Better SELECT Queries: Conditions, Ranges, Lists, Patterns and NULLباشترکردنی فەرمانی SELECT: مەرجەکان، ماوەکان، لیست، شێوازی دەق و NULL

In Databases and SQL basics you met SELECT … FROM … WHERE, a first short list of operators (=, <>, AND, LIKE …) and ORDER BY. Real questions are richer, and each of those operators has rules worth knowing. Which phones cost less than 300,000 IQD and come from Samsung or Xiaomi? Which customers have no e-mail address? Which names start with S? This lesson gives SELECT the tools for such questions.

لە بنکەدراوەکان و بنەماکانی SQL فێری SELECT … FROM … WHERE، لیستێکی کورتی یەکەمی کارپێکەرەکان (Operator) (=، <>، AND، LIKE …) و ORDER BY بوویت. پرسیاری ڕاستەقینە دەوڵەمەندترە و هەر یەک لەو کارپێکەرانە یاسای خۆی هەیە کە دەبێت بیزانیت: کام مۆبایل لە ⁦300,000⁩ دینار هەرزانترە و هی Samsung یان Xiaomiـیە؟ کام کڕیار ئیمەیڵی (Email) نییە؟ کام ناو بە S دەست پێدەکات؟ ئەم وانەیە ئامرازی وەڵامدانەوەی ئەم جۆرە پرسیارانە دەداتە SELECT.

A SELECT does two separate jobs. The list after SELECT chooses — and can compute — the columns of the answer. The WHERE clause chooses the rows: it tests a condition on every row and keeps only the rows where the condition is true.

فەرمانی SELECT (SELECT statement) دوو کاری جیاواز دەکات. ئەو لیستەی دوای SELECT دێت ستوونەکانی وەڵامەکە هەڵدەبژێرێت — و دەتوانێت بیانژمێرێت. بڕگەی WHERE (WHERE clause) تۆمارەکان هەڵدەبژێرێت: مەرجەکە لەسەر هەموو تۆمارێک تاقی دەکاتەوە و تەنها ئەو تۆمارانە دەهێڵێتەوە کە مەرجەکەی تێدا ڕاستە.

Type every example in the SQL tab of phpMyAdmin (Step 6: the SQL tab). All examples are written for MySQL — XAMPP actually runs MariaDB, which behaves the same here. We checked every answer by running it in SQLite; where SQLite or MariaDB gives a different answer, the lesson says so.

هەموو نموونەیەک لە تابی SQLـی phpMyAdmin بنووسە (هەنگاوی 6: تابی SQL). هەموو نموونەکان بۆ MySQL نووسراون — XAMPP لە ڕاستیدا MariaDB کار پێ دەکات کە لێرەدا هەمان ڕەفتاری هەیە. هەموو وەڵامێکمان بە جێبەجێکردنی لە SQLite پشکنیوە؛ هەر شوێنێک SQLite یان MariaDB وەڵامێکی جیاواز بدات، وانەکە دەیڵێت.

Both SQL lessons use one small database: a shop in Sulaimani that sells phones, laptops, chargers and headphones. It has three tables:

هەردوو وانەی SQL یەک بنکەدراوەی بچووک بەکار دەهێنن: دوکانێک لە سلێمانی کە مۆبایل، لاپتۆپ (Laptop)، چارجەر (AC adapter) و هێدفۆن (Headphones) دەفرۆشێت. سێ خشتەی هەیە:

The names, prices and sales are invented. Three values are deliberately missing (NULL), because real data always has gaps: the stock of the ThinkPad has not been counted yet, the brand of the power bank is unknown and Soran gave no e-mail address.

ناو، قیمەت و فرۆشتنەکان دروستکراون. سێ نرخ بە ئەنقەست ون کراون (NULL)، چونکە دراوەی (Data) ڕاستەقینە هەمیشە کەلێنی هەیە: ژمارەی ThinkPad لە کۆگا هێشتا نەژمێردراوە، براندی پاوەر بانکەکە نەزانراوە و Soran ئیمەیڵی نەداوە.

Keep this screen in mind: almost every answer in the two lessons can be checked against these rows.

ئەم شاشەیە لە بیر بێت: نزیکەی هەموو وەڵامێکی ئەم دوو وانەیە دەتوانرێت بەم تۆمارانە بپشکنرێت.

Each row of sales is one sale. product_id and customer_id say what was sold and to whom; you can look them up in the two tables on the previous screen. For example, sale 13 is the iPhone 15 (product 4) sold to Soran (customer 6) on 9 October.

هەر تۆمارێکی sales یەک فرۆشتنە. product_id و customer_id دەڵێن چی فرۆشراوە و بە کێ؛ دەتوانیت لە دوو خشتەکەی شاشەی پێشوودا بیاندۆزیتەوە. بۆ نموونە، فرۆشتنی ⁦13⁩ بریتییە لە ⁦iPhone 15⁩ (کاڵای ⁦4⁩) کە لە 9ی تشرینی یەکەم بە Soran (کڕیاری ⁦6⁩) فرۆشراوە.

After SELECT you list the columns you want. You can also write an expression: arithmetic with +, -, * and / on columns and numbers. The database works it out for every row of the answer. This is a computed column (a calculated field): it appears only in the result — the table itself does not change.

دوای SELECT ئەو ستوونانە دەنووسیت کە دەتەوێن. دەتوانیت دەربڕینێک (Expression) بنووسیت: ژماردن بە +، -، * و / لەسەر ستوونەکان و ژمارەکان. بنکەدراوەکە بۆ هەموو تۆمارێکی وەڵامەکە دەیژمێرێت. ئەمە ستوونێکی ژمێردراوە: تەنها لە ئەنجامەکەدا دەردەکەوێت — خودی خشتەکە ناگۆڕێت.

How much money is on the shelf for each laptop? Multiply the price by the stock:

بۆ هەر لاپتۆپێک چەند پارە لەسەر ڕەفەکەیە؟ قیمەتەکە و ژمارەی کۆگا لێک بدە:

The ThinkPad's answer is NULL: its stock is unknown, so the total is unknown too. You will see why in Missing values: NULL.

وەڵامی ThinkPad NULLـە: ژمارەی کۆگاکەی نەزانراوە، بۆیە کۆکەشی نەزانراوە. لە نرخە ونبووەکان: NULL دەبینیت بۆچی.

A header such as price_iqd * stock is hard to read, and PHP would have to use it as an array key. Give the column an alias with AS:

سەردێڕێکی وەک price_iqd * stock خوێندنەوەی قورسە و PHP دەبێت وەک کلیلی (Key) ڕیزەک (Array) بەکاری بهێنێت. بە AS نازناوێک بدە بە ستوونەکە:

An alias with a space or a bracket needs quotes. In MySQL use backticks; single or double quotes also work in the SELECT list. Better still, avoid spaces and write stock_value.

نازناوێک کە بۆشایی یان کەوانەی تێدا بێت پێویستی بە کۆتەیشنە. لە MySQLـدا backtick بەکار بهێنە؛ کۆتەیشنی تاک یان جووتیش لە لیستی SELECTـدا کار دەکەن. باشتر وایە بۆشایی بەکار نەهێنیت و stock_value بنووسیت.

SELECT brand FROM products; returns 12 rows, one per product, so Samsung appears three times and Xiaomi four times. DISTINCT removes the repeated rows from the answer:

SELECT brand FROM products; ⁦12⁩ تۆمار دەگەڕێنێتەوە، یەکێک بۆ هەر کاڵایەک، بۆیە Samsung سێ جار و Xiaomi چوار جار دەردەکەون. DISTINCT تۆمارە دووبارەکان لە وەڵامەکە لادەبات:

DISTINCT looks at the whole row of the answer. With two columns it keeps every different pair: Xiaomi appears three times below, because Xiaomi sells chargers, headphones and phones.

DISTINCT سەیری هەموو تۆمارەکەی وەڵامەکە دەکات. لەگەڵ دوو ستوون هەموو جووتێکی جیاواز دەهێڵێتەوە: لە خوارەوە Xiaomi سێ جار دەردەکەوێت، چونکە Xiaomi چارجەر، هێدفۆن و مۆبایل دەفرۆشێت.

A condition in WHERE usually compares a column with a value. SQL has six comparison operators. Each test gives true or false for a row, and only the rows where it is true stay in the answer.

مەرجێک لە WHEREـدا زۆرجار ستوونێک لەگەڵ نرخێک بەراورد دەکات. SQL شەش کارپێکەری بەراوردکردنی هەیە. هەر تاقیکردنەوەیەک بۆ تۆمارێک ڕاست یان هەڵە دەدات و تەنها ئەو تۆمارانەی تێیاندا ڕاستە لە وەڵامەکەدا دەمێننەوە.

Write numbers without quotes. Put text and dates in straight single quotes. A date is written year first, '2026-06-01', so comparing dates works like comparing numbers: a later day is greater.

ژمارە بەبێ کۆتەیشن بنووسە. دەق و بەروار لە ناو کۆتەیشنی تاکی ڕاست (' ') دابنێ. بەروار بە ساڵ دەست پێدەکات، '2026-06-01'، بۆیە بەراوردکردنی بەروار وەک بەراوردکردنی ژمارە کار دەکات: ڕۆژێکی دواتر گەورەترە.

Text is compared letter by letter, like a dictionary. In MySQL's default collation capital and small letters count as the same, so brand = 'lenovo' finds the Lenovo rows. SQLite's = is case-sensitive: the same query there finds nothing (upper and lower case in SQLite).

دەق پیت بە پیت بەراورد دەکرێت، وەک فەرهەنگ. لە ڕیزبەندیی پیتی بنەڕەتیی MySQLـدا پیتی گەورە و بچووک وەک یەک هەژمار دەکرێن، بۆیە brand = 'lenovo' تۆمارەکانی Lenovo دەدۆزێتەوە. =ـی SQLite هەستیار بە قەبارەی پیتە (Case-sensitive): هەمان پرس لەوێ هیچ نادۆزێتەوە (پیتی گەورە و بچووک لە SQLite).

= is true only when the whole value matches. Two phones are called Redmi …, but neither name is just Redmi, so this query finds nothing:

= تەنها کاتێک ڕاستە کە هەموو نرخەکە یەک بگرێتەوە. ناوی دوو مۆبایل بە Redmi … دەست پێدەکات، بەڵام هیچیان تەنها Redmi نییە، بۆیە ئەم پرسە هیچ نادۆزێتەوە:

To find values that only start with Redmi, use a pattern with LIKE (explained in Patterns with LIKE):

بۆ دۆزینەوەی ئەو نرخانەی تەنها بە Redmi دەست پێدەکەن، شێوازێک لەگەڵ LIKE بەکار بهێنە (لە شێواز بە LIKE ڕوون کراوەتەوە):

Three logical operators join conditions: AND is true when both sides are true, OR when at least one side is true, and NOT turns true into false and false into true. They work as in every programming language (truth tables in and, or, not in Python; the same AND as a circuit in the AND gate). Attackers misuse the same OR: a typed ' OR '1'='1 makes the condition true for every row (SQL injection: the classic example).

سێ کارپێکەری لۆجیکی (Logical operator) مەرجەکان پێکەوە دەبەستن: AND کاتێک ڕاستە کە هەردوو لا ڕاست بن، OR کاتێک کە لانیکەم یەک لا ڕاست بێت و NOT ڕاست دەکاتە هەڵە و هەڵە دەکاتە ڕاست. وەک هەموو زمانێکی بەرنامەسازی (Programming) کار دەکەن (خشتەکانی ڕاستی (Truth table) لە and، or، not لە Python؛ هەمان AND وەک سووڕێکی لۆجیکی (Logic circuit) لە گەیتی AND). هێرشبەرەکان (Attacker) هەمان OR بە خراپی بەکار دەهێنن: نووسینی ' OR '1'='1 وا دەکات مەرجەکە بۆ هەموو ڕیزێک ڕاست بێت (تێخزاندنی SQL: نموونە کلاسیکییەکە).

The shop owner asks: phones under 300,000 IQD from Samsung or Xiaomi. Here is a first try:

خاوەنی دوکانەکە دەپرسێت: مۆبایلی Samsung یان Xiaomi کە لە ⁦300,000⁩ دینار کەمتر بن. ئەمە یەکەم هەوڵە:

AND has a higher operator precedence than OR, just as * comes before + in arithmetic. Brackets say what you mean:

بەپێی پێشینەیی کارپێکەرەکان (Operator precedence)، AND پێش OR جێبەجێ دەکرێت، هەروەک چۆن لە ژماردندا * پێش + دێت. کەوانە ئەوە دەڵێت کە مەبەستتە:

NOT comes first of all three. NOT (A OR B) means neither A nor B: here, products that are not phones and do not cost less than 50,000 IQD.

NOT لە هەر سێکیان یەکەمە. NOT (A OR B) واتە نە A و نە B: لێرەدا ئەو کاڵایانەی مۆبایل نین و لە ⁦50,000⁩ دینار کەمتر نین.

BETWEEN low AND high is a short way to write >= low AND <= high. Both ends are included. Products from 250,000 to 600,000 IQD:

BETWEEN low AND high شێوەیەکی کورتە بۆ نووسینی >= low AND <= high. هەردوو سەرەکە لەگەڵیدان. کاڵاکانی نێوان ⁦250,000⁩ تا ⁦600,000⁩ دینار:

NOT BETWEEN keeps everything outside the range — here the very cheap and the very expensive products:

NOT BETWEEN هەموو ئەوەی لە دەرەوەی ماوەکەیە دەهێڵێتەوە — لێرەدا کاڵا زۆر هەرزان و زۆر گرانەکان:

BETWEEN works on dates too. The sales of the first nine days of October:

BETWEEN لەسەر بەرواریش کار دەکات. فرۆشتنەکانی نۆ ڕۆژی یەکەمی تشرینی یەکەم:

IN (…) is true when the value is one of the values in the list. It is a short form of several ORs on the same column:

IN (…) کاتێک ڕاستە کە نرخەکە یەکێک بێت لە نرخەکانی ناو لیستەکە. شێوەیەکی کورتە بۆ چەند ORـێک لەسەر هەمان ستوون:

NOT IN keeps the values that are not in the list. Brands other than Samsung and Xiaomi:

NOT IN ئەو نرخانە دەهێڵێتەوە کە لە لیستەکەدا نین. براندەکانی جگە لە Samsung و Xiaomi:

If the power bank belongs in the answer, ask for the NULL rows yourself:

ئەگەر پاوەر بانکەکە دەبێت لە وەڵامەکەدا بێت، خۆت داوای تۆمارەکانی NULL بکە:

LIKE compares text with a pattern. A pattern is ordinary text with two wildcards in it:

LIKE دەق لەگەڵ شێوازێک بەراورد دەکات. شێواز دەقێکی ئاساییە کە دوو هێمای جێگرەوەی (Wildcard) تێدایە:

Which customers have a name that begins with S, ends with N and has at least three letters? Build the pattern piece by piece:

کام کڕیار ناوێکی هەیە کە بە S دەست پێدەکات، بە N کۆتایی دێت و لانیکەم سێ پیتە؟ شێوازەکە پارچە پارچە دروست بکە:

Why the _? Without it, 'S%N' would also accept a two-letter name such as Sn, because % may be empty. With it, at least one letter must stand between S and N:

بۆچی _؟ بەبێ ئەو، 'S%N' ناوێکی دوو پیتی وەک Snیش وەردەگرێت، چونکە % دەکرێت بەتاڵ بێت. لەگەڵ ئەودا دەبێت لانیکەم یەک پیت لە نێوان S و N دابێت:

In the worked example, Shilan ends with a small n but the pattern says N — and it still matches. LIKE follows the column's collation. MySQL's default collations (utf8mb4_0900_ai_ci in MySQL 8.4, utf8mb4_general_ci in phpMyAdmin on XAMPP) end in _ci, case-insensitive: capital and small letters count as the same.

لە نموونە شیکراوەکەدا، Shilan بە nـی بچووک کۆتایی دێت بەڵام شێوازەکە N دەڵێت — و هێشتا یەک دەگرێتەوە. LIKE بەدوای ڕیزبەندیی پیتی ستوونەکەدا دەڕوات. ڕیزبەندیی پیتە بنەڕەتییەکانی MySQL (utf8mb4_0900_ai_ci لە ⁦MySQL 8.4⁩، utf8mb4_general_ci لە phpMyAdmin لەسەر XAMPP) بە _ci کۆتایی دێن، واتە ⁦case-insensitive⁩: پیتی گەورە و بچووک وەک یەک هەژمار دەکرێن.

NOT LIKE keeps the values that do not match. The phones that are not Redmi phones:

NOT LIKE ئەو نرخانە دەهێڵێتەوە کە یەک ناگرنەوە. ئەو مۆبایلانەی Redmi نین:

To search for a real % or _, choose an escape character with ESCAPE; the character after it is taken literally. MySQL also treats a backslash as the escape character by default ('%10\%'), but SQLite does not, so ESCAPE is the portable way:

بۆ گەڕان بەدوای % یان _ـی ڕاستەقینە، بە ESCAPE نووسەیەک هەڵبژێرە؛ ئەو نووسەیەی دوای ئەو دێت وەک خۆی وەردەگیرێت. MySQL بە شێوەی بنەڕەتی backslashـیش بەم کارە دادەنێت ('%10\%')، بەڵام SQLite نا، بۆیە ESCAPE ڕێگەیەکە لە هەردووکیاندا کار دەکات:

NULL means unknown or missing. It is not 0 and it is not an empty text '': the stock of the ThinkPad is not zero, it has simply not been counted yet.

NULL واتە نەزانراو یان ون. 0 نییە و دەقی بەتاڵی ''ـیش نییە: ژمارەی کۆگای ThinkPad سفر نییە، تەنها هێشتا نەژمێردراوە.

A first attempt to find it fails:

یەکەم هەوڵ بۆ دۆزینەوەی ئەم کاڵایە سەرکەوتوو نابێت:

Nothing is ever equal to an unknown value — not even another NULL. Any comparison with NULL gives NULL (unknown), and WHERE keeps only the rows where the condition is true. Use IS NULL and IS NOT NULL:

هیچ شتێک هەرگیز یەکسان نییە بە نرخێکی نەزانراو — تەنانەت NULLـێکی تریش. ئەنجامی هەر بەراوردێک لەگەڵ NULL دەبێتە NULL (نەزانراو) و WHERE تەنها ئەو تۆمارانە دەهێڵێتەوە کە مەرجەکەی تێیاندا ڕاستە. IS NULL و IS NOT NULL بەکار بهێنە:

Without ORDER BY the rows come back in no promised order. SELECT showed ASC (the default) and DESC, and that each column has its own direction. Here is a two-level sort: categories A→Z, and inside each category the most expensive first.

بەبێ ORDER BY تۆمارەکان بە هیچ ڕیزبەندییەکی بەڵێندراو ناگەڕێنەوە. SELECT ASC (بنەڕەتی) و DESCـی پیشان دا، هەروەها ئەوەی کە هەر ستوونێک ئاڕاستەی خۆی هەیە. ئەمە ڕیزکردنێکی دوو ئاستییە: جۆرەکان لە A بۆ Z و لە ناو هەر جۆرێکدا گرانترین یەکەم.

You can sort by an alias, because ORDER BY is read after the columns are built:

دەتوانیت بەپێی نازناوێک ڕیز بکەیت، چونکە ORDER BY دوای دروستبوونی ستوونەکان دەخوێندرێتەوە:

Where do NULLs go? In MySQL (and in SQLite) NULL counts as smaller than every value: first with ASC, last with DESC.

NULL بۆ کوێ دەچێت؟ لە MySQL (و لە SQLite) NULL لە هەموو نرخێک بچووکتر هەژمار دەکرێت: لەگەڵ ASC یەکەم، لەگەڵ DESC دوایین.

Three more things about sorting: quotes around an alias, the order of text, and LIMIT.

سێ شتی تر دەربارەی ڕیزکردن: کۆتەیشن بە دەوری نازناوێک، ڕیزبەندیی دەق و LIMIT.

Text is sorted by the collation. In MySQL iPhone 15 sits between Galaxy and Redmi, because small and capital letters are equal; plain SQLite compares character codes, where every capital comes before every small letter, and puts iPhone 15 last.

دەق بەپێی ڕیزبەندیی پیت ڕیز دەکرێت. لە MySQLـدا ⁦iPhone 15⁩ لە نێوان Galaxy و Redmiدایە، چونکە پیتی بچووک و گەورە یەکسانن؛ SQLiteـی ئاسایی کۆدی نووسەکان بەراورد دەکات کە تێیدا هەموو پیتێکی گەورە پێش هەموو پیتێکی بچووک دێت و ⁦iPhone 15⁩ دەخاتە کۆتایی.

For a top 3, sort and add LIMIT. LIMIT and OFFSET (for pages of results) are taught in LIMIT, OFFSET and pagination.

بۆ سێ باشترین، ڕیزی بکە و LIMIT زیاد بکە. LIMIT و OFFSET (بۆ پەڕەکانی ئەنجام) لە LIMIT، OFFSET و پەڕەبەندی فێر دەکرێن.

Write each query for the shop database, run it in phpMyAdmin, then open the answer. The tasks follow the exercise ideas of the course's textbook chapter, moved to our shop.

هەر پرسێک بۆ بنکەدراوەی دوکانەکە بنووسە، لە phpMyAdmin جێبەجێی بکە، پاشان وەڵامەکە بکەرەوە. ئەرکەکان بیرۆکەی ڕاهێنانەکانی بەشی کتێبەکەی کۆرسەکەن کە گوازراونەتەوە بۆ دوکانەکەمان.

The basic mistakes — curly quotes, text without quotes (WHERE brand = Samsung), UPDATE or DELETE without WHERE — are in Common mistakes. These are the new ones of this lesson:

هەڵە بنەڕەتییەکان — کۆتەیشنی چەماوە، دەقی بێ کۆتەیشن (WHERE brand = Samsung)، UPDATE یان DELETE بەبێ WHERE — لە هەڵە باوەکاندان. ئەمانە هەڵە نوێکانی ئەم وانەیەن: