Chapterبەش 11 · Lectureوانە 11.1

Course Reviewپێداچوونەوەی کۆرس

The whole Database Administration course on a few screens: what you have learned, the eighteen key words, the mistakes to avoid, a revision plan, where to practise next (including free options and the 2026 conditions of free cloud tiers) and a final check with one question per chapter.

هەموو کۆرسی بەڕێوەبردنی لە چەند شاشەیەکدا: ئەوەی فێری بوویت، هەژدە وشە سەرەکییەکە، ئەو هەڵانەی دەبێت لێیان دوور بکەویتەوە، پلانێکی پێداچوونەوە، لە کوێ دواتر ڕاهێنان بکەیت (لەوانە هەڵبژاردەی بێبەرانبەر و مەرجەکانی ٢٠٢٦ی ئاستە بێبەرانبەرەکانی هەور) و پشکنینێکی کۆتایی بە یەک پرسیار بۆ هەر بەشێک.

10 min read11 خولەک خوێندنەوە · 13 stepsهەنگاو

What you will learnچی فێر دەبیت

  • See the whole course as one connected subject, from raw data to a secure database in the cloud.
  • Define the eighteen key words in your own words.
  • Avoid the seven most common mistakes.
  • Follow a short revision plan and choose a way to keep practising.
  • هەموو کۆرسەکە وەک یەک بابەتی بەیەکەوەبەستراو ببینیت، لە خاوەوە تا پارێزراو لە هەوردا.
  • هەژدە وشە سەرەکییەکە بە وشەی خۆت پێناسە بکەیت.
  • لە حەوت باوترین هەڵە دوور بکەویتەوە.
  • پلانێکی کورتی پێداچوونەوە پەیڕەو بکەیت و ڕێگایەک بۆ بەردەوامبوون لە ڕاهێنان هەڵبژێریت.

How to use this reviewچۆن ئەم پێداچوونەوەیە بەکار بهێنیت

This last lesson brings the whole course together: what you have learned, the key words, the mistakes to avoid, a revision plan and where to go next. Use it before an exam, or whenever you want to check yourself. Every part links back to the lesson that teaches it in full.

ئەم دوایین وانەیە هەموو کۆرسەکە کۆ دەکاتەوە: ئەوەی فێری بوویت، وشە سەرەکییەکان، ئەو هەڵانەی دەبێت لێیان دوور بکەویتەوە، پلانێکی پێداچوونەوە و لە کوێ دواتر بڕۆیت. پێش تاقیکردنەوە بەکاری بهێنە، یان هەر کاتێک ویستت خۆت بپشکنیت. هەموو بەشێک بەستەری هەیە بۆ ئەو وانەیەی بە تەواوی فێری دەکات.

A path of eleven boxes, one for each chapter of the course: 1 Welcome, 2 Data and databases, 3 E-R modelling, 4 Keys and normalization, 5 Relational algebra, 6 Life cycle, 7 Security, 8 Transactions and backup, 9 NoSQL and big data, 10 Cloud databases, 11 Review.ڕێڕەوێک لە یازدە چوارگۆشە، یەکێک بۆ هەر بەشێکی کۆرسەکە: ١ بەخێرهاتن، ٢ دراوە و بنکەدراوەکان، ٣ مۆدێلی قەوارە و پەیوەندی، ٤ کلیلەکان و نۆرماڵکردن، ٥ جەبری پەیوەندیدار، ٦ سووڕی ژیانی بنکەدراوە، ٧ ئاسایش، ٨ مامەڵەکان و باکئەپ، ٩ NoSQL و دراوەی گەورە، ١٠ بنکەدراوە هەورییەکان، ١١ پێداچوونەوە.
The course on one page: eleven chapters, from raw data to a secure database in the cloud.کۆرسەکە لە یەک لاپەڕەدا: یازدە بەش، لە خاوەوە تا پارێزراو لە هەوردا.CêIT

What you have learnedئەوەی فێری بوویت

ChapterبەشWhat it coversچی دەگرێتەوە
Data, Information and Databasesوانەی دراوە، زانیاری و بنکەدراوەکانData and information, file-based systems, databases, the DBMS and its users (files, DBMS, users). و ، ، ، و (فایلەکان، سیستەمی بەڕێوەبردنی بنکەدراوە، بەکارهێنەرەکان).
Database System and E-R Modellingسیستەمی بنکەدراوە و مۆدێلی قەوارە و پەیوەندیData abstraction, schemas and instances, data models and the E-R diagram.، و ، و هێڵکاریی قەوارە و پەیوەندی.
Keys and Normalizationوانەی کلیلەکان و نۆرماڵکردنThe ten keys and what makes each one different; normalization (added on CêIT).دە و ئەوەی هەر یەکەیان جیاواز دەکات؛ (لە CêIT زیاد کراوە).
Relational Algebra and Calculusوانەی جەبری پەیوەندیدار و ژمێرکاریی پەیوەندیدارThe mathematical query languages behind SQL (added on CêIT).زمانە بیرکارییەکان بۆ کە لە پشت SQLـەوەن (لە CêIT زیاد کراوە).
The Database Development Life Cycleوانەی سووڕی ژیانی گەشەپێدانی بنکەدراوەThe eight steps from planning to deployment.هەشت هەنگاوەکە لە پلاندانانەوە تا خستنەکار.
Database Securityوانەی ئاسایشی بنکەدراوەThreats, countermeasures, RAID and web security.، ، RAID و ئاسایشی وێب.
Transactions, Backup and Recoveryوانەی مامەڵەکان، باکئەپ و گەڕاندنەوەی دراوەTransactions and ACID (added on CêIT); full, incremental and differential backup, and recovery. و ACID (لە CêIT زیاد کراوە)؛ ، و و .
NoSQL and Big Dataوانەی NoSQL و دراوەی گەورەThe NoSQL families and the 3Vs of big data.خێزانەکانی و سێ Vـەکەی .
Cloud Databasesوانەی بنکەدراوە هەورییەکانCloud database types, service and deployment models, security and cost.جۆرەکانی ، مۆدێلەکانی خزمەتگوزاری و ، و تێچوون.

Key words to rememberوشە سەرەکییەکان کە دەبێت لە بیرت بن

These are the eighteen words an exam is most likely to ask for. Tap a word to see its definition, in English and in Kurdish.

ئەمانە ئەو هەژدە وشەیەن کە زۆرترین ئەگەری هەیە تاقیکردنەوە پرسیاریان لەسەر بکات. کرتە لە وشەیەک بکە تا پێناسەکەی ببینیت، بە ئینگلیزی و کوردی.

Key words to rememberوشە سەرەکییەکان کە دەبێت لە بیرت بن

Test yourself on the key wordsخۆت لە وشە سەرەکییەکاندا تاقی بکەرەوە

ExerciseڕاهێنانEighteen definitionsهەژدە پێناسە

Cover the answer. For each key word, write one sentence in your own words. Then open the answer and compare.

وەڵامەکە دابپۆشە. بۆ هەر وشەیەکی سەرەکی، یەک ڕستە بە وشەی خۆت بنووسە. پاشان وەڵامەکە بکەرەوە و بەراوردی بکە.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
Key wordوشەی سەرەکیIn shortبە کورتی
Raw facts with no meaning yet.ڕاستیی خاو کە هێشتا واتایان نییە.
Data after processing, so it has meaning. دوای چارەسەرکردن، بۆیە واتای هەیە.
(tuple) ⁦(tuple)⁩One row of a table.یەک .
The overall design of the database.دیزاینی گشتیی .
The data held at one particular moment. کە لە ساتێکی دیاریکراودا هەڵگیراوە.
The software that manages the database. کە بەڕێوە دەبات.
Something you store information about.شتێک کە لەسەری هەڵدەگریت.
A fact that describes an entity.ڕاستییەک کە وەسف دەکات.
The candidate key the designer chose; never NULL.ئەو دیزاینەر هەڵیبژاردووە؛ هەرگیز نییە.
A column that holds a copy of a primary key from another table, linking the two tables. کە کۆپییەکی تر هەڵدەگرێت و هەردوو بەیەکەوە دەبەستێتەوە.
Organising (often splitting) tables so that no fact is stored twice.ڕێکخستنی (زۆرجار دابەشکردنیان) تا هیچ ڕاستییەک دوو جار هەڵنەگیرێت.
Any situation or event that may harm the system.هەر بارودۆخ یان ڕووداوێک کە لەوانەیە زیان بە سیستەمەکە بگەیەنێت.
A mechanism that protects against a threat.ڕێوشوێنێک کە لە دەپارێزێت.
Redundant Array of Independent Disks: several disks used together for safety or speed.Redundant Array of Independent Disks: چەند دیسکێک کە پێکەوە بۆ سەلامەتی یان خێرایی بەکار دێن.
Not Only SQL: databases with flexible schemas.تەنها SQL نا: بە .
Datasets too large or complex for traditional databases. کە بۆ زۆر گەورە یان ئاڵۆزن.
Keeping a log of every change, for recovery.تۆمارکردنی هەموو گۆڕانکارییەک لە ، بۆ گەڕاندنەوە.
(PITR) ⁦(PITR)⁩Recovery to a chosen moment; it needs a backup plus the log.گەڕاندنەوە بۆ ساتێکی هەڵبژێردراو؛ پێویستی بە و لۆگەکە هەیە.
Quick checkپشکنینی خێراWhich pair is described correctly?کام جووت بە دروستی وەسف کراوە؟

Mistakes to avoidئەو هەڵانەی دەبێت لێیان دوور بکەویتەوە

Traps that catch students and new DBAsئەو تەڵانەی قوتابیان و ئەوانەی تازە دەبنە تێیان دەکەون
MistakeهەڵەWhat is trueڕاستییەکە چییەRead againدووبارە بیخوێنەوە
1. Confusing data with information١. تێکەڵکردنی و Data is raw; information has meaning. Exams often ask this first. خاوە؛ واتای هەیە. تاقیکردنەوەکان زۆرجار یەکەم جار ئەمە دەپرسن.Data and informationوانەی دراوە و زانیاری
2. Thinking a super key is a candidate key٢. وابزانیت هەمان Every candidate key is a super key, but not the other way round.هەموو ، بەڵام پێچەوانەکەی ڕاست نییە.Database keysوانەی کلیلەکان
3. Forgetting that a primary key cannot be NULL٣. لەبیرچوونی ئەوەی ناتوانێت بێتA foreign key can be NULL. A primary key never can. دەتوانێت بێت. هەرگیز ناتوانێت.Database keysوانەی کلیلەکان
4. Designing tables before drawing the E-R diagram٤. دیزاینکردنی پێش کێشانی Conceptual design comes first, physical design last. یەکەم دێت، لە کۆتاییدا.Life cycleوانەی سووڕی ژیانی بنکەدراوە
5. Storing a value you could calculate٥. هەڵگرتنی بەهایەک کە دەتوانیت حیسابی بکەیتStore the date of birth and derive the age. Never store the age.ڕێکەوتی لەدایکبوون هەڵبگرە و تەمەن لێی دەربهێنە. هەرگیز تەمەن هەڵمەگرە.E-R modellingوانەی مۆدێلی قەوارە و پەیوەندی
6. Assuming a backup works٦. وابزانیت کار دەکاتRestore it on a test machine, or you do not have a backup.لەسەر ئامێرێکی تاقیکردنەوە بیگەڕێنەوە، ئەگەرنا نییە.Backup and recoveryوانەی باکئەپ و گەڕاندنەوەی دراوە
7. Believing the cloud is automatically safe٧. باوەڕکردن بەوەی هەور بە شێوەی خۆکار سەلامەتەYou still share responsibility for security and access.تۆ هێشتا بەشداری لە بەرپرسیارێتیی و دەستڕاگەیشتندا دەکەیت.Cloud databasesوانەی بنکەدراوە هەورییەکان
Quick checkپشکنینی خێراA student designs a Student table with the columns DateOfBirth and Age. What is the problem?قوتابییەک Student بە DateOfBirth و Age دیزاین دەکات. کێشەکە چییە؟

Your revision planپلانی پێداچوونەوەکەت

Nine short sessions before the exam, one chapter at a time, in the order of the course:

نۆ دانیشتنی کورت پێش تاقیکردنەوە، هەر جارە یەک بەش، بە ڕیزی کۆرسەکە:

  1. Day 1ڕۆژی ١

    Write out the hierarchy of data and the six differences between data and information.

    و شەش جیاوازییەکەی نێوان و بنووسە.

  2. Day 2ڕۆژی ٢

    Draw the three levels of abstraction and one E-R diagram from memory.

    سێ ئاستەکەی و یەک لە بیرەوە بکێشە.

  3. Day 3ڕۆژی ٣

    Write the ten keys with one sentence on each, and normalize one small table.

    دە بنووسە بە یەک ڕستە بۆ هەر یەکەیان و بچووک نۆرماڵ بکە.

  4. Day 4ڕۆژی ٤

    Write each relational algebra operation (selection, projection, union, difference, product, join, division) with one small example.

    هەر کارێکی (، ، ، ، ، ، ) بە نموونەیەکی بچووکەوە بنووسە.

  5. Day 5ڕۆژی ٥

    List the eight steps of the life cycle in order.

    هەشت هەنگاوەکەی بە ڕیز بنووسە.

  6. Day 6ڕۆژی ٦

    List the five kinds of loss a threat can cause and the seven computer-based countermeasures.

    ئەو پێنج جۆرە زیانەی دەتوانێت بیهێنێت و حەوت (کۆنترۆڵە کۆمپیوتەرییەکان) بنووسە.

  7. Day 7ڕۆژی ٧

    Explain ACID, then full, incremental and differential backup.

    ACID ڕوون بکەرەوە، پاشان ، و .

  8. Day 8ڕۆژی ٨

    Name the four NoSQL types and the 3Vs.

    ناوی چوار جۆرەکەی و سێ Vـەکە بهێنە.

  9. Day 9ڕۆژی ٩

    Compare a traditional and a cloud database in five rows, and name the service and deployment models.

    نەریتی و لە پێنج بەراورد بکە و ناوی مۆدێلەکانی خزمەتگوزاری و بهێنە.

Where to learn moreلە کوێ زیاتر فێر ببیت

  • Practise with a real DBMS such as MySQL, Microsoft Access or SQL Server. Install one and build the Student table from Database Keys yourself. Free ways that need no payment card: MySQL or MariaDB with XAMPP and phpMyAdmin, or a one-file SQLite database.
  • Draw more E-R diagrams. Pen and paper is enough. Take any system you know, a library or a clinic, and model it.
  • Try a free cloud tier from AWS, Google Cloud or Azure to create a small database to learn on. Read the conditions first (below).
  • Ask a teacher. Bring your diagram or your question to your teacher or to a study group.
  • لەگەڵ ڕاستەقینەدا ڕاهێنان بکە وەک MySQL، ⁦Microsoft Access⁩ یان ⁦SQL Server⁩. یەکێکیان دابمەزرێنە و Student لە کلیلەکان خۆت دروست بکە. ڕێگای بێبەرانبەر کە کارتی پارەدانیان ناوێت: MySQL یان MariaDB لەگەڵ XAMPP و phpMyAdmin، یان SQLite کە تەنها یەک فایلە.
  • زیاتر بکێشە. قەڵەم و کاغەز بەسە. هەر سیستەمێک کە دەیناسیت، کتێبخانەیەک یان کلینیکێک، وەربگرە و مۆدێلی بکە.
  • ئاستێکی بێبەرانبەری هەور تاقی بکەرەوە لە AWS، ⁦Google Cloud⁩ یان Azure بۆ دروستکردنی بچووک کە فێری ببیت. سەرەتا مەرجەکان بخوێنەرەوە (لە خوارەوە).
  • لە مامۆستایەک بپرسە. هێڵکاری یان پرسیارەکەت ببە بۆ لای مامۆستاکەت یان گرووپێکی خوێندن.

Where to learn moreلە کوێ زیاتر فێر ببیت

Free drawing tools and standard textbooksئامرازی بێبەرانبەر بۆ کێشان و کتێبە ستانداردەکان

To draw E-R diagrams on a computer, three free tools are popular:

بۆ کێشانی لەسەر ، سێ ئامرازی بێبەرانبەر باون:

  • draw.io (diagrams.net): free and open source, in the browser or as a desktop app; you drag shapes onto a page.
  • dbdiagram.io: you type the tables as a few lines of code and it draws the diagram; the free plan is enough for study.
  • MySQL Workbench: MySQL's own free tool; it draws the model and can turn it into real tables.
  • ⁦draw.io⁩ ⁦(diagrams.net)⁩: بێبەرانبەر و ، لە یان وەک کۆمپیوتەر؛ شێوەکان ڕادەکێشیتە سەر لاپەڕەکە.
  • ⁦dbdiagram.io⁩: وەک چەند دێڕێکی کۆد دەنووسیت و ئەو بۆت دەکێشێت؛ پلانە بێبەرانبەرەکەی بۆ خوێندن بەسە.
  • ⁦MySQL Workbench⁩: ئامرازی بێبەرانبەری خودی MySQL؛ مۆدێلەکە دەکێشێت و دەتوانێت بیکات بە ڕاستەقینە.

For deeper reading, three standard textbooks that university libraries often have: Database System Concepts (Silberschatz, Korth and Sudarshan), whose slides this course cites; Database Management Systems (Ramakrishnan and Gehrke); Database Systems: The Complete Book (Garcia-Molina, Ullman and Widom).

بۆ خوێندنەوەی قووڵتر، سێ کتێبی ستاندارد کە زۆرجار لە کتێبخانەی زانکۆکاندا هەن: ⁦Database System Concepts⁩ (Silberschatz، Korth و Sudarshan)، کە ئەم کۆرسە سلایدەکانی وەک سەرچاوە بەکاردەهێنێت؛ ⁦Database Management Systems⁩ (Ramakrishnan و Gehrke)؛ ⁦Database Systems: The Complete Book⁩ (⁦Garcia-Molina⁩، Ullman و Widom).

Quick checkپشکنینی خێراWhich tool turns a few typed lines describing your tables into an E-R diagram?کام ئامراز چەند دێڕێکی نووسراو کە وەسف دەکەن دەکات بە ؟

Final check: one question per chapterپشکنینی کۆتایی: یەک پرسیار بۆ هەر بەشێک

Answer without looking back. If you get one wrong, open the lesson in the explanation and read that screen again.

بەبێ سەیرکردنەوە وەڵام بدەرەوە. ئەگەر یەکێکت هەڵە بوو، ئەو وانەیەی لە ڕوونکردنەوەکەدا هاتووە بکەرەوە و ئەو شاشەیە دووبارە بخوێنەرەوە.

Final check: one question per chapterپشکنینی کۆتایی: یەک پرسیار بۆ هەر بەشێک

Part 1: data, design, keys and algebraبەشی ١: دراوە، دیزاین، کلیلەکان و جەبری پەیوەندیدار

Quick checkپشکنینی خێراWhich of these is information rather than data?کامیان نەک ؟

Quick checkپشکنینی خێراThe data stored in a database at one particular moment is called…، کە لە ساتێکی دیاریکراودا لە هەڵگیراوە، پێی دەوترێت…

Quick checkپشکنینی خێراWhich statement about keys is true?کام ڕستە دەربارەی ڕاستە؟

Quick checkپشکنینی خێراWhich relational algebra operation keeps only the rows that meet a condition?کام کاری تەنها ئەو دەهێڵێتەوە کە مەرجێک پڕ دەکەنەوە؟

Final check: one question per chapterپشکنینی کۆتایی: یەک پرسیار بۆ هەر بەشێک

Part 2: life cycle, security, backup, NoSQL and cloudبەشی ٢: سووڕی ژیانی بنکەدراوە، ئاسایش، باکئەپ، NoSQL و بنکەدراوە هەورییەکان

Quick checkپشکنینی خێراIn the database development life cycle, which design comes first?لە ، کام دیزاین یەکەم دێت؟

Quick checkپشکنینی خێراWhich countermeasure scrambles data so that a stolen copy cannot be read without the key?کام تێکدەدات بە شێوەیەک کە کۆپییەکی دزراو بەبێ کلیلەکە نەخوێندرێتەوە؟

Quick checkپشکنینی خێراA transfer takes money out of one account, then the system crashes before the money is added to the other account. Which ACID property makes sure that neither change is kept?گواستنەوەیەکی پارە پارە لە هەژمارێک دەردەهێنێت، پاشان سیستەمەکە پێش ئەوەی پارەکە بۆ هەژمارەکەی تر زیاد بکرێت لە کار دەکەوێت. کام تایبەتمەندیی ACID دڵنیا دەبێتەوە کە هیچ کام لە گۆڕانکارییەکان نامێنێتەوە؟

Quick checkپشکنینی خێراWhich backup type needs only the last full backup and the newest one to restore?کام جۆری بۆ گەڕاندنەوە تەنها پێویستی بە دوایین و نوێترینەکە هەیە؟

Quick checkپشکنینی خێرا“People you may know” suggestions fit which NoSQL family best?پێشنیاری «ئەو کەسانەی لەوانەیە بیانناسیت» لەگەڵ کام خێزانی باشترین گونجانی هەیە؟

Quick checkپشکنینی خێراYour organisation uses a managed cloud database. Who is responsible for its passwords and access rules?دامەزراوەکەت لە هەوردا بەکار دەهێنێت. کێ بەرپرسە لە و ڕێساکانی دەستڕاگەیشتنی؟

You have finishedکۆرسەکەت تەواو کرد

You have finished the Database Administration course: eleven chapters, from raw data to a secure database in the cloud.

کۆرسی بەڕێوەبردنی تەواو کرد: یازدە بەش، لە خاوەوە تا پارێزراو لە هەوردا.

Videoڤیدیۆ

Watch a videoسەیری ڤیدیۆیەک بکە

A video that viewers liked a lot and praised in their comments, chosen for this lesson.ڤیدیۆیەک کە بینەران زۆریان پێ خۆش بووە و لە کۆمێنتەکانیاندا ستایشیان کردووە، بۆ ئەم وانەیە هەڵبژێردراوە.

Harvard CS50’s Intro to Databases with SQL – Full University CoursefreeCodeCamp.org · Englishئینگلیزی · 505K viewsبینین · 12K likesلایک

A bank-account demo in SQLite: BEGIN TRANSACTION, then COMMIT saves both updates at once; when a CHECK rule fails, ROLLBACK undoes everything.

نموونەیەکی هەژماری بانکی لە : BEGIN TRANSACTION، پاشان COMMIT هەردوو گۆڕانکارییەکە پێکەوە پاشەکەوت دەکات؛ کاتێک مەرجێکی CHECK پێشێل دەکرێت، ROLLBACK هەموو شتێک هەڵدەوەشێنێتەوە.

Learn more (optional, 11 hours): a free Harvard course to take after this one. It practises SQL with SQLite. Watch one chapter at a time; you do not need it for this course.

زیاتر فێر ببە (ئارەزوومەندانە، ⁦11⁩ کاتژمێر): کۆرسێکی بێبەرانبەری زانکۆی Harvard بۆ دوای ئەم کۆرسە. ڕاهێنان لەسەر دەکات بە . هەر جارە یەک بەش سەیر بکە؛ بۆ ئەم کۆرسە پێویستت پێی نییە.

Lesson complete!وانەکە تەواو بوو!

Well done. Review the key terms, then go on to the next lesson.دەستخۆش. سەیرێکی زاراوە سەرەکییەکان بکەرەوە، پاشان بڕۆ بۆ وانەی داهاتوو.

Key termsزاراوە سەرەکییەکان

References and further readingسەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

This lecture is a first edition. The Kurdish text and terminology are waiting for review by Kurdish IT teachers.ئەم وانەیە چاپی یەکەمە. دەقە کوردییەکە و زاراوەکانی چاوەڕێی پێداچوونەوەی مامۆستایانی کوردی بواری IT ن.