Chapterبەش 3 · Lectureوانە 3.4

Monitors and Displaysشاشەکان

How screens make pictures: pixels and subpixels, colour depth, resolution, pixel density and aspect ratio, refresh rate and response time, how LCDs work and what LED, mini-LED and QLED really mean, OLED, the TN, IPS and VA panel types, kinds of monitor and HDR, and TVs as displays.

شاشەکان چۆن وێنە دروست دەکەن: و ، ، ، و ، و ، چۆن کار دەکات و ، و بە ڕاستی چین، ، جۆرەکانی پانێڵی TN، IPS و VA، جۆرەکانی و ، هەروەها تیڤی وەک شاشە.

20 min read23 خولەک خوێندنەوە · 18 stepsهەنگاو

What you will learnچی فێر دەبیت

Explain pixels, subpixels and colour depth, and calculate the number of colours.
Read resolutions and aspect ratios, and calculate pixel counts and pixel density.
Tell refresh rate from response time and frame rate.
Explain how LCD and OLED screens make a picture and what LED, mini-LED and QLED mean.
Compare TN, IPS and VA panels and choose a monitor for a job.

، و ڕوون بکەیتەوە و ژمارەی ڕەنگەکان حیساب بکەیت.
و بخوێنیتەوە و ژمارەی و حیساب بکەیت.
لە و جیا بکەیتەوە.
ڕوونی بکەیتەوە شاشەکانی و چۆن وێنە دروست دەکەن و ، و چ واتایەکیان هەیە.
پانێڵەکانی TN، IPS و VA بەراورد بکەیت و بۆ کارێک هەڵبژێریت.

What a display doesشاشە چی دەکات

A display shows text, pictures and video. It is the most used output device: almost everything you do on a computer, you see on a display. Displays are everywhere: in a laptop lid, on the front of a phone, on the back of a digital camera, in a car's navigation system, on a handheld games console and on a smartwatch.

شاشە ⁦(display)⁩ دەق، وێنە و ڤیدیۆ پیشان دەدات. بەکارهاتووترین : نزیکەی هەموو ئەو شتانەی لەسەر دەیکەیت، لەسەر شاشە دەیبینیت. شاشە لە هەموو شوێنێکە: لە سەرپۆشی ، لە ڕووی پێشەوەی مۆبایل، لە پشتی کامێرای دیجیتاڵ، لە سیستەمی ڕێنیشاندەری ئۆتۆمبێل، لەسەر ئامێری یاریی دەستی و لەسەر کاتژمێری زیرەک.

Definitionپێناسە

A screen that shows the computer's output: text, pictures and video. A monitor is a separate screen on a desk; laptops, phones and tablets have a built-in display that works the same way.

کە دەرخستەی پیشان دەدات: دەق، وێنە و ڤیدیۆ. دەکرێت شاشەیەکی جیا بێت لەسەر مێز یان شاشەی ناوەوەی لاپتۆپ، مۆبایل یان تابلێت.

A monitor is a display packaged as a separate device that you connect to a computer, for example an LCD monitor on an office desk. It shows the output and lets you watch what is happening inside the computer.

شاشەیەکە کە وەک ئامێرێکی جیا دروست کراوە و بە دەیبەستیت، بۆ نموونە لەسەر مێزی ئۆفیسێک. پیشان دەدات و ڕێگەت دەدات ببینیت لەناو چی ڕوودەدات. لە کوردیدا بە هەردووکیان زۆرجار دەوترێت «شاشە»؛ هەندێک کەس بە شاشەی سەربەخۆ دەڵێن «مۆنیتەر».

A monitor gets its picture from the computer's graphics card or graphics processor through a cable, usually HDMI, DisplayPort or USB-C; the connectors are explained in Ports and Connectors. The English words of screen specifications are practised in Technical English: Output devices.

وێنەکەی لە یان وەردەگرێت لە ڕێگەی وایەرێکەوە، زۆرجار ، یان ⁦USB-C⁩؛ پلاکەکان لە وانەی دەرچەکان و سەرەکانی کێبڵ ڕوون کراونەتەوە. وشە ئینگلیزییەکانی تایبەتمەندییەکانی شاشە لە وانەی ئینگلیزیی تەکنیکی: ئامێرەکانی دەرخستە ڕاهێنانیان لەسەر دەکرێت.

Quick checkپشکنینی خێراWhat is the difference between a display and a monitor?جیاوازیی نێوان شاشە ⁦(display)⁩ و چییە؟A monitor is a display packaged as a separate device; a display can also be built into a phone or laptopشاشەی سەربەخۆ شاشەیەکە کە وەک ئامێرێکی جیا دروست کراوە؛ شاشە دەکرێت لەناو مۆبایل یان لاپتۆپیشدا بێتA display can only show textشاشە تەنها دەتوانێت دەق پیشان بداتA monitor is an input deviceشاشەی سەربەخۆ ئامێری نێوخستەیە

Pixels, subpixels and colourپیکسڵ، ژێرپیکسڵ و ڕەنگ

Look at a screen through a magnifying glass and you see a grid of tiny dots. Each dot is a pixel (picture element), the smallest part of the picture that the screen can control. Every pixel is made of three subpixels: red, green and blue (RGB). By making each subpixel brighter or darker, the screen mixes almost any colour.

سەیری شاشەیەک بکە بە زەڕەبینێکەوە و تۆڕێک لە خاڵی زۆر بچووک دەبینیت. هەر خاڵێک (بەشێکی وێنە)، بچووکترین بەشی وێنەکە کە شاشەکە دەتوانێت کۆنترۆڵی بکات. هەر لە سێ پێکهاتووە: سوور، سەوز و شین ⁦(RGB)⁩. بە ڕووناکتر یان تاریکترکردنی هەر ، شاشەکە نزیکەی هەموو ڕەنگێک تێکەڵ دەکات.

Three subpixels mix every colourسێ هەموو ڕەنگێک تێکەڵ دەکەنCêIT

How many colours? That depends on the colour depth: the number of bits used for each subpixel. With 8 bits a subpixel has 256 brightness levels, so one pixel can show:

چەند ڕەنگ؟ ئەمە پەیوەندی بە هەیە: ژمارەی ئەو بۆ هەر بەکار دێن. بە 8 ، ⁦256⁩ ئاستی ڕووناکیی هەیە، کەواتە یەک دەتوانێت ئەمە پیشان بدات:

2^8 = 256 \quad\Rightarrow\quad 256 \times 256 \times 256 = 16\,777\,216 \approx 16.7 \text{ million colours}

Quick checkپشکنینی خێراA screen uses 8 bits for each of red, green and blue. How many colours can one pixel show?شاشەیەک بۆ هەریەک لە سوور، سەوز و شین 8 بەکار دەهێنێت. یەک چەند ڕەنگ پیشان دەدات؟768 (256 + 256 + 256)⁦768⁩ ڕەنگ (

256 + 256 + 256

)About 16.7 million (

256 \times 256 \times 256

)نزیکەی ⁦16.7⁩ ملیۆن (

256 \times 256 \times 256

)24⁦24⁩ ڕەنگ

OLED Displays, How do they work?Sabin Civil Engineering · Englishئینگلیزی · 1.6M viewsبینین · 30K likesلایک · Partبەشی 0:30–3:54 (ofلە 7:30)
Zoom into a screen: every pixel is made of red, green and blue subpixels whose brightness mixes into any colour.
لە نزیک ببەوە: هەر لە سێ سوور، سەوز و شین پێک دێت کە ڕووناکییەکەیان تێکەڵ دەبێت و هەموو ڕەنگێک دروست دەکات.
Watch 0:30-3:54: pixels, subpixels and colour.
لە ⁦0:30⁩ تا ⁦3:54⁩ سەیر بکە: ، و ڕەنگ.

Resolution: how many pixelsڕوونیی شاشە: چەند پیکسڵ

Definitionپێناسە

The number of a screen shows, written as width × height, for example 1920 × 1080. More pixels give a sharper picture.

ژمارەی شاشەیەکە و بە شێوەی پانی × بەرزی دەنووسرێت، بۆ نموونە ⁦1920 × 1080⁩. پیکسڵی زیاتر وێنەیەکی ڕوونتر دەدات.

The resolution of a screen is the number of pixels across and down, written width × height: a Full HD screen is 1920 × 1080, that is 1,920 pixels in each row and 1,080 rows.

ژمارەی ئەو کە بە پانی و بە درێژی هەن، بە شێوەی پانی × بەرزی دەنووسرێت: شاشەیەکی ⁦Full HD⁩ $1920 \times 1080$ ـە، واتە هەر ڕیزێک ⁦1,920⁩ و ⁦1,080⁩ ڕیز.

An animation in five frames showing the letter A on the same area of screen at four resolutions. 6 × 8 = 48 big pixels: the letter is blocky and you see every square. 12 × 16 = 192 pixels: twice as many across and down, four times the pixels. 24 × 32 = 768 pixels: the slanted sides are much smoother. 48 × 64 = 3,072 tiny pixels: from a normal distance the squares disappear. Last frame: higher resolution in the same space means smaller pixels and a sharper picture. — The same letter at four resolutionsهەمان پیت بە چوار CêIT

More pixels in the same size of screen means smaller pixels and sharper text. That is why the pixel density matters as much as the resolution. It is measured in pixels per inch (PPI):

زیاتر لە هەمان قەبارەی شاشەدا واتە بچووکتر و دەقی ڕوونتر. بۆیە هێندەی گرنگە. بە لە ئینجێکدا ⁦(PPI)⁩ دەپێورێت:

\text{PPI} = \frac{\sqrt{\text{width}^2 + \text{height}^2}}{\text{diagonal in inches}} \qquad \text{24-inch Full HD: } \frac{\sqrt{1920^2 + 1080^2}}{24} \approx 92

Quick checkپشکنینی خێراTwo monitors are both 3840 × 2160. One is 27 inches, the other 32 inches. Which shows sharper text?دوو هەردووکیان

3840 \times 2160

ـن. یەکێکیان ⁦27⁩ ئینج و ئەوی تر ⁦32⁩ ئینجە. کامیان دەقی ڕوونتر پیشان دەدات؟The 27-inch one: the same pixels in a smaller area give a higher pixel density⁦27⁩ ئینجییەکە: هەمان پیکسڵەکان لە ڕووبەرێکی بچووکتردا چڕیی پیکسڵی بەرزتر دەدەنThe 32-inch one, because it is bigger⁦32⁩ ئینجییەکە، چونکە گەورەترەBoth are exactly the sameهەردووکیان وەک یەکن

Resolution: how many pixelsڕوونیی شاشە: چەند پیکسڵ

Resolution names and aspect ratiosناوی ڕوونییەکانی شاشە و ڕێژەی پانی بۆ بەرزی

Common 16:9 resolutions drawn to scale باوی ⁦16:9⁩ بە پێوانەی ڕاستCêIT

The aspect ratio is the shape of the screen: width compared to height. Most monitors and TVs today are 16:9 (wide); old monitors were 4:3 (almost square); ultrawide monitors are about 21:9 and super-ultrawide ones 32:9, like two 16:9 screens side by side.

شێوەی شاشەکەیە: پانی بەراورد بە بەرزی. زۆربەی و تیڤییەکانی ئەمڕۆ ⁦16:9⁩ـن (پان)؛ کۆن ⁦4:3⁩ بوون (نزیکەی چوارگۆشە)؛ زۆر پان نزیکەی ⁦21:9⁩ـن و ئەوانەی زۆر زۆر پان ⁦32:9⁩ـن، وەک دوو شاشەی ⁦16:9⁩ لە تەنیشت یەکەوە.

Aspect ratios and their resolutions (from the lecture notes, corrected) و هەریەکەیان (لە تێبینییەکانی وانەوە، ڕاستکراوە)
Aspect ratio	Resolutions (width × height) (پانی × بەرزی)
4:3	640 × 480 · 1440 × 1080 · 1920 × 1440 · 2048 × 1536
16:9	1280 × 720 (720p, HD) · 1920 × 1080 (1080p, Full HD) · 2560 × 1440 (1440p, QHD) · 3840 × 2160 (4K UHD) · 5120 × 2880 (5K) · 7680 × 4320 (8K)
21:9 (ultrawide)⁦21:9⁩ (زۆر پان)	2560 × 1080 · 3440 × 1440 · 5120 × 2160
32:9 (super-ultrawide)⁦32:9⁩ (زۆر زۆر پان)	3840 × 1080 · 5120 × 1440

Correctionڕاستکردنەوە

The notes list 5K as 5120 × 2889. For 16:9 the height must be $5120 \div 16 \times 9 = 2880$ , so 5K is 5120 × 2880. Two smaller points: 2560 × 1440 is properly called QHD or 1440p (shops often say “2K”), and “21:9” is a rounded marketing name: 2560 × 1080 is really 64:27 (2.37 : 1).

تێبینییەکان ⁦5K⁩ بە $5120 \times 2889$ دەنووسن. بۆ ⁦16:9⁩ بەرزییەکە دەبێت $5120 \div 16 \times 9 = 2880$ بێت، کەواتە ⁦5K⁩ $5120 \times 2880$ ـە. دوو خاڵی بچووکتر: $2560 \times 1440$ بە دروستی پێی دەوترێت QHD یان ⁦1440p⁩ (دوکانەکان زۆرجار دەڵێن «⁦2K⁩»)، هەروەها «⁦21:9⁩» ناوێکی بازرگانیی خڕکراوەیە: $2560 \times 1080$ لە ڕاستیدا ⁦64:27⁩ـە ( $2.37 : 1$ ).

Refresh rateڕێژەی نوێبوونەوە

A screen does not show one still picture: it draws a new picture many times every second, like the pages of a flip book. The refresh rate is how many times per second the screen can draw a new picture, measured in hertz (Hz). An office monitor is usually 60 Hz; gaming monitors are 144, 240 Hz or more.

شاشە یەک وێنەی وەستاو پیشان نادات: لە هەر چرکەیەکدا چەندین جار وێنەیەکی نوێ دەکێشێت، وەک لاپەڕەکانی کتێبێکی وێنەی جووڵاو. ئەوەیە شاشەکە لە چرکەیەکدا چەند جار دەتوانێت وێنەیەکی نوێ بکێشێت و بە ⁦(Hz)⁩ دەپێورێت. ئۆفیس زۆرجار ⁦60 Hz⁩ـە؛ یاری ⁦144⁩، ⁦240 Hz⁩ یان زیاترن.

A higher refresh rate shows more pictures in the same time بەرزتر لە هەمان کاتدا وێنەی زیاتر پیشان دەداتCêIT

\text{time per picture} = \frac{1000 \text{ ms}}{\text{refresh rate}} \qquad 60\ \text{Hz} \to 16.7\ \text{ms} \qquad 144\ \text{Hz} \to 6.9\ \text{ms} \qquad 240\ \text{Hz} \to 4.2\ \text{ms}

Correctionڕاستکردنەوە

The notes say gaming monitors “currently run up to 240 Hz”. That is out of date: 360 Hz and 540 Hz monitors are on sale, and in 2026 ASUS announced a 720 Hz OLED monitor and LG a 1,000 Hz monitor. The notes also say “240 Hz = 240 fps”: that is true only if the graphics card really produces 240 frames per second (fps). If the game runs at 90 fps, a 240 Hz screen still shows only 90 new pictures each second.

تێبینییەکان دەڵێن یاری «ئێستا تا ⁦240 Hz⁩ دەڕۆن». ئەمە کۆن بووە: ⁦360 Hz⁩ و ⁦540 Hz⁩ لە بازاڕدان و لە ⁦2026⁩ـدا ASUS ⁦720 Hz⁩ و LG ⁦1,000 Hz⁩ـی ڕاگەیاند. تێبینییەکان هەروەها دەڵێن «⁦240 Hz = 240 fps⁩»: ئەمە تەنها ڕاستە ئەگەر بە ڕاستی لە چرکەیەکدا ⁦240⁩ وێنە ⁦(fps)⁩ دروست بکات. ئەگەر یارییەکە بە ⁦90 fps⁩ کار بکات، شاشەیەکی ⁦240 Hz⁩ هێشتا تەنها ⁦90⁩ وێنەی نوێ لە چرکەیەکدا پیشان دەدات.

Quick checkپشکنینی خێراRezan's game runs at 100 frames per second on a 240 Hz monitor. How many new pictures does he see each second?یارییەکەی ڕێزان لەسەر ⁦240 Hz⁩ بە ⁦100⁩ وێنە لە چرکەیەکدا کار دەکات. لە هەر چرکەیەکدا چەند وێنەی نوێ دەبینێت؟340⁦340⁩ وێنە240⁦240⁩ وێنەAbout 100: the screen cannot show pictures the computer has not madeنزیکەی ⁦100⁩: شاشەکە ناتوانێت ئەو وێنانە پیشان بدات کە کۆمپیوتەر دروستی نەکردوون

Refresh rateڕێژەی نوێبوونەوە

Response time: how fast a pixel changesکاتی وەڵامدانەوە: پیکسڵ چەند خێرا دەگۆڕێت

Response time is something different: how quickly one pixel can change colour, for example from grey to grey, in milliseconds. A slow response leaves a blurry trail behind moving objects (ghosting). OLED pixels change in about 0.1 ms; LCD pixels take about 1–5 ms.

شتێکی ترە: یەک چەند خێرا دەتوانێت ڕەنگ بگۆڕێت، بۆ نموونە لە خۆڵەمێشییەکەوە بۆ خۆڵەمێشییەکی تر، بە میلیچرکە. وەڵامدانەوەی هێواش شوێنەوارێکی تەڵخ لە پشت شتە جووڵاوەکان بەجێ دەهێڵێت ⁦(ghosting)⁩. لە نزیکەی ⁦0.1 ms⁩ـدا دەگۆڕێن؛ نزیکەی 1 تا ⁦5 ms⁩ دەخایەنن.

Quick checkپشکنینی خێراA fast-moving ball leaves a blurry trail on Dilan's monitor. Which number should be lower on her next monitor?تۆپێکی خێرا شوێنەوارێکی تەڵخ لەسەر دیلان بەجێ دەهێڵێت. لە داهاتوویدا کام ژمارە دەبێت کەمتر بێت؟The response time (ms)کاتی وەڵامدانەوە ⁦(ms)⁩The refresh rate (Hz)ڕێژەی نوێبوونەوە ⁦(Hz)⁩The resolutionڕوونیی شاشە

How an LCD worksLCD چۆن کار دەکات

LCD stands for liquid-crystal display. Liquid crystals do not make light. They are like tiny window blinds: a voltage turns them so that they let more or less light through. So an LCD needs a light behind it, the backlight, and two polarising filters, one behind the crystals and one in front. Red, green and blue colour filters turn the white light into the three subpixels.

واتە شاشەی کریستاڵی شل. کریستاڵە شلەکان ڕووناکی دروست ناکەن. وەک پەردەی زۆر بچووکی پەنجەرە وان: دەیانسووڕێنێت بۆ ئەوەی ڕووناکیی زیاتر یان کەمتر تێپەڕێنن. بۆیە پێویستی بە ڕووناکییەک لە پشتیەوە هەیە (). هەروەها دوو پاڵێوەری پۆلارایزەری هەیە، یەکێک لە پشت کریستاڵەکان و یەکێک لە پێشیانەوە. پاڵێوەری ڕەنگی سوور، سەوز و شین ڕووناکییە سپییەکە دەکەن بە سێ .

An LCD filters light from a backlight; an OLED makes light in every subpixel ئەو ڕووناکییە دەپاڵێوێت کە لە دێت؛ لە هەر ڕووناکی دروست دەکاتCêIT

The lecture notes describe the LCD monitor this way: a lifespan of about 30,000 hours, Full HD (1920 × 1080, width by height), thick and heavy, and a low price. Those points describe the older LCDs that were lit by fluorescent tubes (CCFL).

تێبینییەکانی وانە بەم شێوەیە وەسف دەکەن: تەمەنێکی نزیکەی ⁦30,000⁩ کاتژمێر، ⁦Full HD⁩ ( $1920 \times 1080$ ، پانی بە بەرزی)، ئەستوور و قورس و نرخی کەم. ئەم خاڵانە کۆنەکان وەسف دەکەن کە بە لوولەی فلۆرێسنت ⁦(CCFL)⁩ ڕووناک دەکرانەوە.

Correctionڕاستکردنەوە

Today almost every LCD is lit by LEDs, is thin and light, and comes in every resolution up to 8K, so “thick and heavy” and “Full HD” no longer describe LCDs in general. Lifespans in the notes (30,000 and 50,000 hours) have no source; makers usually quote tens of thousands of hours until the backlight is half as bright.

ئەمڕۆ نزیکەی هەموو بە ڕووناک دەکرێتەوە، تەنک و سووکە و بە هەموو تا ⁦8K⁩ هەیە، بۆیە «ئەستوور و قورس» و «⁦Full HD⁩» ئیتر بە گشتی وەسف ناکەن. ئەو تەمەنانەی لە تێبینییەکاندان (⁦30,000⁩ و ⁦50,000⁩ کاتژمێر) سەرچاوەیان نییە؛ دروستکەران زۆرجار دەیان هەزار کاتژمێر دەڵێن تا نیوەی ڕووناکییەکەی لەدەست دەدات.

Quick checkپشکنینی خێراWhy does an LCD need a backlight?بۆچی پێویستی بە هەیە؟To keep the screen warmبۆ ئەوەی شاشەکە گەرم بمێنێتەوەBecause the colour filters make the lightچونکە پاڵێوەرەکانی ڕەنگ ڕووناکی دروست دەکەنLiquid crystals make no light; they only let more or less light throughکریستاڵە شلەکان ڕووناکی دروست ناکەن؛ تەنها ڕێگە بە ڕووناکیی زیاتر یان کەمتر دەدەن

How an LCD worksLCD چۆن کار دەکات

LED, mini-LED and QLED screensشاشەی LED، Mini-LED و QLED

Shops sell “LED monitors” and “QLED TVs”, which sounds like a new kind of screen. In fact these are LCDs with better backlights:

دوکانەکان « » و «تیڤیی » دەفرۆشن، کە وا دەردەکەوێت جۆرێکی نوێی شاشە بن. لە ڕاستیدا ئەمانە بە باشتر:

Three kinds of LCD under their shop namesسێ جۆری بە ناوەکانی دوکانەوە
Name in the shopناو لە دوکاندا	What it really isلە ڕاستیدا چییە	Strengths and weaknessesخاڵی بەهێز و لاواز
LED monitor	An LCD lit by LEDs at the edge or behind the panel کە بە لە لێوار یان پشتی شاشەکەوە ڕووناک دەکرێتەوە	Brighter, thinner and uses less power than the old fluorescent backlights; faster response (notes: about 50,000 hours)ڕووناکتر، تەنکتر و کارەبای کەمتر بەکار دەهێنێت لە کۆنی لوولەی فلۆرێسنت؛ وەڵامدانەوەی خێراتر (تێبینییەکان: نزیکەی ⁦50,000⁩ کاتژمێر)
Mini-LED	An LCD whose backlight has thousands of tiny LEDs in hundreds or thousands of dimming zones کە هەزاران زۆر بچووکی هەیە لە سەدان یان هەزاران ناوچەی کزکردندا	Dark parts of the picture can be dimmed zone by zone: deeper blacks and very bright highlightsبەشە تاریکەکانی وێنە ناوچە بە ناوچە کز دەکرێن: ڕەشی قووڵتر و ڕووناکیی زۆر بەرز
QLED	An LCD with a blue LED backlight and a layer of quantum dots that turn blue light into pure red and green بە شین و چینێک ⁦quantum dot⁩ کە ڕووناکیی شین دەکەن بە سوور و سەوزی پاک	Bright picture, rich colours; more expensive than other LED screensوێنەی ڕووناک و ڕەنگی دەوڵەمەند؛ لە شاشەکانی تری گرانترە

Quick checkپشکنینی خێراA shop calls a TV “QLED”. What kind of screen is it?دوکانێک بە تیڤییەک دەڵێت «». چ جۆرە شاشەیەکە؟An OLED where each pixel makes its own lightOLEDـێک کە هەر پیکسڵێک ڕووناکیی خۆی دروست دەکاتAn LCD with a quantum-dot layer and an LED backlightLCDـێک بە چینی ⁦quantum dot⁩ و ڕووناکیی پشتەوەی LEDAn old tube TVتیڤییەکی لوولەیی کۆن

Every TV Type Explained | OLED, mini-LED, QLED, LCD, LED, QD-OLED & MoreDigital Trends · Englishئینگلیزی · 1.1M viewsبینین · 27K likesلایک · Partبەشی 5:04–11:53 (ofلە 16:00)
LED, QLED and mini-LED TVs are LCDs with better backlights; OLED is different because each pixel makes its own light.
تەلەفزیۆنەکانی ، و هەموویان بە باشترەوە؛ جیاوازە چونکە هەر ڕووناکیی خۆی دروست دەکات.
Watch 5:04-11:53: LCD, LED, OLED, QLED and mini-LED.
لە ⁦5:04⁩ تا ⁦11:53⁩ سەیر بکە: ، ، ، و .

OLED: every pixel makes its own lightOLED: هەر پیکسڵێک ڕووناکیی خۆی دروست دەکات

In an OLED (organic light-emitting diode) screen there is no backlight. Every subpixel is a tiny light made of organic material that glows when current flows. A bright white pixel can sit right next to a completely black one, because the black pixel is simply switched off.

لە شاشەی نییە. هەر گڵۆپێکی زۆر بچووکە لە ماددەی ئۆرگانی کە کاتێک کارەبای پێدا دەڕوات ڕووناک دەبێتەوە. سپیی ڕووناک دەکرێت ڕاست لە تەنیشت تەواو ڕەشەوە بێت، چونکە ڕەشەکە بە سادەیی کوژاوەتەوە.

Perfect blacks and very high contrast, because black pixels give no light.
Slimmer and lighter: no backlight layer; some OLED screens even bend or fold.
Very fast response, about 0.1 ms, so moving pictures are sharp.
Risk of burn-in: if the same still image (a logo, a taskbar) stays for many hours, a faint ghost of it can remain. Screens fight this by moving pixels slightly and refreshing themselves.
Higher price, and usually less full-screen brightness than the brightest mini-LED screens.

ڕەشی تەواو و کۆنتراستی زۆر بەرز، چونکە ڕەش هیچ ڕووناکی نادات.
تەنکتر و سووکتر: چینی نییە؛ هەندێک شاشەی تەنانەت دەچەمێنەوە یان دەقەدێنەوە.
زۆر خێرا، نزیکەی ⁦0.1 ms⁩، بۆیە وێنە جووڵاوەکان ڕوونن.
مەترسیی جێمانی وێنە ⁦(burn-in)⁩: ئەگەر هەمان وێنەی وەستاو (لۆگۆیەک، ) بۆ چەندین کاتژمێر بمێنێتەوە، سێبەرێکی کاڵی لێ بەجێ دەمێنێت. شاشەکان بە کەمێک جووڵاندنی و نوێکردنەوەی خۆیان بەرەنگاری ئەمە دەبنەوە.
نرخی بەرزتر و زۆرجار ڕووناکیی کەمتر بۆ هەموو شاشەکە بەراورد بە ڕووناکترین شاشەکانی .

Correctionڕاستکردنەوە

The notes say OLED viewing angles are “less perfect”. In fact OLED screens have some of the widest viewing angles: the picture looks almost the same from the side, because the light comes straight from each pixel. (Some OLED panels show a slight colour shift at extreme angles.)

تێبینییەکان دەڵێن گۆشەی بینینی «کەمتر تەواوە». لە ڕاستیدا شاشەکانی هەندێک لە فراوانترین گۆشەکانی بینینیان هەیە: وێنەکە لە لاوە نزیکەی وەک خۆی دەردەکەوێت، چونکە ڕووناکییەکە ڕاستەوخۆ لە هەر دێت. (هەندێک شاشەی لە گۆشەی زۆر لاردا کەمێک گۆڕانی ڕەنگ پیشان دەدەن.)

Quick checkپشکنینی خێراA restaurant wants to show the same menu with a fixed logo for 14 hours every day. Why might an OLED screen be a poor choice?چێشتخانەیەک دەیەوێت ڕۆژانە ⁦14⁩ کاتژمێر هەمان لیستی خواردن لەگەڵ لۆگۆیەکی جێگیر پیشان بدات. بۆچی لەوانەیە شاشەی هەڵبژاردنێکی خراپ بێت؟OLED screens cannot show colourشاشەکانی OLED ناتوانن ڕەنگ پیشان بدەنOLED screens need a backlightشاشەکانی OLED پێویستیان بە ڕووناکیی پشتەوە هەیەA still image shown for many hours can leave a ghost on an OLED (burn-in)وێنەیەکی وەستاو کە بۆ چەندین کاتژمێر پیشان بدرێت دەتوانێت سێبەرێک لەسەر OLED بەجێ بهێڵێت ⁦(burn-in)⁩

Before flat screens: CRT, plasma and SEDپێش شاشە تەختەکان: CRT، پلازما و SED

LCD and OLED were not the first displays. You may still meet these three older names in notes and exams, but none of them is sold today.

و یەکەم شاشەکان نەبوون. لەوانەیە هێشتا ئەم سێ ناوە کۆنە لە تێبینی و تاقیکردنەوەکاندا ببینیت، بەڵام ئەمڕۆ هیچیان نافرۆشرێن.

Three display technologies of the pastسێ تەکنەلۆژیای شاشەی ڕابردوو
Technologyتەکنەلۆژیا	How it made a pictureچۆن وێنەی دروست دەکرد	Strong and weak pointsخاڵی بەهێز و لاواز
CRT (cathode-ray tube)CRT (لوولەی تیشکی کاتۆد)	An electron beam in a deep glass tube swept across the screen and made coloured dots glowتیشکێکی ئەلیکترۆن لەناو لوولەیەکی شووشەی قووڵدا بەسەر شاشەکەدا دەگەڕا و خاڵە ڕەنگاوڕەنگەکانی ڕووناک دەکردەوە	Wide viewing angles and good colour; but deep, heavy and power-hungry. LCDs replaced it in the 2000s.گۆشەی بینینی فراوان و ڕەنگی باش؛ بەڵام قووڵ، قورس و کارەبا خۆر بوو. لە ساڵانی ⁦2000⁩ـدا جێگەی گرتەوە.
Plasmaپلازما	Tiny cells of gas between two glass sheets glowed like small neon lampsخانەی زۆر بچووکی گاز لە نێوان دوو پەڕە شووشەدا وەک گڵۆپی نیۆنی بچووک ڕووناک دەبوونەوە	Excellent viewing angles and contrast; but heavy and only in big sizes (32 inches and up). Makers stopped in 2014.گۆشەی بینین و کۆنتراستی زۆر باش؛ بەڵام قورس بوو و تەنها بە قەبارەی گەورە (⁦32⁩ ئینج و زیاتر) دروست دەکرا. دروستکەران لە ⁦2014⁩ـدا وەستان.
SED (surface-conduction electron-emitter display)SED (پیشاندەری دەرکەری ئەلیکترۆن بە گەیاندنی ڕووکار)	A flat panel in which every subpixel had its own tiny electron emitter, like millions of mini CRTsپانێڵێکی تەخت کە هەر دەرکەرێکی ئەلیکترۆنی بچووکی خۆی هەبوو، وەک ملیۆنان CRTـی زۆر بچووک	CRT-like picture in a thin panel, using less power than a CRT; never sold: Canon ended it in 2010.وێنەیەکی وەک CRT لە پانێڵێکی تەنکدا، بە کارەبای کەمتر لە CRT؛ هەرگیز نەفرۆشرا: Canon لە ⁦2010⁩ـدا کۆتایی پێهێنا.

Correctionڕاستکردنەوە

The older notes say plasma, unlike LCD, cannot be used with a light pen. In fact light pens worked only on CRTs, by timing the electron beam as it passed under the pen. Today's pens work on touch screens and graphics tablets (Pens and styluses).

تێبینییە کۆنەکان دەڵێن پلازما، بە پێچەوانەی ، لەگەڵ قەڵەمی ڕووناکی ⁦(light pen)⁩ کار ناکات. لە ڕاستیدا قەڵەمی ڕووناکی تەنها لەسەر CRT کاری دەکرد، بە پێوانی ئەو ساتەی تیشکی ئەلیکترۆن بە ژێر قەڵەمەکەدا تێدەپەڕی. قەڵەمەکانی ئەمڕۆ لەسەر و کار دەکەن (قەڵەم و قەڵەمەکانی شاشە).

Quick checkپشکنینی خێراTrue or false: a plasma screen has excellent viewing angles.ڕاستە یان هەڵە: شاشەی پلازما گۆشەی بینینی زۆر باشی هەیە.True: each cell makes its own light, so the picture looks the same from the sideڕاستە: هەر خانەیەک ڕووناکیی خۆی دروست دەکات، بۆیە وێنەکە لە لاوە وەک خۆی دەردەکەوێتFalse: a plasma screen can only be watched from straight aheadهەڵەیە: شاشەی پلازما تەنها لە ڕاستەوخۆی پێشەوە دەبینرێت

LCD panel types: TN, IPS and VAجۆرەکانی پانێڵی LCD: TN، IPS و VA

Inside an LCD, the liquid crystals can be arranged in three main ways. The arrangement changes the viewing angles, colours, contrast and speed, so monitor adverts always name the panel type.

لەناو کریستاڵە شلەکان بە سێ ڕێگەی سەرەکی ڕیز دەکرێن. ئەم ڕیزبوونە گۆشەی بینین، ڕەنگ، کۆنتراست و خێرایی دەگۆڕێت، بۆیە ڕیکلامی هەمیشە جۆری پانێڵەکە دەڵێن.

The three LCD panel types comparedبەراوردی سێ جۆری پانێڵی
Featureتایبەتمەندی	TN (twisted nematic)	IPS (in-plane switching)	VA (vertical alignment)
How the crystals sitکریستاڵەکان چۆن دادەنیشن	Twisted between two polarisers set at 90°لە نێوان دوو پۆلارایزەری ⁦90⁩ پلەییدا پێچ دەخۆن	Lie flat and turn parallel to the screenتەخت دەخەون و بە ئاراستەی تەریب لەگەڵ شاشەکە دەسووڕێنەوە	Stand upright (perpendicular) when off, so they block light wellکاتێک کوژاوەن ڕاست دەوەستن (ستوونی)، بۆیە ڕووناکی باش دەگرن
Viewing anglesگۆشەی بینین	Poor: colours change when you move your headخراپ: کاتێک سەرت دەجووڵێنیت ڕەنگەکان دەگۆڕێن	Best: up to about 178°باشترین: تا نزیکەی ⁦178⁩ پلە	Good, between TN and IPSباش، لە نێوان TN و IPSـدا
Coloursڕەنگ	Poor colour reproductionڕەنگ خراپ پیشان دەدات	Most accurateوردترین	Very good accuracyوردیی زۆر باش
Contrast (black)کۆنتراست (ڕەش)	Low, about 1000:1کەم، نزیکەی ⁦1000:1⁩	Low, about 1000:1 (blacks look grey in the dark)کەم، نزیکەی ⁦1000:1⁩ (لە تاریکیدا ڕەش خۆڵەمێشی دەردەکەوێت)	Best of the three, about 3000:1 or moreباشترینی سێکیان، نزیکەی ⁦3000:1⁩ یان زیاتر
Speedخێرایی	Fastest: low response time and input lag, high refresh rates (240 Hz and more)خێراترین: و دواکەوتنی کەم، بەرز (⁦240 Hz⁩ و زیاتر)	Fast; slightly slower than TN in the past, now often equalخێرا؛ لە ڕابردوودا کەمێک لە TN هێواشتر بوو، ئێستا زۆرجار وەک یەکن	Slowest: dark scenes can smear in fast gamesهێواشترین: دیمەنی تاریک لە یاریی خێرادا تەڵخ دەبێت
Price and useنرخ و بەکارهێنان	Cheapest; competitive gamingهەرزانترین؛ یاریی پێشبڕکێ	Higher price; designers, photographers, video makers, officeنرخی بەرزتر؛ دیزاینەر، وێنەگر، ڤیدیۆکار و ئۆفیس	Middle price; films, dark rooms, general useنرخی مامناوەند؛ فیلم، ژووری تاریک و بەکارهێنانی گشتی

Quick checkپشکنینی خێراShilan edits wedding photos for customers and needs true colours from any angle. Which panel should she choose?شیلان وێنەی بووکێنی بۆ کڕیاران دەستکاری دەکات و پێویستی بە ڕەنگی ڕاست لە هەموو گۆشەیەکەوە هەیە. کام پانێڵ هەڵبژێرێت؟TNپانێڵی TNVAپانێڵی VAIPSپانێڵی IPS

Kinds of monitorجۆرەکانی شاشە

Monitor categories from the lecture notesجۆرەکانی لە تێبینییەکانی وانەوە
Kind of monitorجۆری	What makes it specialچی تایبەتی دەکات
General use and businessبەکارهێنانی گشتی و کار	Comfortable, affordable, often 24–27 inches, Full HD or QHD, a stand that adjusts heightئاسوودە و هەرزان، زۆرجار ⁦24⁩ تا ⁦27⁩ ئینج، ⁦Full HD⁩ یان QHD، پایەیەک کە بەرزییەکەی دەگۆڕدرێت
Professionalپیشەیی	Accurate colour for graphic design, photo and video work; often IPS, 10-bit colour, calibrated in the factoryڕەنگی ورد بۆ دیزاینی گرافیک، وێنە و ڤیدیۆ؛ زۆرجار IPS، ڕەنگی ⁦10⁩ و لە کارگەدا ڕێکخراوە
Gamingیاری	High refresh rate (144 Hz to 500 Hz and more) and fast response time بەرز (⁦144 Hz⁩ تا ⁦500 Hz⁩ و زیاتر) و خێرا
Ultrawide and curvedزۆر پان و چەماوە	21:9 or 32:9 and bent towards you: more immersion and a stronger sense of depth; room for several windows side by side⁦21:9⁩ یان ⁦32:9⁩ و بەرەو تۆ چەماوە: هەستی زیاتری بوون لەناو وێنەکەدا و قووڵیی بەهێزتر؛ جێی چەند لە تەنیشت یەکەوە
HDR	A wider range of brightness and colour: high contrast, darker blacks and purer, brighter whitesمەودایەکی فراوانتری ڕووناکی و ڕەنگ: کۆنتراستی بەرز، ڕەشی تاریکتر و سپیی پاکتر و ڕووناکتر
Touchscreen	You touch the monitor itself: kiosks, shops, portable touch monitorsدەست لە خودی دەدەیت: کیۆسک، دوکان و گەڕۆک

Tipئامۆژگاری

Whatever monitor you buy, set it up well: the top of the screen at or a little below eye level, about an arm's length away, back supported and feet flat on the floor. The full advice, with the 20-20-20 rule for your eyes, is in Technical English: Using screens safely.

هەر دەکڕیت، باش ڕێکی بخە: سەرەوەی شاشەکە بەرامبەر چاوت یان کەمێک خوارتر، نزیکەی بە درێژیی باسکێک دوور، پشتت پاڵی دابێت و پێیەکانت تەخت لەسەر زەوی بن. ئامۆژگارییە تەواوەکان، لەگەڵ یاسای ⁦20-20-20⁩ بۆ چاوەکانت، لە وانەی ئینگلیزیی تەکنیکی: بەکارهێنانی شاشە بە سەلامەتی باس کراون.

Quick checkپشکنینی خێراLana edits photos and needs accurate colour. Which kind of monitor from the table fits her best?لانا وێنە دەستکاری دەکات و ڕەنگی وردی پێویستە. کام جۆری لە خشتەکەدا بۆی باشترە؟A curved ultrawide monitorشاشەی زۆر پانی چەماوەA gaming monitorشاشەی یاریA professional monitorشاشەی پیشەیی

Kinds of monitorجۆرەکانی شاشە

HDR: more than a labelHDR: زیاتر لە ناوێک

HDR (high dynamic range) needs more than a label. A screen needs high brightness, deep blacks (a high contrast ratio) and 10-bit colour. The VESA DisplayHDR certificate gives a number for the brightness: DisplayHDR 400 is the entry level, DisplayHDR 1000 is very bright, and DisplayHDR True Black tiers are for OLED screens with real blacks.

(مەودای داینامیکیی بەرز) زیاتر لە ناوێکی پێویستە. شاشە پێویستی بە ڕووناکیی بەرز، ڕەشی قووڵ ( بەرز) و ڕەنگی ⁦10⁩ هەیە. بڕوانامەی DisplayHDRـی VESA ژمارەیەک بۆ ڕووناکییەکە دەدات: ⁦DisplayHDR 400⁩ ئاستی سەرەتایە، ⁦DisplayHDR 1000⁩ زۆر ڕووناکە و ئاستەکانی ⁦DisplayHDR True Black⁩ بۆ شاشەکانی کە ڕەشی ڕاستەقینەیان هەیە.

Quick checkپشکنینی خێراA monitor box says “HDR”, but its brightness is low and it has 8-bit colour. What should you look for to be sure of real HDR?سندوقی دەڵێت «»، بەڵام ڕووناکییەکەی کەمە و ڕەنگی 8 هەیە. بۆ دڵنیابوون لە ڕاستەقینە بەدوای چیدا بگەڕێیت؟A higher refresh rate onlyتەنها ڕێژەی نوێبوونەوەی بەرزترA DisplayHDR certificate level (for example 600 or 1000), high contrast and 10-bit colourئاستێکی بڕوانامەی DisplayHDR (بۆ نموونە ⁦600⁩ یان ⁦1000⁩)، کۆنتراستی بەرز و ڕەنگی ⁦10⁩ بیتA curved screenشاشەیەکی چەماوە

TVs as displaysتیڤی وەک شاشە

Many homes use a digital television (DTV) as a big display: you connect a laptop or games console with an HDMI cable. HDTV (high-definition TV) was for years the best kind of digital TV, at 720p or 1080p. A smart TV is an Internet-connected TV with apps, so it can stream films and videos by itself.

زۆرێک لە ماڵەکان تیڤیی دیجیتاڵ ⁦(DTV)⁩ وەک شاشەیەکی گەورە بەکار دەهێنن: یان ئامێری یاری بە وایەری پێیەوە دەبەستیت. HDTV (تیڤیی وردکاری بەرز) بۆ چەندین ساڵ باشترین جۆری تیڤیی دیجیتاڵ بوو، بە ⁦720p⁩ یان ⁦1080p⁩. تیڤییەکە کە بە بەستراوە و هەیە، بۆیە خۆی دەتوانێت فیلم و ڤیدیۆ پەخش بکات.

Quick checkپشکنینی خێراYou connect your laptop to a 4K smart TV with HDMI. What is the TV doing in this case? بە بە ⁦4K⁩ـەوە دەبەستیت. لێرەدا تیڤییەکە چی دەکات؟It becomes the laptop's keyboardدەبێتە کیبۆردی لاپتۆپەکەIt stores the laptop's filesفایلەکانی لاپتۆپەکە خەزن دەکاتIt works as an output device, a big display for the laptopوەک ئامێری دەرخستە کار دەکات، شاشەیەکی گەورە بۆ لاپتۆپەکە

Common mistakesهەڵە باوەکان

Mistakeهەڵە	What is trueڕاستییەکە
“An LED monitor is not an LCD.”« نییە.»	It is an LCD with an LED backlight; only OLED makes light in every pixel. بە ؛ تەنها لە هەر ڕووناکی دروست دەکات.
“A bigger screen is sharper.”«شاشەی گەورەتر ڕوونترە.»	Sharpness depends on pixel density: the same resolution on a bigger screen is less sharp.ڕوونی پەیوەندی بە هەیە: هەمان لەسەر شاشەی گەورەتر کەمتر ڕوونە.
“240 Hz always means 240 frames per second.”«⁦240 Hz⁩ هەمیشە واتە ⁦240⁩ وێنە لە چرکەیەکدا.»	Only if the computer makes 240 frames; the refresh rate is the most the screen can show.تەنها ئەگەر ⁦240⁩ وێنە دروست بکات؛ زۆرترینە کە شاشەکە دەتوانێت پیشانی بدات.
“Refresh rate and response time are the same.”« و یەک شتن.»	Refresh rate = new pictures per second; response time = how fast one pixel changes colour. = وێنەی نوێ لە چرکەیەکدا؛ = یەک چەند خێرا ڕەنگ دەگۆڕێت.
“OLED has narrow viewing angles.”« گۆشەی بینینی تەسکی هەیە.»	OLED has very wide viewing angles; its weak points are burn-in and price. گۆشەی بینینی زۆر فراوانی هەیە؛ لایەنە لاوازەکانی جێمانی وێنە و نرخن.
“HDTV is the best TV.”«HDTV باشترین تیڤییە.»	4K is standard today and 8K exists.ئەمڕۆ ⁦4K⁩ ئاساییە و ⁦8K⁩ـیش هەیە.

Exercisesڕاهێنانەکان

ExerciseڕاهێنانCount the pixelsپیکسڵەکان بژمێرە

(a) How many pixels does a Full HD screen have? (b) How many does a 4K screen have? (c) How many times more is that?

(أ) شاشەیەکی ⁦Full HD⁩ چەند هەیە؟ (ب) شاشەیەکی ⁦4K⁩ چەندی هەیە؟ (ج) ئەمە چەند هێندە زیاترە؟

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

\begin{aligned} 1920 \times 1080 &= 2\,073\,600 \\ 3840 \times 2160 &= 8\,294\,400 \\ 8\,294\,400 \div 2\,073\,600 &= 4 \end{aligned}

ExerciseڕاهێنانWhich looks sharper?کامیان ڕوونترە؟

Work out the pixel density (PPI) of a 24-inch 1920 × 1080 monitor and a 27-inch 2560 × 1440 monitor. Which shows sharper text?

⁦(PPI)⁩ـی ⁦24⁩ ئینجیی $1920 \times 1080$ و ⁦27⁩ ئینجیی $2560 \times 1440$ حیساب بکە. کامیان دەقی ڕوونتر پیشان دەدات؟

Hintئاماژە

Use Pythagoras for the diagonal in pixels, then divide by the diagonal in inches.

بۆ هێڵە لارەکە بە یاسای فیساغۆرس بەکار بهێنە، پاشان دابەشی بکە بەسەر هێڵە لارەکە بە ئینج.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

\begin{aligned} \frac{\sqrt{1920^2 + 1080^2}}{24} &= \frac{2202.9}{24} \approx 91.8 \text{ PPI} \\ \frac{\sqrt{2560^2 + 1440^2}}{27} &= \frac{2937.2}{27} \approx 108.8 \text{ PPI} \end{aligned}

ExerciseڕاهێنانCheck the notesتێبینییەکان بپشکنە

(a) Is 5120 × 2889 a 16:9 resolution? (b) Is 2560 × 1080 exactly 21:9? (c) How long is each picture shown at 144 Hz?

(أ) ئایا $5120 \times 2889$ ⁦16:9⁩ـە؟ (ب) ئایا $2560 \times 1080$ ڕێک ⁦21:9⁩ـە؟ (ج) لە ⁦144 Hz⁩ـدا هەر وێنەیەک چەند پیشان دەدرێت؟

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

\begin{aligned} 5120 \div 16 \times 9 &= 2880 \neq 2889 \\ \tfrac{2560}{1080} = \tfrac{64}{27} \approx 2.37 \quad &\text{but} \quad \tfrac{21}{9} \approx 2.33 \\ 1000 \div 144 &\approx 6.9 \text{ ms} \end{aligned}

ExerciseڕاهێنانChoose a screenشاشەیەک هەڵبژێرە

Recommend a kind of screen (panel type, refresh rate, size or resolution) for: (a) Karwan, a competitive gamer; (b) Hana, who edits photos; (c) a family that watches films in a dark room; (d) an office worker who uses spreadsheets all day; (e) a shop window sign that shows the same logo all day.

جۆرێک شاشە (جۆری پانێڵ، ، قەبارە یان ) پێشنیار بکە بۆ: (أ) کاروان، یاریزانێکی پێشبڕکێ؛ (ب) هانا کە وێنە دەستکاری دەکات؛ (ج) خێزانێک کە لە ژوورێکی تاریکدا فیلم دەبینن؛ (د) کارمەندێکی ئۆفیس کە هەموو ڕۆژ بەکار دەهێنێت؛ (هـ) تابلۆی پەنجەرەی دوکانێک کە هەموو ڕۆژ هەمان لۆگۆ پیشان دەدات.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

(a) A fast monitor with a high refresh rate (240 Hz or more) and low response time: TN, fast IPS or OLED.
(b) A professional IPS monitor with accurate, 10-bit colour.
(c) An OLED or mini-LED TV with real HDR: deep blacks and high contrast (a VA panel if the budget is small).
(d) A 24–27 inch IPS monitor, Full HD or QHD, with a height-adjustable stand set at eye level.
(e) A bright LCD or mini-LED screen, not OLED, because a fixed logo can cause burn-in.

(أ) خێرا بە بەرز (⁦240 Hz⁩ یان زیاتر) و کەم: TN، IPSـی خێرا یان .
(ب) پیشەیی IPS بە ڕەنگی وردی ⁦10⁩ .
(ج) تیڤیی یان بە ڕاستەقینە: ڕەشی قووڵ و کۆنتراستی بەرز (پانێڵی VA ئەگەر بودجە کەم بێت).
(د) ⁦24⁩ تا ⁦27⁩ ئینجیی IPS، ⁦Full HD⁩ یان QHD، بە پایەیەک کە بەرزییەکەی دەگۆڕدرێت و بەرامبەر چاو دانراوە.
(هـ) شاشەیەکی ڕووناکی یان ، نەک ، چونکە لۆگۆیەکی جێگیر دەتوانێت ببێتە هۆی جێمانی وێنە.

ExerciseڕاهێنانAn old exam questionپرسیارێکی تاقیکردنەوەی کۆن

An older exam asked: “Which monitor does not have excellent viewing angles: plasma, LCD or CRT?” Give the answer and say what has changed since then.

تاقیکردنەوەیەکی کۆن پرسیویەتی: «کام شاشە گۆشەی بینینی زۆر باشی نییە: پلازما، یان CRT؟» وەڵامەکە بدەرەوە و بڵێ لەو کاتەوە چی گۆڕاوە.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

LCD. Early (TN) LCDs looked darker and changed colour when seen from the side, while CRT and plasma screens made their own light and looked the same from almost any angle. Today IPS and VA panels (and OLED) have fixed most of this; only cheap TN panels still show it (LCD panel types).

. یەکەم جۆرەکانی ⁦(TN)⁩ لە لاوە تاریکتر دەردەکەوتن و ڕەنگیان دەگۆڕا، بەڵام شاشەکانی CRT و پلازما ڕووناکیی خۆیان دروست دەکرد و لە نزیکەی هەموو گۆشەیەکەوە وەک یەک دەردەکەوتن. ئەمڕۆ پانێڵەکانی IPS و VA (و ) زۆربەی ئەمەیان چارەسەر کردووە؛ تەنها پانێڵە هەرزانەکانی TN هێشتا وان (جۆرەکانی پانێڵی LCD).

Summaryپوختە

A display shows text, graphics and video; a monitor is a display packaged as a separate device.
A picture is a grid of pixels; each pixel has red, green and blue subpixels. 8-bit colour gives about 16.7 million colours, 10-bit about 1.07 billion.
Resolution = pixels across × down (1080p, 1440p, 4K, 8K). Pixel density (PPI) decides sharpness. Aspect ratio is the shape: 4:3, 16:9, 21:9, 32:9.
Refresh rate (Hz) = new pictures per second; response time = how fast a pixel changes.
An LCD filters light from a backlight; LED, mini-LED and QLED screens are LCDs with better backlights. TN is fast, IPS has the best colours and angles, VA the best contrast.
OLED pixels make their own light: perfect blacks, wide angles, fast response, but a risk of burn-in.
Before LCD and OLED came CRT tubes (deep and heavy), plasma TVs (great angles, ended 2014) and SED (never sold).
Monitors come for general use, professional work, gaming, ultrawide/curved, HDR and touch; 4K smart TVs are common displays at home.

شاشە دەق، گرافیک و ڤیدیۆ پیشان دەدات؛ شاشەیەکە کە وەک ئامێرێکی جیا دروست کراوە.
وێنە تۆڕێکە لە ؛ هەر سوور، سەوز و شینی هەیە. ڕەنگی 8 نزیکەی ⁦16.7⁩ ملیۆن ڕەنگ دەدات و ⁦10⁩ نزیکەی ⁦1.07⁩ ملیار.
= بە پانی × بە درێژی (⁦1080p⁩، ⁦1440p⁩، ⁦4K⁩، ⁦8K⁩). ⁦(PPI)⁩ ڕوونی دیاری دەکات. شێوەکەیە: ⁦4:3⁩، ⁦16:9⁩، ⁦21:9⁩ و ⁦32:9⁩.
⁦(Hz)⁩ = وێنەی نوێ لە چرکەیەکدا؛ = چەند خێرا دەگۆڕێت.
ئەو ڕووناکییە دەپاڵێوێت کە لە دێت؛ شاشەکانی ، و بە باشتر. TN خێرایە، IPS باشترین ڕەنگ و گۆشەی هەیە و VA باشترین کۆنتراست.
ڕووناکیی خۆیان دروست دەکەن: ڕەشی تەواو، گۆشەی فراوان و وەڵامدانەوەی خێرا، بەڵام مەترسیی جێمانی وێنە هەیە.
پێش و ، لوولەی CRT (قووڵ و قورس)، تیڤیی پلازما (گۆشەی باش، لە ⁦2014⁩ـدا کۆتایی هات) و SED (هەرگیز نەفرۆشرا) هەبوون.
بۆ بەکارهێنانی گشتی، کاری پیشەیی، یاری، زۆر پان/چەماوە، و دەستلێدان هەن؛ ⁦4K⁩ شاشەی باوی ماڵن.

Review questionsپرسیارەکانی پێداچوونەوە

What is the difference between resolution and pixel density?جیاوازیی نێوان ڕوونیی شاشە و چڕیی پیکسڵ چییە؟

Resolution counts the pixels (for example 3840 × 2160); pixel density says how tightly they are packed (pixels per inch), which decides how sharp the screen looks.

دەژمێرێت (بۆ نموونە $3840 \times 2160$ )؛ دەڵێت چەند چڕ ڕیز کراون ( لە ئینجێکدا)، کە ڕوونیی وێنەکە دیاری دەکات.

Why can an OLED show perfect black but an LCD cannot?بۆچی OLED دەتوانێت ڕەشی تەواو پیشان بدات بەڵام LCD ناتوانێت؟

An OLED pixel can switch off completely; an LCD's backlight stays on and a little light leaks through the crystals.

دەتوانێت بە تەواوی بکوژێتەوە؛ هەڵکراو دەمێنێتەوە و کەمێک ڕووناکی بە ناو کریستاڵەکاندا دزە دەکات.

How long is one picture shown on a 60 Hz screen?لەسەر شاشەیەکی ⁦60 Hz⁩ یەک وێنە چەند پیشان دەدرێت؟

$1000 \div 60 \approx 16.7$ milliseconds.

$1000 \div 60 \approx 16.7$ میلیچرکە.

Videoڤیدیۆ

Watch a videoسەیری ڤیدیۆیەک بکە

A video that viewers liked a lot and praised in their comments, chosen for this lesson.ڤیدیۆیەک کە بینەران زۆریان پێ خۆش بووە و لە کۆمێنتەکانیاندا ستایشیان کردووە، بۆ ئەم وانەیە هەڵبژێردراوە.

Monitors Explained - LCD, LED, OLED, CRT, TN, IPS, VAPowerCert Animated Videos · Englishئینگلیزی · 669K viewsبینین · 21K likesلایک
CRT, LCD and OLED monitors, TN, IPS and VA panels, refresh rate, response time, resolution and aspect ratio in one tour.
CRT، و ، پانێڵەکانی TN، IPS و VA، ، ، و لە یەک گەشتدا.
Covers almost every screen of this lesson.
نزیکەی هەموو بەشەکانی ئەم وانەیە دەگرێتەوە.

Lesson complete!وانەکە تەواو بوو!

Well done. Review the key terms, then go on to the next lesson.دەستخۆش. سەیرێکی زاراوە سەرەکییەکان بکەرەوە، پاشان بڕۆ بۆ وانەی داهاتوو.

Key termsزاراوە سەرەکییەکان

Next lessonوانەی داهاتوو

Printers, Speakers, Projectors and Assistive Technologyچاپەرەکان، بڵندگۆکان، پرۆجێکتەرەکان و تەکنەلۆژیای یارمەتیدەر

Related lecturesوانە پەیوەندیدارەکان

References and further readingسەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

This lecture is a first edition. The Kurdish text and terminology are waiting for review by Kurdish IT teachers.ئەم وانەیە چاپی یەکەمە. دەقە کوردییەکە و زاراوەکانی چاوەڕێی پێداچوونەوەی مامۆستایانی کوردی بواری IT ن.