Touch, Pen, Voice, Video and Scanningدەستلێدان، قەڵەم، دەنگ، ڤیدیۆ و سکانکردن

A keyboard and a mouse are not the only ways to give a computer data. You touch your phone, write with a pen on a tablet, speak to your laptop, join a class by video and scan a page of notes. A supermarket reads a barcode, and a bank reads the numbers on a cheque. Each of these is input.

کیبۆرد و ماوس تاکە ڕێگەکانی دانی دراوە (Data) نین بە کۆمپیوتەر (Computer). دەست لە مۆبایلەکەت دەدەیت، بە قەڵەم لەسەر تابلێت (Tablet) دەنووسیت، قسە لەگەڵ لاپتۆپەکەت (Laptop) دەکەیت، بە ڤیدیۆ بەشداری وانەیەک دەکەیت و لاپەڕەیەک تێبینی سکان دەکەیت. سوپەرمارکێت بارکۆدێک دەخوێنێتەوە و بانک ژمارەکانی سەر چەکێک دەخوێنێتەوە. هەموو ئەمانە نێوخستەن.

This lesson groups these devices by what they sense: touch and pens, movement, sound and video, and light (scanners and readers), plus radio and magnetism for tags, cards and cheques. The lesson Input, Output and Devices That Do Both sorts all devices into input, output and both; Keyboards and Pointing Devices covers typing and the mouse.

ئەم وانەیە ئەم ئامێرانە بەپێی ئەو شتەی هەستی پێدەکەن پۆلێن دەکات: دەستلێدان و قەڵەم، جووڵە، دەنگ و ڤیدیۆ و ڕووناکی (سکانەرەکان و خوێنەرەوەکان)، هەروەها شەپۆلی ڕادیۆ و موگناتیس بۆ تاگ، کارت و چەک. وانەی نێوخستە، دەرخستە و ئەو ئامێرانەی هەردووکیان دەکەن هەموو ئامێرەکان بۆ نێوخستە، دەرخستە (Output) و هەردووکیان پۆلێن دەکات؛ کیبۆرد و ئامێرەکانی ئاماژەکردن باسی نووسین و ماوس دەکات.

Almost every phone and tablet, many laptops, bank machines (ATMs), ticket machines and the screens in new cars use touch. You tap to choose, swipe to move, and pinch with two fingers to zoom. These movements are called touch gestures.

نزیکەی هەموو مۆبایلە هۆشمەندەکان (Smartphone) و تابلێتەکان، زۆرێک لە لاپتۆپەکان، ئامێری ATMـی بانک، ئامێری فرۆشتنی بلیت و شاشەی ئۆتۆمبێلە نوێیەکان دەستلێدان بەکار دەهێنن. پەنجەیەکی سووک لێ دەدەیت بۆ هەڵبژاردن، پەنجە دەخلیسکێنیت بۆ جووڵاندن و بە دوو پەنجە دەیگوشیت یان لێکیان دەکەیتەوە بۆ زووم (Zoom). بەم جووڵانە دەوترێت جووڵەکانی پەنجە (Touch gesture).

Most phones use a capacitive touch screen. Your body conducts a little electricity. When your finger touches the glass, it takes a tiny amount of electric charge away from the wires under that spot. The chip measures every crossing of the wire grid many times a second, finds where the charge dropped and sends that position to the operating system, which treats it like a click there.

زۆربەی مۆبایلەکان شاشەی بەرکەوتنی کاپاسیتیڤ بەکار دەهێنن. جەستەت کەمێک کارەبا دەگەیەنێت. کاتێک پەنجەت بەر شووشەکە دەکەوێت، بڕێکی زۆر کەم لە بارگەی کارەبایی لە وایەرەکانی ژێر ئەو شوێنە دەبات. چیپەکە (Microchip) لە چرکەیەکدا چەند جار هەموو خاڵە یەکتربڕەکانی تۆڕی وایەرەکان دەپێوێت، ئەو شوێنە دەدۆزێتەوە کە بارگەکەی کەم بووەتەوە و دەینێرێت بۆ سیستەمی وەگەڕخەر (Operating system)، کە وەک کلیکێک (Click) لەو شوێنە مامەڵەی لەگەڵ دەکات.

An older kind, the resistive touch screen, works by pressure. It has two thin conducting layers with a tiny gap between them. When you press, the top layer bends and touches the bottom one, and the screen measures where. You still find resistive screens in some ATMs, factory machines, old card-payment terminals and cheap navigation devices.

جۆرێکی کۆنتر، شاشەی بەرکەوتنی پەستانی، بە پەستان کار دەکات. دوو چینی تەنکی گەیەنەری هەیە و بۆشاییەکی زۆر بچووک لە نێوانیاندایە. کاتێک پەستان دەخەیتە سەری، چینی سەرەوە دەچەمێتەوە و بەر چینی خوارەوە دەکەوێت و شاشەکە دەپێوێت لە کوێ. هێشتا شاشەکانی بەرکەوتنی پەستانی لە هەندێک ATM، ئامێری کارگە، ئامێری کۆنی پارەدان بە کارت و ئامێری ڕێنیشاندەری هەرزاندا دەبینیت.

With pen input you touch a stylus (digital pen) to a flat surface to write, draw or make selections. You use it on a tablet or phone screen, on a laptop that folds into a tablet, and on the signature pad at a bank or a delivery company, where you sign with a plastic pen.

لە نێوخستە بە قەڵەمدا قەڵەمێکی شاشە (قەڵەمی دیجیتاڵ) لە ڕووێکی تەخت دەدەیت بۆ نووسین، وێنەکێشان یان هەڵبژاردن. لەسەر شاشەی تابلێت یان مۆبایل، لەسەر ئەو لاپتۆپانەی دەبن بە تابلێت و لەسەر پەڕەی واژووی بانک یان کۆمپانیای گەیاندن بەکاری دەهێنیت، کە بە قەڵەمێکی پلاستیکی واژووی لەسەر دەکەیت.

Think of a golf game on a games console: you swing a controller like a club, sensors inside it measure the speed and direction of the swing, and the ball on the screen flies the way you swung. The screen shows your player (avatar) copying your movement.

بیر لە یارییەکی گۆڵف بکەرەوە لەسەر ئامێرێکی یاری: کۆنترۆڵێکی یاری (Game controller) وەک دارە گۆڵف دەجووڵێنیت، هەستەوەرەکانی ناوی خێرایی و ئاراستەی جووڵەکە دەپێون و تۆپەکەی سەر شاشە بەو ئاراستەیە دەفڕێت کە تۆ جووڵاندت. شاشەکە یاریزانەکەت (ئاڤاتارەکەت) پیشان دەدات کە لاسایی جووڵەکەت دەکاتەوە.

Voice input means entering input by speaking into a microphone. To understand you, the computer needs speech recognition (also called voice recognition): the ability to tell which words were spoken. Today this is done by artificial intelligence trained on thousands of hours of recorded speech.

نێوخستە بە قسەکردن واتە دانی نێوخستە بە قسەکردن لە مایکێکدا. بۆ ئەوەی لێت تێبگات، کۆمپیوتەر پێویستی بە ناسینەوەی ئاخاوتن هەیە: توانای جیاکردنەوەی ئەو وشانەی گوتراون. ئەمڕۆ ئەمە بە ژیریی دەستکرد (Artificial intelligence) دەکرێت کە لەسەر هەزاران کاتژمێر قسەی تۆمارکراو ڕاهێنراوە.

Audio input is wider than voice input: it means entering any sound into the computer, such as speech, music or sound effects. A singer records her song with a microphone; a teacher records a lesson as a podcast. Music production software lets users record, compose, mix and edit music and sounds, for example the free Audacity or GarageBand on a Mac.

نێوخستەی دەنگ لە نێوخستە بە قسەکردن فراوانترە: واتە دانی هەر دەنگێک بە کۆمپیوتەر، وەک قسە، مۆسیقا یان کاریگەریی دەنگی. گۆرانیبێژێک گۆرانییەکەی بە مایک تۆمار دەکات؛ مامۆستایەک وانەیەک وەک پۆدکاست تۆمار دەکات. نەرمەواڵەی بەرهەمهێنانی مۆسیقا ڕێگە بە بەکارهێنەرەکان (User) دەدات مۆسیقا و دەنگ تۆمار بکەن، دابنێن، تێکەڵ بکەن و دەستکاری بکەن، بۆ نموونە Audacityـی بێبەرانبەر یان GarageBand لەسەر Mac.

Video input is capturing full-motion images and storing them on a computer or phone. In the past you recorded on a digital video (DV) camera and then copied the video to the computer by cable or memory card. Today the camera of a phone or laptop records straight into its own storage, often in 4K.

نێوخستەی ڤیدیۆ واتە گرتنی وێنەی جووڵاو و خەزنکردنیان لەسەر کۆمپیوتەر یان مۆبایل. لە ڕابردوودا بە کامێرای ڤیدیۆی دیجیتاڵ ⁦(DV)⁩ تۆمارت دەکرد و پاشان ڤیدیۆکەت بە وایەر یان کارتی بیرگە (Memory card) دەگواستەوە بۆ کۆمپیوتەر. ئەمڕۆ کامێرای مۆبایل یان لاپتۆپ ڕاستەوخۆ لە خەزنکەری خۆیدا تۆمار دەکات، زۆرجار بە ⁦4K⁩.

A flatbed scanner works much like a photocopy machine, except that it makes a file in the computer instead of a paper copy. You use it when information on paper must go into the computer to be stored, edited or sent; the image can be edited before it is printed.

سکانەری تەخت زۆر وەک ئامێری فۆتۆکۆپی کار دەکات، جگە لەوەی لە جیاتی کۆپییەکی کاغەزی فایلێک لەناو کۆمپیوتەردا دروست دەکات. کاتێک بەکاری دەهێنیت کە زانیاریی سەر کاغەز دەبێت بچێتە ناو کۆمپیوتەرەوە بۆ خەزنکردن، دەستکاریکردن یان ناردن؛ وێنەکە دەکرێت پێش چاپکردن دەستکاری بکرێت.

An optical reader uses a light source to read characters, marks and codes and turns them into digital data that a computer can process. A scanner on its own only makes a picture of a page; an optical reader goes one step further and understands what is on it. Two important kinds are OCR and OMR.

خوێنەرەوەی ڕووناکی (Optical reader) سەرچاوەیەکی ڕووناکی بەکار دەهێنێت بۆ خوێندنەوەی نووسەکان (Character)، نیشانە و کۆد و دەیانکات بە دراوەی دیجیتاڵ کە کۆمپیوتەر بتوانێت چارەسەری بکات. سکانەر بە تەنها تەنها وێنەیەک لە لاپەڕەکە دروست دەکات؛ خوێنەرەوەی ڕووناکی هەنگاوێک زیاتر دەڕوات و تێدەگات چی لەسەرە. دوو جۆری گرنگ OCR و OMRـن.

A barcode stores data as dark and light lines of different widths: a product number, the number of a library book, a parcel number. A barcode reader (barcode scanner) shines light on the code and reads the pattern. It can be a hand-held scanner or built into the counter at a supermarket checkout.

بارکۆد دراوە وەک هێڵی تاریک و ڕووناکی بە پانیی جیاواز هەڵدەگرێت: ژمارەی کاڵایەک، ژمارەی کتێبێکی کتێبخانە یان ژمارەی پاکەتێک. خوێنەرەوەی بارکۆد (Barcode reader) ڕووناکی دەخاتە سەر کۆدەکە و نەخشەکە دەخوێنێتەوە. دەکرێت دەستی بێت یان لەناو مێزی کاشێری سوپەرمارکێتدا دانرابێت.

A QR code (quick response code) is a two-dimensional code: it stores information both across and down, in a square of small black and white modules. It holds much more than a barcode (up to 7,089 digits), and up to about 30 % of it can be dirty or torn and still be read. It was invented in 1994 by Denso Wave in Japan to track car parts; today it opens web pages, Wi-Fi passwords, menus and payments.

کۆدی QR کۆدێکی دوو ڕەهەندییە: زانیاری هەم بە پانی و هەم بە درێژی هەڵدەگرێت، لە چوارگۆشەیەکی پڕ لە خانەی بچووکی ڕەش و سپیدا. زۆر زیاتر لە بارکۆد هەڵدەگرێت (تا ⁦7,089⁩ ژمارە) و دەکرێت نزیکەی ⁦30%⁩ـی پیس یان دڕاو بێت و هێشتا بخوێندرێتەوە. لە ⁦1994⁩ـدا کۆمپانیای ⁦Denso Wave⁩ لە ژاپۆن دایهێنا بۆ بەدواداچوونی پارچەی ئۆتۆمبێل؛ ئەمڕۆ لاپەڕەتۆڕەکان، پاسۆردی وای‌فای (Wi-Fi)، لیستی خواردن و پارەدان دەکاتەوە.

Because the reader does not need to see the tag, RFID can read a whole box of tagged items at once, or a runner's shoe as she crosses the finish line. RFID is used to:

چونکە خوێنەرەوەکە پێویست ناکات تاگەکە ببینێت، RFID دەتوانێت سندوقێکی پڕ لە شتی تاگدار پێکەوە بخوێنێتەوە، یان پێڵاوی ڕاکەرێک کاتێک هێڵی کۆتایی دەبڕێت. RFID بۆ ئەمانە بەکار دێت:

How the tag itself is built (chip and antenna, passive and active tags) and its close relative NFC, which your phone uses for contactless payment, are explained in Optical Discs, Smart Cards, RFID and NFC.

تاگەکە خۆی چۆن دروست کراوە (چیپ و ئەنتێنا، تاگی ناچالاک و چالاک) و خزمە نزیکەکەی، NFC، کە مۆبایلەکەت بۆ پارەدانی بێبەرکەوتن (Contactless payment) بەکاری دەهێنێت، لە وانەی دیسکە لەیزەرییەکان، کارتە هۆشمەندەکان، RFID و NFC ڕوون کراونەتەوە.

A magstripe reader reads the magnetic stripe on the back of a card: credit and bank cards, hotel key cards, identification cards and similar cards. The stripe holds a few lines of data, such as the card number, written magnetically like on an old cassette tape. You swipe the card through the reader.

خوێنەرەوەی کارتی هێڵی موگناتیسی ئەو هێڵە موگناتیسییە دەخوێنێتەوە کە لە پشتی کارتێکدایە: کارتی بانک و کرێدیت، کارتی کلیلی هوتێل، کارتی ناسنامە و کارتی هاوشێوە. هێڵەکە چەند دێڕێک دراوە هەڵدەگرێت، وەک ژمارەی کارتەکە، کە بە شێوەی موگناتیسی نووسراوە وەک لەسەر کاسێتێکی کۆن. کارتەکە بە ناو خوێنەرەوەکەدا ڕادەکێشیت.

MICR (magnetic ink character recognition) devices read text printed with magnetic ink: ink with tiny iron particles. Banks process huge numbers of cheques every day, so the bank code, the account number and the cheque number are printed along the bottom of every cheque in a special MICR font. A MICR reader turns these characters into a form the computer can process, even if someone has written or stamped over them.

ئامێرەکانی MICR (ناسینەوەی نووسە بە مەرەکەبی موگناتیسی) ئەو دەقە دەخوێننەوە کە بە مەرەکەبی موگناتیسی چاپ کراوە: مەرەکەبێک کە گەردیلەی زۆر وردی ئاسنی تێدایە. بانکەکان ڕۆژانە ژمارەیەکی زۆر چەک چارەسەر دەکەن، بۆیە کۆدی بانک، ژمارەی حساب و ژمارەی چەکەکە لە بەشی خوارەوەی هەموو چەکێکدا بە فۆنتێکی تایبەتی MICR چاپ دەکرێن. خوێنەرەوەی MICR هەر نووسەیەک لەم هێڵە دەکات بە شێوەیەک کە کۆمپیوتەر بتوانێت چارەسەری بکات، تەنانەت ئەگەر کەسێک بە سەریاندا نووسیبێتی یان مۆری لێدابێت.

A data collection device gets data directly at the place where the event happens, instead of someone writing it on paper and typing it in later. A warehouse worker scans boxes with a hand-held terminal; a delivery driver records your signature on a phone; a smart electricity meter sends readings by itself; a sensor in a field measures soil moisture.

ئامێری کۆکردنەوەی دراوە دراوە ڕاستەوخۆ لەو شوێنەی ڕووداوەکەی تێدا ڕوودەدات وەردەگرێت، لە جیاتی ئەوەی کەسێک لەسەر کاغەز بینووسێت و دواتر تایپی بکات. کرێکارێکی ئەمبار بە ئامێرێکی دەستی سندوقەکان سکان دەکات؛ شۆفێرێکی گەیاندن واژووەکەت لەسەر مۆبایل تۆمار دەکات؛ پێوەری کارەبای زیرەک بە خۆی ژمارەکان دەنێرێت؛ هەستەوەرێک لە کێڵگەیەکدا تەڕیی خاک دەپێوێت.

Collecting data at the source is faster and makes fewer typing mistakes, which matters because wrong input gives wrong output.

کۆکردنەوەی دراوە لە سەرچاوەکەیدا خێراترە و هەڵەی تایپکردن کەمتر دەکات، ئەمەش گرنگە چونکە نێوخستەی هەڵە دەرخستەی هەڵە دەدات.

Biometric readers are input devices that read a part of your body: a fingerprint reader on a laptop or phone, face recognition with the front camera, an iris scanner at some airports. Your body becomes the input that proves who you are. How they are used for signing in, and their risks, are in Passwords and authentication.

خوێنەرەوە بایۆمەترییەکان ئامێرەکانی نێوخستەن کە بەشێک لە جەستەت دەخوێننەوە: خوێنەرەوەی پەنجەمۆر لەسەر لاپتۆپ یان مۆبایل، ناسینەوەی ڕووخسار (Facial recognition) بە کامێرای پێشەوە و سکانەری گلێنەی چاو لە هەندێک فڕۆکەخانە. جەستەت دەبێتە ئەو نێوخستەیەی پشتڕاستی دەکاتەوە تۆ کێیت. چۆن بۆ چوونەژوورەوە بەکار دێن و مەترسییەکانیان لە وانەی تێپەڕەوشەکان، MFA و کۆنترۆڵی دەستڕاگەیشتن باس کراون.