SSDs, Memory Cards and Flash DrivesSSD، کارتەکانی بیرگە و بیرگەکانی فلاش

A hard disk keeps data as magnetism on spinning platters. Flash memory keeps it as tiny amounts of electric charge trapped inside millions of microscopic cells on a chip. A trapped charge stays for years without power, so flash is non-volatile — and because nothing moves, it is fast, silent and does not mind being carried around.

هارد دیسک دراوە وەک موگناتیس لەسەر پەپکەی (Platter) سووڕاو هەڵدەگرێت. فلاش مێمۆری دراوە وەک بڕێکی زۆر کەمی باری کارەبا هەڵدەگرێت کە لەناو ملیۆنان خانەی زۆر وردی سەر چیپێک گیراوە. بارێکی گیراو ساڵانێک بەبێ کارەبا دەمێنێتەوە، بۆیە فلاش مێمۆری زوونەفڕە — و چونکە هیچ شتێک ناجووڵێت، خێرا و بێدەنگە و بەرگەی هەڵگرتن و گواستنەوە دەگرێت.

A cell does not only hold «charged» or «empty». It can hold several levels of charge, and each extra bit doubles the number of levels the chip must tell apart:

خانەیەک تەنها «بارکراو» یان «بەتاڵ» هەڵناگرێت. دەتوانێت چەند ئاستێکی بار هەڵبگرێت و هەر بیتێکی زیادە ژمارەی ئەو ئاستانە دوو هێندە دەکات کە چیپەکە دەبێت لە یەکتریان جیا بکاتەوە:

A solid-state drive (SSD) is a storage device built from flash memory chips plus its own processor, the controller, which manages where every piece of data goes. «Solid state» means it is all electronics — no motors, no platters, no arm. Many SSDs also have a small DRAM cache that helps the controller keep track of the flash; cheaper «DRAM-less» drives borrow a little of the computer's RAM instead.

درایڤی جێگیر (Solid-state drive) ⁦(SSD)⁩ ئامێرێکی خەزنکردن کە لە چیپەکانی فلاش مێمۆری و پرۆسێسەری تایبەتی خۆی دروست کراوە: کۆنترۆڵکەر (Storage controller)، کە بەڕێوەی دەبات هەر پارچەیەکی دراوە بچێتە کوێ. «جێگیر» واتە هەمووی ئەلیکترۆنییە — نە مۆتۆر، نە پەپکە، نە باسک. زۆرێک لە SSDـەکان کاشێکی (Cache) بچووکی DRAMـیشیان هەیە کە یارمەتیی کۆنترۆڵکەر دەدات شوێنی هەموو شتێک لە فلاشەکەدا بزانێت؛ درایڤە هەرزانەکانی «بێ DRAM» لە جیاتی ئەوە کەمێک لە RAMـی کۆمپیوتەرەکە (Computer) بەکار دەهێنن.

Watch the same photo, stored in three pieces, being opened from a hard disk and from an SSD:

سەیری هەمان وێنە بکە کە بە سێ پارچە هەڵگیراوە و لە هارد دیسک و لە SSDـەوە دەکرێتەوە:

The course lists the advantages of SSDs over magnetic hard disks. Each one comes from the same fact — nothing moves:

کۆرسەکە سوودەکانی SSD بەراورد بە هارد دیسکی موگناتیسی دەژمێرێت. هەموویان لە هەمان ڕاستییەوە دێن — هیچ شتێک ناجووڵێت:

The lecturer's one-page handout compares the two kinds side by side. Here it is with every row checked against 2026 sources — the rows that changed are marked ✱.

پەڕەی وانەی مامۆستا ئەم دوو جۆرە لە تەنیشت یەک بەراورد دەکات. لێرەدا هەموو ڕیزێک بەراورد کراوە بە سەرچاوەکانی ⁦2026⁩ — ئەو ڕیزانەی گۆڕاون بە ✱ دیار کراون.

The first SSDs for home computers copied the shape and plugs of a laptop hard disk, so they could replace it directly. A 2.5-inch SATA SSD is still the most common upgrade for an old laptop or PC with a hard disk: same size, same SATA data and power cables, far faster. It is cheap per gigabyte and, while the slowest kind of SSD, still plenty fast for everyday work.

یەکەم SSDـەکانی کۆمپیوتەری ماڵەوە شێوە و گەیەنەرەکانی هارد دیسکی لاپتۆپیان وەرگرت، تا ڕاستەوخۆ جێگەی بگرنەوە. SSDـی SATAـی ⁦2.5⁩ ئینج هێشتا باوترین نوێکردنەوەیە بۆ لاپتۆپ یان کۆمپیوتەرێکی کۆن کە هارد دیسکی هەیە: هەمان قەبارە، هەمان کێبڵی SATAـی دراوە و کارەبا، زۆر خێراتر. بۆ هەر گێگابایت (Gigabyte) هەرزانە و هەرچەندە هێواشترین جۆری SSDـە، بۆ کاری ڕۆژانە زۆر خێرایە.

mSATA (mini-SATA) was a bare circuit board without a case, made for small laptops and netbooks where space mattered. It plugged into its own small slot.

mSATA (SATAـی بچووک) بۆردێکی ئەلیکترۆنیی ڕووت بوو بەبێ کەیس، بۆ لاپتۆپی بچووک و نێتبووک کە شوێن تێیاندا گرنگ بوو. لە کونێکی بچووکی تایبەتی خۆیدا دادەنرا.

Two names appear on every modern SSD, and they mean different things. M.2 is a form factor: the size and shape of the small stick and its slot. NVMe is the language (command set) the drive uses to talk to the computer over the fast PCIe lanes.

دوو ناو لەسەر هەموو SSDـێکی نوێ دەردەکەون و واتای جیاوازیان هەیە. M.2 قەبارە و شێوەیە: قەبارە و شێوەی پارچە بچووکەکە و کونەکەی. NVMe زمانەکەیە (کۆمەڵە فەرمانەکە) کە درایڤەکە بەکاری دەهێنێت بۆ قسەکردن لەگەڵ کۆمپیوتەرەکە بەسەر هێڵە خێراکانی PCIeدا.

An NVMe SSD normally uses four PCIe lanes (×4). Each new PCIe generation doubles the speed of a lane, so the same M.2 slot gets twice as fast every few years:

SSDـی NVMe بە ئاسایی چوار هێڵی PCIe ⁦(×4)⁩ بەکار دەهێنێت. هەر نەوەیەکی نوێی PCIe خێرایی هەر هێڵێک دوو هێندە دەکات، بۆیە هەمان کونی ⁦M.2⁩ هەموو چەند ساڵێک دوو هێندە خێراتر دەبێت:

In 2026 the first PCIe 6.0 SSDs went into data centres, and the PCIe 7.0 standard (128 GT/s per lane) has been published since June 2025; home computers still stop at PCIe 5.0.

لە ⁦2026⁩ـدا یەکەم SSDـەکانی ⁦PCIe 6.0⁩ چوونە ناو ناوەندەکانی دراوە و ستانداردی ⁦PCIe 7.0 (128 GT/s⁩ بۆ هەر هێڵێک) لە جوونی ⁦2025⁩ـەوە بڵاو کراوەتەوە؛ کۆمپیوتەرەکانی ماڵەوە هێشتا لە ⁦PCIe 5.0⁩ تێناپەڕن.

PCIe add-in-card SSDs plug into a full PCIe slot like a graphics card. The notes call them the fastest and most expensive kind, about four times a SATA drive. Today ordinary M.2 NVMe drives already use PCIe and reach about 25 times the speed of a SATA SSD; add-in cards are mostly for servers and workstations that need many lanes and room for a big heat sink.

SSDـی کارتی PCIe وەک کارتێکی گرافیک (Graphics card) لە کونێکی تەواوی PCIeـدا دادەنرێت. تێبینییەکان دەڵێن خێراترین و گرانترین جۆرە، نزیکەی چوار هێندەی درایڤێکی SATA. ئەمڕۆ درایڤە ئاساییەکانی ⁦M.2⁩ـی NVMe خۆیان PCIe بەکار دەهێنن و دەگەنە نزیکەی ⁦25⁩ هێندەی خێرایی SSDـی SATA؛ کارتەکان زۆرتر بۆ ڕاژەکارەکان و وێرکستەیشنن کە هێڵی زۆر و شوێن بۆ هێت سینکێکی گەورەیان پێویستە.

Every time a flash block is erased, its cells wear a little. After enough cycles a cell can no longer hold its charge reliably. The controller fights this in two ways: wear leveling spreads writing evenly over all blocks, so no block wears out early, and spare blocks quietly replace worn ones.

هەر جارێک بلۆکێکی فلاش دەسڕدرێتەوە، خانەکانی کەمێک دەسوێن. دوای ژمارەیەکی بەس لە سڕینەوە، خانەیەک ئیتر ناتوانێت بارەکەی بە متمانەوە ڕابگرێت. کۆنترۆڵکەر بە دوو ڕێگە ڕووبەڕووی ئەمە دەبێتەوە: هاوسەنگکردنی سوان نووسین بە یەکسانی بەسەر هەموو بلۆکەکاندا بڵاو دەکاتەوە، تا هیچ بلۆکێک زوو نەسوێت. هەروەها بلۆکی یەدەگ بە بێدەنگی جێگەی سواوەکان دەگرنەوە.

Makers promise a TBW (terabytes written): how much you may write before the warranty ends. A 1 TB Samsung 9100 PRO is rated at 600 TBW with a 5-year warranty. If you write 50 GB every day:

دروستکەران TBW بەڵێن دەدەن (تێرابایتی نووسراو): چەند دەتوانیت بنووسیت پێش ئەوەی گەرەنتییەکە کۆتایی بێت. ⁦Samsung 9100 PRO⁩ـی ⁦1 TB⁩ بۆ ⁦600 TBW⁩ و گەرەنتیی 5 ساڵ دیاری کراوە. ئەگەر هەموو ڕۆژێک ⁦50 GB⁩ بنووسیت:

TRIM solves a different problem. When you delete a file, the operating system tells the SSD which pages are no longer needed, so the controller can erase those blocks in the background and keep writing fast. Windows TRIMs SSDs automatically («Optimize Drives»). Because of TRIM, a deleted file on an SSD is usually gone for good — another reason to keep backups.

TRIM کێشەیەکی تر چارەسەر دەکات. کاتێک فایلێک (File) دەسڕیتەوە، سیستەمی وەگەڕخەر بە SSD دەڵێت کام پەڕانە ئیتر پێویست نین، تا کۆنترۆڵکەر لە پشتەوە ئەو بلۆکانە بسڕێتەوە و نووسین خێرا بمێنێتەوە. Windows خۆکارانە ⁦SSD TRIM⁩ دەکات («⁦Optimize Drives⁩»). بەهۆی TRIMـەوە، فایلێکی سڕاو لەسەر SSD زۆرجار بۆ هەمیشە دەڕوات — هۆیەکی تر بۆ هەڵگرتنی باکئەپ.

A memory card is a small, removable piece of flash storage. You push it into a slot in a camera, phone, tablet, printer, laptop or game console, or into a card reader that plugs into a computer — and take it out again to carry the photos somewhere else.

کارتی بیرگە پارچەیەکی بچووکی فلاش مێمۆرییە کە دەکرێت دەربهێنرێت. دەیخەیتە کونێکی کامێرا، مۆبایل، تابلێت (Tablet)، چاپەر، لاپتۆپ یان ئامێری یاری، یان دەیخەیتە خوێنەرەوەیەکی کارت (Card reader) کە بە کۆمپیوتەرەوە دەبەسترێت — و دووبارە دەری دەهێنیت بۆ ئەوەی وێنەکان ببەیت بۆ شوێنێکی تر.

A slow card can ruin a video: if the camera writes faster than the card can save, recording stops. So cards carry speed class symbols. The number in each symbol is the card's minimum writing speed in MB/s.

کارتێکی هێواش دەتوانێت ڤیدیۆیەک تێک بدات: ئەگەر کامێرا لەوە خێراتر بنووسێت کە کارتەکە پاشەکەوت دەکات، تۆمارکردن دەوەستێت. بۆیە کارتەکان هێمای پۆلی خێرایییان لەسەرە. ژمارەی ناو هەر هێمایەک کەمترین خێرایی نووسینی کارتەکەیە بە ⁦MB/s⁩.

For HD video almost any modern card is fine. For 4K or 8K video, cameras usually ask for a Video Speed Class such as V30 or higher — the camera's manual says which. The newest cards, SD Express and microSD Express, use the same PCIe/NVMe connection as SSDs — up to 3,940 MB/s in the SD 8.0 standard — and the Nintendo Switch 2 (2025) works only with microSD Express cards.

بۆ ڤیدیۆی HD نزیکەی هەموو کارتێکی نوێ باشە. بۆ ڤیدیۆی ⁦4K⁩ یان ⁦8K⁩، کامێراکان زۆرجار ⁦Video Speed Class⁩ وەک ⁦V30⁩ یان بەرزتر داوا دەکەن — ڕێنمایی کامێراکە دەڵێت کامیان. نوێترین کارتەکان، ⁦SD Express⁩ و ⁦microSD Express⁩، هەمان پەیوەندیی ⁦PCIe/NVMe⁩ـی SSD بەکار دەهێنن — لە ستانداردی ⁦SD 8.0⁩ـدا تا ⁦3,940 MB/s⁩ — و ⁦Nintendo Switch 2 (2025)⁩ تەنها لەگەڵ کارتی ⁦microSD Express⁩ کار دەکات.

A USB flash drive is flash memory and a small controller in a stick with a USB plug. You plug it into a USB port and it appears as a drive. Many new flash drives have a USB-C plug, or both USB-A and USB-C, so the same stick works with a laptop and a phone.

بیرگەی فلاش فلاش مێمۆری و کۆنترۆڵکەرێکی بچووکە لە پارچەیەکدا کە گەیەنەری USBـی هەیە. دەیخەیتە پۆرتێکی USB و وەک درایڤێک دەردەکەوێت. زۆرێک لە بیرگەی فلاشی نوێ گەیەنەری USB-Cـیان هەیە، یان هەم ⁦USB-A⁩ و هەم ⁦USB-C⁩، بۆیە هەمان پارچە لەگەڵ لاپتۆپ و مۆبایل کار دەکات.