What Is Cybersecurity?ئاسایشی سایبەر چییە؟

Think of an ordinary day. You check your exam results on the university website. Your salary or a grant arrives on a bank card. You send money to a friend with an e-wallet app and chat with your family. Each of these is a service that runs on a computer somewhere. If somebody breaks into it, changes it or switches it off, real people lose money, privacy or time.

ڕۆژێکی ئاسایی بهێنە پێش چاوت. ئەنجامی تاقیکردنەوەکانت لە تۆڕگەی (Website) زانکۆ دەبینیت. مووچە یان پشتگیرییەکی دارایی دەگاتە سەر کارتی بانکییەکەت. بە ئەپێکی (App) جزدانی ئەلیکترۆنی پارە بۆ هاوڕێیەکت دەنێریت و لەگەڵ خێزانەکەت چات دەکەیت. هەریەک لەمانە خزمەتگوزارییەکە کە لە شوێنێک لەسەر کۆمپیوتەرێک (Computer) کار دەکات. ئەگەر کەسێک دزە بکاتە ناوی، بیگۆڕێت یان بیکوژێنێتەوە، خەڵکی ڕاستەقینە پارە، تایبەتێتی (Privacy) یان کات لەدەست دەدەن.

In Kurdistan, as everywhere, more and more of life has moved online: salaries paid through bank cards, university registration, and shops and clinics that keep their customers' records on computers. Every new online service is useful, and every one is also a new door that somebody may try to open. Many organisations still have no trained person who looks after these doors. That is why this course exists, and why every IT student needs at least the basics.

لە کوردستانیش وەک هەموو شوێنێک، بەشێکی زیاتر و زیاتری ژیان چووەتە سەر ئینتەرنێت (Internet): مووچە لە ڕێی کارتی بانکییەوە، ناونووسینی زانکۆ، هەروەها دوکان و نۆرینگە کە تۆماری کڕیارەکانیان لەسەر کۆمپیوتەر هەڵدەگرن. هەر خزمەتگوزارییەکی ئۆنلاینی نوێ بەسوودە، بەڵام هەریەکەیان دەرگایەکی نوێشە کە ڕەنگە کەسێک هەوڵی کردنەوەی بدات. هێشتا زۆر ڕێکخراو هیچ کەسێکی ڕاهێنراویان نییە کە ئاگای لەم دەرگایانە بێت. لەبەر ئەمەیە ئەم کۆرسە هەیە و هەر خوێندکارێکی IT پێویستی بە بنەماکانی هەیە.

Take the definition word by word. Computers means laptops and desktops, but also phones, servers and the small computers inside cameras and routers. Communications are the networks that carry data: Wi-Fi, the mobile network, the Internet. Data and information are what people care about most: marks, medical records, money, messages. Attackers are people who want to cause harm; threats are anything that could cause harm, including accidents such as a fire or a careless click (see Threats, Vulnerabilities, Attacks and Risk); damage is what happens when protection fails.

پێناسەکە وشە بە وشە وەربگرە. کۆمپیوتەر واتە لاپتۆپ و کۆمپیوتەری مێزی (Desktop computer)، بەڵام هەروەها مۆبایل، ڕاژەکارەکان (Server) و ئەو کۆمپیوتەرە بچووکانەی ناو کامێرا و ڕاوتەر. پەیوەندی ئەو ڕایەڵەکانە کە دراوە دەگوازنەوە: ⁦Wi-Fi⁩، ڕایەڵەی مۆبایل (Mobile network)، ئینتەرنێت. دراوە و زانیاری ئەو شتانەن کە خەڵک زیاتر گرنگییان پێ دەدات: نمرە، تۆماری پزیشکی، پارە، نامە. هێرشبەرەکان ئەو کەسانەن کە دەیانەوێت زیان بگەیەنن؛ هەڕەشەکان هەر شتێکن کە دەکرێت زیان بگەیەنێت، ڕووداوی ناخوازراویش لەخۆ دەگرێت وەک ئاگر یان کرتەیەکی بێئاگایانە (بڕوانە هەڕەشەکان، خاڵە لاوازەکان، هێرشەکان و مەترسی)؛ زیان ئەوەیە کە ڕوو دەدات کاتێک پاراستن شکست دەهێنێت.

NIST, the US standards institute whose documents are used worldwide, adds one more idea: cybersecurity also means restoring systems after something goes wrong. Good security is not only a strong lock; it is also being able to get back to work after a break-in.

NIST، دامەزراوەی ستانداردەکانی ئەمریکا کە بەڵگەنامەکانی لە هەموو جیهاندا بەکار دەهێنرێن، بیرۆکەیەکی تر زیاد دەکات: ئاسایشی سایبەر واتە گەڕاندنەوەی سیستەمەکانیش دوای ئەوەی شتێک تێک دەچێت. ئاسایشی (Security) باش تەنها قفڵێکی بەهێز نییە؛ توانای گەڕانەوە بۆ سەر کاریشە دوای دزەکردنێک.

Many people think cybersecurity is a technical job: install a program and you are safe. The course notes say something wiser: cybersecurity deals with people, processes and technology, laws and regulations, and risk management. Remove any one of the five and the protection has a hole.

زۆر کەس پێیان وایە ئاسایشی سایبەر کارێکی تەکنیکییە: بەرنامەیەک دابمەزرێنە و پارێزراو دەبیت. تێبینییەکانی کۆرسەکە شتێکی ژیرانەتر دەڵێن: ئاسایشی سایبەر پەیوەندیی بە خەڵک، ڕێکار و تەکنەلۆجیا، یاسا و ڕێنمایی، هەروەها بەڕێوەبردنی مەترسییەوە هەیە. هەر یەکێک لەم پێنجانە لاببە، کونێک دەکەوێتە ناو پاراستنەکەوە.

The last two parts are not technical at all, which is exactly why they are easy to forget.

دوو بەشی کۆتایی هیچ تەکنیکی نین، هەر بۆیە ئاسان لەبیر دەکرێن.

The notes add a short sentence that experts repeat everywhere: the weakest link in security is humans. People click links, reuse the same password, trust a friendly voice on the phone and hurry when a message says 'urgent'. An attacker knows that fooling one person is often easier than breaking a well-built system.

تێبینییەکان ڕستەیەکی کورت زیاد دەکەن کە پسپۆڕان لە هەموو شوێنێک دووبارەی دەکەنەوە: لاوازترین ئەڵقە لە ئاسایشدا مرۆڤە. خەڵک کرتە لە بەستەر دەکەن، هەمان تێپەڕەوشە دووبارە بەکار دەهێننەوە، متمانە بە دەنگێکی میهرەبان لە تەلەفۆندا دەکەن و کاتێک نامەیەک دەڵێت «بەپەلە» پەلە دەکەن. هێرشبەر دەزانێت فریودانی یەک کەس زۆرجار ئاسانترە لە شکاندنی سیستەمێکی باش دروستکراو.

Real data agrees. Verizon's 2026 Data Breach Investigations Report, which studies thousands of real breaches every year (this edition: November 2024 to October 2025), found a human element (a mistake, a trick that worked, a stolen password) in about 62% of breaches.

دراوەی ڕاستەقینە هەمان شت دەڵێت. ڕاپۆرتی Verizon بۆ لێکۆڵینەوە لە دزەکردنەکانی دراوە (Data breach) لە ساڵی ⁦2026⁩ (کە دزەکردنەکانی نێوان تشرینی دووەمی ⁦2024⁩ و تشرینی یەکەمی ⁦2025⁩ دەگرێتەوە)، کە هەموو ساڵێک هەزاران دزەکردنی ڕاستەقینە دەخوێنێتەوە، لە نزیکەی ⁦62%⁩ی دزەکردنەکاندا ڕۆڵی مرۆڤی دۆزیەوە (هەڵەیەک، فێڵێک کە سەرکەوت، تێپەڕەوشەیەک دزراو).

The answer is not to blame people. Good security trains people and designs systems that forgive mistakes: multi-factor authentication so that a stolen password alone is not enough, backups so that one wrong click is not a disaster. A trained person who reports a strange e-mail becomes the first line of defence instead of the weakest link (more in Building a Security Culture).

وەڵامەکە تاوانبارکردنی خەڵک نییە. ئاسایشی باش خەڵک ڕادەهێنێت و سیستەم بە شێوەیەک دیزاین دەکات کە لە هەڵە ببوورێت: پشتڕاستکردنەوەی فرەهۆکاری بۆ ئەوەی تێپەڕەوشەیەک دزراو بە تەنها بەس نەبێت، باکئەپەکان بۆ ئەوەی کرتەیەکی هەڵە کارەسات نەبێت. کەسێکی ڕاهێنراو کە ئیمەیڵێکی سەیر ڕاپۆرت دەکات دەبێتە یەکەم هێڵی بەرگری لە جیاتی لاوازترین ئەڵقە (زیاتر لە بونیادنانی کولتووری ئاسایش).

Anything that has value for a person or an organisation is an asset: hardware (laptops, servers, phones), software, data, networks and online services, and the people who know how everything works. You cannot protect an asset you do not know you have, so the first job of any defender is to list them.

هەر شتێک کە بۆ کەسێک یان ڕێکخراوێک بەهای هەبێت سامانە (Asset): ڕەقەواڵە (لاپتۆپ، ڕاژەکار، مۆبایل)، نەرمەواڵە، دراوە، ڕایەڵە و خزمەتگوزارییە ئۆنلاینەکان، هەروەها ئەو کەسانەی دەزانن هەموو شتێک چۆن کار دەکات. ناتوانیت سامانێک بپارێزیت کە نازانیت هەتە، بۆیە یەکەم کاری هەر بەرگریکارێک لیستکردنیانە.

The notes describe a hacker (in this sentence: an attacker) as someone who knows every point of the target, especially its weak points. A serious attacker studies the target for some time before acting. They never step in blindly.

تێبینییەکان هاکەر (لەم ڕستەیەدا: هێرشبەر) وەک کەسێک وەسف دەکەن کە شارەزای هەموو خاڵێکی ئامانجەکەیە، بەتایبەتی خاڵە لاوازەکان (Vulnerability). هێرشبەرێکی جددی ماوەیەک پێش ئەوەی کار بکات لە ئامانجەکە دەکۆڵێتەوە. هەرگیز بە کوێرانە هەنگاو نانێت.

The word 'hacker' first meant a skilled person who loves exploring how systems work. Today the news uses it mostly for criminals. In this course we say attacker for someone who attacks without permission. Ethical (white-hat) hackers do the same research legally, with written permission, to find weaknesses before criminals do; you meet them, with the white, black and grey 'hats', in Cyber Ethics and Ethical Hacking.

وشەی «هاکەر» لە سەرەتادا واتای کەسێکی شارەزا بوو کە حەزی لە دۆزینەوەی چۆنیەتیی کارکردنی سیستەمەکانە. ئەمڕۆ هەواڵەکان زیاتر بۆ تاوانباران بەکاری دەهێنن. لەم کۆرسەدا بە کەسێک کە بەبێ مۆڵەت هێرش دەکات دەڵێین هێرشبەر. هاکەرە کڵاو سپییەکان هەمان لێکۆڵینەوە بە یاسایی و بە مۆڵەتی نووسراو دەکەن بۆ ئەوەی پێش تاوانباران خاڵە لاوازەکان بدۆزنەوە؛ لەگەڵ «کڵاو»ە سپی، ڕەش و خۆڵەمێشییەکان لە ئەخلاقی سایبەری و هاککردنی ئەخلاقی دەیانبینیت.

The lecturer's advice: a cybersecurity specialist must be suspicious at work, doubting everything and everyone, but only to protect, for nothing else. (The owner of these notes calls this person «سیستەمپارێز», 'system protector'.) In practice this means check before you trust: an urgent e-mail from 'the manager' asking for a money transfer, a USB stick found in the car park, an unknown device on the office Wi-Fi. You check calmly; you do not accuse anyone.

ئامۆژگاریی مامۆستا: پسپۆڕی ئاسایشی سایبەر (Cybersecurity specialist) دەبێت لە کاتی کارەکەیدا بەگومان بێت، گومان لە هەموو شتێک و هەموو کەسێک بکات، بەڵام تەنها بۆ پاراستن، نەک بۆ شتێکی تر. (خاوەنی ئەم تێبینییانە بەم کەسە دەڵێت «سیستەمپارێز».) بە کردەوە ئەمە واتە پێش متمانەکردن بپشکنە: ئیمەیڵێکی بەپەلە لە «بەڕێوەبەر»ەوە کە داوای ناردنی پارە دەکات، فلاشێک کە لە شوێنی وەستانی ئۆتۆمبێل دۆزراوەتەوە، ئامێرێکی نەناسراو لەسەر ⁦Wi-Fi⁩ـی فەرمانگە. بە ئارامی دەپشکنیت؛ کەس تاوانبار ناکەیت.

The notes also say: the more cybersecurity professionals an organisation has, the fewer chances there are to hack it. Even one trained person who keeps systems updated, checks backups and reads the logs makes a place much harder to attack.

تێبینییەکان هەروەها دەڵێن: هەتا ڕێکخراوێک پسپۆڕی ئاسایشی سایبەری زیاتری هەبێت، دەرفەتی هاککردنی کەمتر دەبێتەوە. تەنانەت یەک کەسی ڕاهێنراو کە سیستەمەکان نوێ دەکاتەوە، باکئەپەکان دەپشکنێت و لۆگەکان دەخوێنێتەوە، شوێنێک زۆر قورستر دەکات بۆ هێرشکردن.

The lecture showed a famous kind of chart with two lines over time. One line is the cost of launching an attack: the money, skill and time an attacker needs. It falls. The other line is the sophistication of attack techniques: from guessing passwords in the 1980s to supply-chain attacks today. It rises. Watch the chart grow:

وانەکە جۆرە هێڵکارییەکی ناسراوی پیشان دا کە دوو هێڵی بە درێژایی کات تێدایە. هێڵێکیان تێچووی ئەنجامدانی هێرشێکە: ئەو پارە، شارەزایی و کاتەی هێرشبەر پێویستی پێیەتی. ئەم هێڵە دادەبەزێت. هێڵەکەی تر ئاڵۆزیی تەکنیکەکانی هێرشە: لە مەزەندەکردنی تێپەڕەوشە لە ساڵانی ⁦1980⁩ـەوە تا هێرشەکانی زنجیرەی دابینکردن (Supply-chain attack) لە ئەمڕۆدا. ئەم هێڵە بەرز دەبێتەوە. سەیری گەشەکردنی هێڵکارییەکە بکە:

Why do attacks get cheaper? Ready-made attack tools and phishing kits are shared or sold online, criminal groups rent out their malware 'as a service', and artificial intelligence helps to write convincing fake messages. The UK's National Cyber Security Centre wrote in 2024 that AI 'lowers the barrier' for novice criminals. Why do more attacks succeed? Our networks are bigger, more connected and more important to daily life every year, so one successful attack can stop a hospital, a bank or a whole city, and attackers are paid more for it.

بۆچی هێرشەکان هەرزانتر دەبن؟ ئامرازی ئامادەی هێرش و کەرەستەی فیشینگ (Phishing) لە ئینتەرنێت بڵاو دەکرێنەوە یان دەفرۆشرێن، گرووپە تاوانکارەکان نەرمەواڵە زیانبەخشەکەیان (Malware) «وەک خزمەتگوزاری» بە کرێ دەدەن، هەروەها ژیریی دەستکرد یارمەتی نووسینی نامەی ساختەی باوەڕپێکراو دەدات. ناوەندی نیشتیمانیی ئاسایشی سایبەری بەریتانیا لە ⁦2024⁩ نووسی کە ژیریی دەستکرد «بەربەست نزم دەکاتەوە» بۆ تاوانبارانی نوێ. بۆچی هێرشی زیاتر سەردەکەون؟ ڕایەڵەکان هەموو ساڵێک گەورەتر، پەیوەستتر و گرنگتر دەبن بۆ ژیانی ڕۆژانە، بۆیە یەک هێرشی سەرکەوتوو دەتوانێت نەخۆشخانەیەک، بانکێک یان هەموو شارێک ڕابگرێت و هێرشبەرەکان پارەی زیاتری لەسەر وەردەگرن.

The story starts in ancient Greek. The word κυβερνήτης (kybernētēs) meant the steersman or pilot: the person who steers a ship.

چیرۆکەکە لە زمانی گریکیی کۆنەوە دەست پێ دەکات. وشەی κυβερνήτης (کیبەرنێتێس) واتای سوکان‌بەدەست یان ڕێنیشاندەری کەشتی بوو: ئەو کەسەی کەشتی ئاڕاستە دەکات.

In the 1940s the American mathematician Norbert Wiener borrowed the Greek root for a new science. In 1948 he published the book Cybernetics, about control and communication in animals and machines: systems that steer themselves by watching the result of what they do (feedback). A ship's steering engine is an early example; a computer that does a job automatically is another. Such a machine 'holds its own steering wheel'.

لە ساڵانی ⁦1940⁩ـدا بیرکاریزانی ئەمریکی نۆربێرت وینەر ڕەگە گریکییەکەی بۆ زانستێکی نوێ وەرگرت. لە ⁦1948⁩ کتێبی Cyberneticsـی بڵاو کردەوە، دەربارەی کۆنترۆڵ و پەیوەندی لە گیانلەبەر و ئامێردا: ئەو سیستەمانەی بە سەیرکردنی ئەنجامی کارەکەیان خۆیان ئاڕاستە دەکەن. بزوێنەری سوکانی کەشتی نموونەیەکی کۆنە؛ کۆمپیوتەرێک کە کارێک بە شێوەیەکی خۆکار دەکات نموونەیەکی ترە. ئەم جۆرە ئامێرە «سوکانی خۆی بە دەستەوەیە».

In 1982 the writer William Gibson used the word 'cyberspace' in a short story, Burning Chrome; his 1984 novel Neuromancer made it famous. In the 1990s, as the Internet spread, 'cyber-' became a prefix meaning 'to do with computers and the Internet': cybersecurity, cybercrime, cyberattack, cyberspace.

لە ⁦1982⁩ نووسەر ویلیام گیبسن وشەی «بۆشایی سایبەر»ی لە چیرۆکێکی کورتدا بەکار هێنا، ⁦Burning Chrome⁩؛ ڕۆمانەکەی ساڵی ⁦1984⁩ـی، Neuromancer، وشەکەی ناودار کرد. لە ساڵانی ⁦1990⁩ـدا، لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئینتەرنێت، «سایبەر» بوو بە پێشگرێک بە واتای «پەیوەست بە کۆمپیوتەر و ئینتەرنێتەوە»: ئاسایشی سایبەر، تاوانی سایبەری (Cybercrime)، هێرشی سایبەری، بۆشایی سایبەر.

Cybersecurity is a big field. To see it as a whole, many organisations use the NIST Cybersecurity Framework, a free guide from NIST. Version 2.0 was released on 26 February 2024. It is written for organisations of every size, from a small school or shop to a ministry, and it sorts all security work into six functions:

ئاسایشی سایبەر بوارێکی گەورەیە. بۆ ئەوەی وەک یەک تەواو ببینرێت، زۆر ڕێکخراو NIST CSF بەکار دەهێنن، ڕێبەرێکی بێبەرانبەر لە NISTـەوە. وەشانی ⁦2.0⁩ لە ⁦26⁩ی شوباتی ⁦2024⁩ بڵاو کرایەوە. بۆ ڕێکخراوی هەموو قەبارەیەک نووسراوە، لە قوتابخانە یان دوکانێکی بچووکەوە تا وەزارەتێک، هەموو کاری ئاسایش لە شەش ئەرکدا ڕێک دەخات:

Notice that only one of the six, PROTECT, is about stopping attacks before they happen. A mature organisation also expects that something will one day get through, and prepares to notice it, react and recover.

سەرنج بدە کە تەنها یەکێک لە شەشەکە، پاراستن، دەربارەی ڕێگرتنە لە هێرشەکان پێش ئەوەی ڕوو بدەن. ڕێکخراوێکی پێگەیشتوو چاوەڕێی ئەوەش دەکات کە ڕۆژێک شتێک تێپەڕ دەبێت، بۆیە خۆی ئامادە دەکات بۆ ئەوەی بیبینێت، کاردانەوەی هەبێت و بگەڕێتەوە سەر کار.