقی بێ مۆڵەت دەچێتە ژوورەوە بۆ دزین، زیانگەیاندن یان دزەپێکردن. بڕوانە کڵاوی سپی، ڕەش و خۆڵەمێشی.
- (ج) شوێنپێی چالاک = کە بە ئەنقەست هاوبەشی دەکەیت (پۆست، فۆڕم)؛ ناچالاک = کە بێ کاری تۆ تۆمار دەکرێت (، مێژوو، شوێن). بڕوانە شوێنپێی چالاک و ناچالاک.
- (د) «» ناوی Free Software Foundationـە، جەخت لەسەر چوار ئازادییەکەی دەکات وەک مافێکی ئەخلاقی؛ «» جەخت لەسەر سوودی پراکتیکی دەکات. زاراوە گشتییەکەیە بۆ هەر کە هەردووکیان بێت — لە ڕاستیدا نزیکەی هەمان . هیچیان لەگەڵ تێکەڵ مەکە، کە تەنها بێ پارەیە.
Two students write reports. Aram must research 'renewable energy in Iraq' with Google Chrome and write his report in Google Docs. Shilan must research 'digital services in the Kurdistan Region' with Mozilla Firefox and write her report in LibreOffice Writer. What is the difference between the technologies they use?
دوو خوێندکار ڕاپۆرت دەنووسن. ئارام دەبێت بە Google Chrome لێکۆڵینەوە دەربارەی «وزەی نوێبووەوە لە عێراق» بکات و ڕاپۆرتەکەی لە Google Docs بنووسێت. شیلان دەبێت بە Mozilla Firefox لێکۆڵینەوە دەربارەی «خزمەتگوزارییە دیجیتاڵییەکان لە هەرێمی کوردستان» بکات و ڕاپۆرتەکەی لە LibreOffice Writer بنووسێت. جیاوازیی نێوان ئەو تەکنەلۆجیایانەی بەکاریان دەهێنن چییە؟
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
| Pointخاڵ | Aram: Chrome + Google Docsئارام: Chrome + Google Docs | Shilan: Firefox + LibreOffice Writerشیلان: Firefox + LibreOffice Writer |
|---|---|---|
| Licenceمۆڵەت | proprietary: Chrome is freeware built on the open-source Chromium project; Google Docs is Google's own serviceکۆدداخراو: Chrome و لەسەر پرۆژەی Chromium دروست کراوە؛ Google Docs خزمەتگوزاریی تایبەتی Googleـە | FOSS: both under the Mozilla Public License 2.0; anyone may read and change the code: هەردووکیان بە Mozilla Public License 2.0؛ هەموو کەس دەتوانێت کۆدەکە بخوێنێتەوە و بیگۆڕێت |
| Where it runsلە کوێ کار دەکات | Google Docs is a web app: it runs on Google's servers, needs the Internet and a Google account, and stores the report in the cloudGoogle Docs : لەسەر Google کار دەکات، پێویستی بە و هەژمارێکی Google هەیە و ڕاپۆرتەکە لە هەوردا هەڵدەگرێت | Writer is installed on her computer, works offline and saves files on her own disk (in the open ODF format by default)Writer لەسەر جێگیر کراوە، بێ ئینتەرنێت کار دەکات و لەسەر دیسکی خۆی پاشەکەوت دەکات (بە شێوەی بنەڕەتی بە فۆرماتی کراوەی ODF) |
| Costتێچوون | free of chargeبێ پارە | free of chargeبێ پارە |
Both students work legally and pay nothing. The real differences are freedom (proprietary versus FOSS) and where the work happens (in the cloud versus on your own computer). Web apps and installed suites are compared in Suites, web apps and mobile apps.
هەردوو خوێندکار بە یاسایی کار دەکەن و هیچ پارەیەک نادەن. جیاوازییە ڕاستەقینەکان ئازادیـن (کۆدداخراو بەراورد بە ) و شوێنی کارکردن (لە هەوردا بەراورد بە سەر خۆت). و کە لەسەر کۆمپیوتەر جێگیر دەکرێن لە کۆمەڵە بەرنامە، بەرنامەی وێب و ئەپی مۆبایل بەراورد کراون.
Common mistakesهەڵە باوەکان
| Mistakeهەڵە | Why it is wrongبۆچی هەڵەیە | Better ideaبیرۆکەی باشتر |
|---|---|---|
| 'I named the source, so I may use it.'«ناوی سەرچاوەکەم هێنا، کەواتە بۆم هەیە بەکاری بهێنم.» | Credit avoids plagiarism; it is not permissionناوهێنان لە دوورت دەخاتەوە؛ مۆڵەت نییە | Check the licence and give creditمۆڵەتەکە بپشکنە و ناوی سەرچاوە بهێنە |
| 'It's on the Internet, so it's free.'«لە ئینتەرنێتدایە، کەواتە ئازادە.» | Almost everything online is protected by copyrightنزیکەی هەموو شتێک لە ئینتەرنێتدا بە پارێزراوە | Look for CC, CC0 or public-domain worksبەدوای بەرهەمی CC، CC0 یان بگەڕێ |
| 'I rewrote it in my own words, so I don't need to cite it.'«بە وشەی خۆم نووسیمەوە، کەواتە پێویست ناکات ناوی سەرچاوەکە بهێنم.» | The idea is still someone else's: that is plagiarismبیرۆکەکە هێشتا هی کەسێکی ترە: ئەوە | Paraphrase and citeبە وشەی خۆت بینووسەوە و ناوی سەرچاوە بهێنە |
| 'Freeware is free software.'« هەمان .» | Freeware is only free of charge; its code is closed تەنها بێ پارەیە؛ کۆدەکەی داخراوە | Free software = the four freedoms (it may even be sold) = چوار ئازادییەکە (تەنانەت دەکرێت بفرۆشرێت) |
| 'Open source means I can do anything with it.'« واتە دەتوانم هەموو شتێکی پێ بکەم.» | Licences have conditions: the GPL requires changed versions to stay GPL; MIT requires the noticeمۆڵەتەکان مەرجیان هەیە: GPL داوا دەکات وەشانی گۆڕاو هەر GPL بمێنێتەوە؛ MIT داوای هێشتنەوەی ئاگادارکردنەوەکە دەکات | Read the licence before you reuse codeپێش دووبارە بەکارهێنانی کۆد مۆڵەتەکە بخوێنەرەوە |
| 'I bought it, so I may copy it for my friends.'«کڕیومە، کەواتە بۆم هەیە بۆ هاوڕێکانم کۆپی بکەم.» | A licence lets you use the program, not make extra copiesمۆڵەت ڕێگەت پێدەدات بەرنامەکە بەکار بهێنیت، نەک کۆپیی زیادە دروست بکەیت | Point friends to FOSS or to student licencesهاوڕێکانت بەرەو یان مۆڵەتی خوێندکار ڕێنمایی بکە |
| 'A cracked copy is just a free copy.'«کۆپییەکی کراک کراو تەنها کۆپییەکی بێ پارەیە.» | It is piracy and a common way to spread malware; it gets no updates و ڕێگایەکی باوە بۆ بڵاوکردنەوەی ؛ هیچ وەرناگرێت | Use legal free alternativesجێگرەوەی یاسایی و بێ پارە بەکار بهێنە |
Summary and reviewکورتە و پێداچوونەوە
- Name your sources for honesty, respect, checking and protection from plagiarism.
- Intellectual property = creations of the mind. Copyright protects the expression of a work, automatically, usually for the author's life plus 50 years or more; a patent protects an invention for usually 20 years from filing, after an application; a trademark protects a name or logo and can be renewed every 10 years. One app can have all three.
- Plagiarism = no credit (honesty); copyright infringement = no permission (law); trademark infringement = using someone else's mark. Citing does not make copying legal, and online does not mean free.
- Public licences give permission to everyone. Creative Commons: BY, SA, NC, ND → six licences from CC BY (most open) to CC BY-NC-ND; CC0 gives up all rights; public-domain works are free for any use.
- Software families: proprietary (paid, closed), shareware (try, then pay), freeware (free of charge, closed), FOSS (four freedoms: run, study and change, share, share changes). Copyleft (GNU GPL) keeps changed versions free; permissive licences (MIT, Apache) only ask you to keep the notice.
- Software piracy is copyright infringement even for your own use; it brings malware, no updates and legal risk, and hurts developers. Use FOSS, freeware or student licences instead.
- Credit a text with author, title, site, date and link; for pictures, search Wikimedia Commons or Openverse, read the licence on the picture's own page and credit it with TASL.
- ناوی سەرچاوەکانت بهێنە بۆ ڕاستگۆیی، ڕێز، پشکنین و پاراستن لە .
- = بەرهەمەکانی هزر. دەربڕینی بەرهەمێک دەپارێزێت، خۆکارانە، بە زۆری بۆ تەمەنی نووسەر و ٥٠ ساڵ یان زیاتر؛ داهێنانێک دەپارێزێت زۆرجار بۆ ٢٠ ساڵ لە پێشکەشکردنەوە، دوای داواکاری؛ ناو یان لۆگۆیەک دەپارێزێت و هەر ١٠ ساڵ جارێک نوێ دەکرێتەوە. یەک دەتوانێت هەر سێکیانی هەبێت.
- = ناوهێنان نییە (ڕاستگۆیی)؛ پێشێلکردنی = مۆڵەت نییە (یاسا)؛ پێشێلکردنی = بەکارهێنانی نیشانەی کەسێکی تر. ناوهێنانی سەرچاوە کۆپیکردن یاسایی ناکات و ئۆنلاین واتای ئازاد نییە.
- مۆڵەت بە هەمووان دەدەن. : BY، SA، NC، ND ← شەش مۆڵەت لە CC BY (کراوەترین) بۆ CC BY-NC-ND؛ CC0 واز لە هەموو مافەکان دەهێنێت؛ بەرهەمەکانی بۆ هەر بەکارهێنانێک ئازادن.
- خێزانەکانی : (پارەدار، داخراو)، (تاقی بکەرەوە، پاشان پارە بدە)، (بێ پارە، داخراو)، (چوار ئازادی: کارپێکردن، خوێندنەوە و گۆڕین، هاوبەشکردن، هاوبەشکردنی گۆڕانکاری). () وەشانە گۆڕاوەکان ئازاد دەهێڵێتەوە؛ مۆڵەتە ئاسانگیرەکان (MIT، Apache) تەنها داوا دەکەن ئاگادارکردنەوەکە بهێڵیتەوە.
- پێشێلکردنی تەنانەت بۆ بەکارهێنانی خۆت؛ ، نەبوونی و یاسایی دەهێنێت و زیان بە گەشەپێدەران دەگەیەنێت. لە جیاتیدا ، یان مۆڵەتی خوێندکار بەکار بهێنە.
- ناوی سەرچاوەی دەقێک بە نووسەر، ناونیشان، ، بەروار و بهێنە؛ بۆ وێنە، لە Wikimedia Commons یان Openverse بگەڕێ، مۆڵەتەکە لەسەر لاپەڕەی خودی وێنەکە بخوێنەرەوە و بە TASL ناوی بهێنە.
Which right needs no application, and which one ends after about 20 years?کام ماف پێویستی بە داواکاری نییە و کامیان دوای نزیکەی ٢٠ ساڵ کۆتایی دێت؟
Copyright is automatic. A patent usually ends 20 years after the filing date.
خۆکارانەیە. زۆرجار ٢٠ ساڵ دوای بەرواری پێشکەشکردنی داواکارییەکە کۆتایی دێت.
What do SA and ND mean in a Creative Commons licence?SA و ND لە مۆڵەتێکی Creative Commonsـدا واتای چییە؟
SA (ShareAlike): changed versions must use the same licence. ND (NoDerivatives): only exact copies, no changed versions.
SA (هاوشێوە بڵاوکردنەوە): وەشانی گۆڕاو دەبێت هەمان مۆڵەت بەکار بهێنێت. ND (بێ گۆڕین): تەنها کۆپیی وەک خۆی، وەشانی گۆڕاو نا.
Name the four freedoms of free software.چوار ئازادییەکەی نەرمەواڵەی ئازاد ناو ببە.
Run the program for any purpose; study and change it; share copies; share changed copies.
کارپێکردنی بەرنامەکە بۆ هەر مەبەستێک؛ خوێندنەوە و گۆڕینی؛ هاوبەشکردنی کۆپی؛ هاوبەشکردنی کۆپیی گۆڕاو.
Why is a cracked copy of a paid program dangerous as well as illegal?بۆچی کۆپییەکی کراک کراوی بەرنامەیەکی پارەدار هەم مەترسیدارە و هەم نایاسایی؟
Cracked copies are often bundled with malware, and they receive no security updates.
کۆپیی کراک کراو زۆرجار لەگەڵدایە و هیچ ئاسایشی وەرناگرێت.
Videoڤیدیۆ
Watch a videoسەیری ڤیدیۆیەک بکە
A video that viewers liked a lot and praised in their comments, chosen for this lesson.ڤیدیۆیەک کە بینەران زۆریان پێ خۆش بووە و لە کۆمێنتەکانیاندا ستایشیان کردووە، بۆ ئەم وانەیە هەڵبژێردراوە.
How copyright, patents, trademarks and trade secrets all hide inside one everyday thing, a YouTube page, and why IP matters to everyone.
چۆن ، ، و نهێنیی بازرگانی هەموو لە شتێکی ڕۆژانەی وەک لاپەڕەیەکی YouTubeـدا شاراونەتەوە؛ هەروەها بۆچی بۆ هەمووان گرنگە.
Plays 3:08-5:34: the layers of IP in one YouTube page (copyright, patents, trademarks, trade secret, right of publicity). Skips the piracy skit at the start and a joke at 5:40.
لە 3:08 تا 5:34 پەخش دەبێت: چینەکانی لە یەک لاپەڕەی YouTubeـدا (، ، ، نهێنیی بازرگانی و مافی کەس بەسەر ناو و وێنەی خۆیدا). شانۆگەرییە کورتەکەی سەرەتا دەربارەی و نوکتەیەک لە 5:40 تێدەپەڕێنێت.
Lesson complete!وانەکە تەواو بوو!
Well done. Review the key terms, then go on to the next lesson.دەستخۆش. سەیرێکی زاراوە سەرەکییەکان بکەرەوە، پاشان بڕۆ بۆ وانەی داهاتوو.
Key termsزاراوە سەرەکییەکان
Europe's GDPR: Rights, Breach Notification and FinesGDPRـی ئەوروپا: ماف، ئاگادارکردنەوەی دزەکردنی دراوە و سزای دارایی
Related lecturesوانە پەیوەندیدارەکان
- Cyber Ethics and Ethical Hackingئەخلاقی سایبەری و هاککردنی ئەخلاقی
- What Is Cybersecurity?ئاسایشی سایبەر چییە؟
- The Real Cost of a Cyber Attackتێچووی ڕاستەقینەی هێرشێکی سایبەری
- Who Attacks, and Why?کێ هێرش دەکات و بۆچی؟
- Malware: Viruses, Worms, Trojans, Ransomware and Spywareنەرمەواڵەی زیانبەخش: ڤایرۆسەکانی کۆمپیوتەر، کرمەکان، ئەسپەکانی ترۆیا، نەرمەواڵەی بارمتەگر و نەرمەواڵەی سیخوڕی
- Computer-Crime Laws: Budapest, the CFAA, the UK and the Law at Homeیاساکانی تاوانی سایبەری: بوداپێست، CFAA، بەریتانیا و یاسا لە وڵاتی خۆمان
- Security and Online Safetyئاسایش و سەلامەتی لە ئینتەرنێتدا
- Application Software and File Typesنەرمەواڵەی بەکارهێنان و جۆرەکانی فایل
- Picturesوێنەکان
References and further readingسەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- WIPO: What is intellectual property? (kinds of IP: copyright, patents, trademarks, industrial designs, geographical indications, trade secrets)
- WIPO: Copyright — automatic protection under the Berne Convention; expression, not ideas; computer programs
- WIPO: Summary of the Berne Convention (automatic protection; minimum term life + 50 years)
- WIPO Lex: Berne Convention contracting parties (182 members; Iraq not listed)
- WIPO Lex: Iraq — profile (Copyright Law No. 3 of 1971; Patents Law No. 65 of 1970; Trademarks Law No. 21 of 1957; treaties)
- WIPO Lex: Iraq — Order No. 83 of 2004 amending the Copyright Law (life + 50 years)
- Kurdistan Parliament: Law No. 17 of 2012 on copyright and related rights in the Kurdistan Region – Iraq (Arabic; Arts. 3, 16, 25, 42, 44)
- WIPO: Patents (exclusive right for an invention; territorial)
- WTO: TRIPS Agreement, Articles 27 and 33 (patentability; 20 years from the filing date)
- WIPO: Trademarks (a sign that distinguishes goods or services; usually 10 years, renewable indefinitely)
- Creative Commons: About CC Licenses (four elements and six licences)
- Creative Commons: CC0 and the Public Domain Mark
- Creative Commons: FAQ (not recommended for software; licences not revocable)
- Creative Commons wiki: Best practices for attribution (TASL)
- GNU Project: What is free software? (the four essential freedoms; copyleft; selling copies)
- Open Source Initiative: The Open Source Definition (ten criteria)
- Open Source Initiative: The MIT License
- SPDX License List (identifiers such as GPL-3.0-or-later, MIT, Apache-2.0)
- Wikipedia: Shareware (trialware, freemium)
- Microsoft Support: Skype is retired (5 May 2025), replaced by Microsoft Teams Free
- The Document Foundation: LibreOffice licences (MPL 2.0)
- Mozilla: Mozilla Public License 2.0
- Wikipedia: Google Chrome (proprietary freeware built on the open-source Chromium project)
- Wikimedia Commons: Reusing content outside Wikimedia (check the licence, credit, indicate changes)
- Opensource.com: Openverse, a search engine for Creative Commons content (check licences before reuse)
This lecture is a first edition. The Kurdish text and terminology are waiting for review by Kurdish IT teachers.ئەم وانەیە چاپی یەکەمە. دەقە کوردییەکە و زاراوەکانی چاوەڕێی پێداچوونەوەی مامۆستایانی کوردی بواری IT ن.