Chapterبەش 1 · Lectureوانە 1.4

What Computers Do Well and Where They Fall Shortکۆمپیوتەرەکان لە چیدا باشن و لە کوێدا کەم دەهێنن

The eight strengths of computers — speed, accuracy, storage, diligence, versatility, reliability, automation, less paper and cost — and their limits: no intelligence of their own, dependency, environment and electricity, no feelings. Garbage in, garbage out; why $0.1 + 0.2$ is not exactly $0.3$ ; what AI changes; and where computers are used.

هەشت خاڵە بەهێزەکەی (خێرایی، وردی، ، کۆڵنەدان، فرەکاری، متمانەپێکراوی، ، کاغەز و تێچووی کەمتر) و سنوورەکانی: ژیریی خۆی نییە، پشتبەستن، ژینگە و کارەبا، هەستی نییە. ؛ بۆچی $0.1 + 0.2$ ڕێک $0.3$ نییە؛ چی دەگۆڕێت؛ و لە کوێدا بەکار دێت.

19 min read21 خولەک خوێندنەوە · 17 stepsهەنگاو

What you will learnچی فێر دەبیت

Explain the eight strengths of computers with everyday examples.
Use the units of computer speed and compare a computer's time with a person's.
Explain garbage in, garbage out and find the wrong input behind a wrong result.
Describe the limits of computers, including what AI does and does not change.
Match fields of work to the strengths of computers they depend on.

هەشت خاڵە بەهێزەکەی بە نموونەی ڕۆژانە ڕوون بکەیتەوە.
یەکەکانی خێرایی بەکار بهێنیت و کاتی لەگەڵ کاتی مرۆڤ بەراورد بکەیت.
ڕوون بکەیتەوە و هەڵە لە پشت ئەنجامێکی هەڵەوە بدۆزیتەوە.
سنوورەکانی باس بکەیت، لەوانەش ئەوەی دەیگۆڕێت و نایگۆڕێت.
بوارەکانی کار بەو خاڵە بەهێزانەی ببەستیتەوە کە پشتیان پێ دەبەستن.

Why are computers so important?بۆچی کۆمپیوتەرەکان هێندە گرنگن؟

To understand why computers are so important in daily life, we must look at what they do well — and, just as important, where they fall short. This lesson follows the course's two lists: the advantages of computers and their disadvantages. (What a computer does — its functions — was the subject of What is a computer?.)

بۆ ئەوەی تێبگەین بۆچی لە ژیانی ڕۆژانەدا هێندە گرنگن، دەبێت سەیری ئەوە بکەین کە لە چیدا باشن و هەروەها لە کوێدا کەم دەهێنن. ئەم وانەیە شوێن دوو لیستەکەی کۆرسەکە دەکەوێت: سوودەکانی و کەموکوڕییەکانی. (ئەوەی دەیکات، واتە کارەکانی، بابەتی وانەی کۆمپیوتەر چییە؟ بوو.)

Eight strengths and five limits from the course material.هەشت خاڵی بەهێز و پێنج سنوور لە کەرەستەی کۆرسەکەوە.CêIT

The course's sources use slightly different lists. The Kurdish report names five characteristics: speed, accuracy, reliability, versatility and storage capacity. The slides list eight advantages; the study summary calls versatility flexibility. This lesson brings them together:

سەرچاوەکانی کۆرسەکە لیستی کەمێک جیاواز بەکار دەهێنن. ڕاپۆرتە کوردییەکە ناوی پێنج تایبەتمەندی دەبات: خێرایی، وردی، متمانەپێکراوی، فرەکاری و . سلایدەکان هەشت سوود دەژمێرن؛ پوختەکە بە فرەکاری دەڵێت نەرمی. ئەم وانەیە هەموویان پێکەوە کۆ دەکاتەوە:

The eight strengths at a glanceهەشت خاڵە بەهێزەکە بە کورتی
Strengthخاڵی بەهێز	In one sentenceبە یەک ڕستە
Speedخێرایی	billions of simple steps every secondملیاران هەنگاوی سادە لە هەر چرکەیەکدا
Accuracyوردی	correct results — when the program and the input are correctئەنجامی دروست، کاتێک و دروست بن
Storage	huge amounts of text, pictures, sound and video, kept for yearsبڕێکی زۆر لە دەق، وێنە، دەنگ و ڤیدیۆ کە بۆ ساڵانێک دەپارێزرێن
Diligenceکۆڵنەدان	never tired or bored; the millionth step is as careful as the firstهەرگیز ماندوو یان بێزار نابێت؛ ملیۆنەمین هەنگاو وەک یەکەمیان بە وردییە
Versatility (flexibility)فرەکاری (نەرمی)	one machine, many jobs: change the program, change the jobیەک ئامێر، چەندین کار: بگۆڕە، کارەکە دەگۆڕێت
Reliabilityمتمانەپێکراوی	long-lasting parts, designed to be easy to maintainپارچەی تەمەندرێژ کە بۆ چاکڕاگرتنی ئاسان دیزاین کراون
Automation	once the program is stored, it runs without a personکە هەڵگیرا، بەبێ مرۆڤ کار دەکات
Less paper and costکاغەز و تێچووی کەمتر	electronic files instead of paper; cheaper for each transaction ئەلیکترۆنی لە جیاتی کاغەز؛ هەرزانتر بۆ هەر مامەڵەیەک

Speedخێرایی

A computer is a very fast device, and it can work through very large amounts of data. Its speed is measured in tiny parts of a second:

ئامێرێکی زۆر خێرایە و دەتوانێت بڕێکی زۆر گەورە لە تەواو بکات. خێراییەکەی بە بەشی زۆر بچووکی چرکە دەپێورێت:

Units of computer speedیەکەکانی خێرایی
Unitیەکە	Part of a secondبەشێک لە چرکە	To picture itبۆ وێناکردنی
millisecond (ms)میلیچرکە ⁦(ms)⁩	$10^{-3}\ \text{s}$	a thousandth of a second — a camera flash lasts about this longیەک لە هەزاری چرکەیەک؛ تیشکی فلاشی کامێرا نزیکەی ئەوەندە دەخایەنێت
microsecond (µs)مایکرۆچرکە (µs)	$10^{-6}\ \text{s}$	a millionth of a secondیەک لە ملیۆنی چرکەیەک
nanosecond (ns)نانۆچرکە ⁦(ns)⁩	$10^{-9}\ \text{s}$	a billionth of a second — light travels only about 30 cmیەک لە ملیاری چرکەیەک؛ ڕووناکی تەنها نزیکەی ⁦30⁩ سانتیمەتر دەڕوات
picosecond (ps)پیکۆچرکە ⁦(ps)⁩	$10^{-12}\ \text{s}$	a thousandth of a nanosecondیەک لە هەزاری نانۆچرکەیەک

Speedخێرایی

A person against a computerمرۆڤ بەرامبەر کۆمپیوتەر

The course says a computer can do millions of calculations in a few seconds, while a person would spend many months on the same task. Check it: suppose a person adds one number every 2 seconds. Adding one million numbers takes $1\,000\,000 \times 2 = 2\,000\,000$ seconds — about 69 working days of 8 hours, more than three months. A computer that needs one nanosecond per addition does it in $1\,000\,000 \times 10^{-9} = 0.001$ seconds: one millisecond.

کۆرسەکە دەڵێت دەتوانێت لە چەند چرکەیەکدا ملیۆنان حیساب بکات، لە کاتێکدا مرۆڤ چەندین مانگ بە هەمان کارەوە خەریک دەبێت. بیپشکنە: وا دابنێ کەسێک هەموو 2 چرکە ژمارەیەک کۆ دەکاتەوە. کۆکردنەوەی یەک ملیۆن ژمارە $1\,000\,000 \times 2 = 2\,000\,000$ چرکە دەخایەنێت، نزیکەی ⁦69⁩ ڕۆژی کاری 8 کاتژمێری، واتە زیاتر لە سێ مانگ. کە بۆ هەر کۆکردنەوەیەک یەک نانۆچرکەی پێویست بێت لە $1\,000\,000 \times 10^{-9} = 0.001$ چرکەدا تەواوی دەکات: یەک میلیچرکە.

An animation of a race to add up one million numbers, with a clock in the corner. The computer's bar is full after 0.001 seconds. The person adds one number every 2 seconds: 3 numbers after 6 seconds, 1,800 after an hour, 14,400 (about 1.4 %) after an 8-hour working day. The last frame says the person needs 2,000,000 seconds: about 69 working days, more than three months. — The same million additions: about three months for a person, a thousandth of a second for a computer.هەمان ملیۆن کۆکردنەوە: نزیکەی سێ مانگ بۆ مرۆڤ، یەک لە هەزاری چرکەیەک بۆ .CêIT

Billions, not millionsملیارەکان، نەک ملیۆنەکان

“Millions of calculations in a few seconds” undersells today's machines. The clock of a modern processor ticks billions of times every second (3 GHz = 3 billion ticks a second), and each processor has several cores working at once, so a phone or laptop does billions of simple operations every second. Processor speed is explained in Processor speed, cache, GPUs and cooling.

«ملیۆنان حیساب لە چەند چرکەیەکدا» ئەمڕۆ بە کەمتر لە خۆیان نیشان دەدات. کاتژمێری پرۆسێسەرێکی نوێ لە هەر چرکەیەکدا ملیاران جار لێ دەدات ( $3\ \text{GHz}$ واتە سێ ملیار لێدان لە چرکەیەکدا) و هەر پرۆسێسەرێک چەندین هەیە کە پێکەوە کار دەکەن، بۆیە مۆبایل یان لە هەر چرکەیەکدا ملیاران هەنگاوی سادە ئەنجام دەدات. خێرایی پرۆسێسەر لە خێرایی پرۆسێسەر، کاش، GPU و ساردکردنەوە ڕوون کراوەتەوە.

Quick checkپشکنینی خێراA processor's clock runs at 3 GHz. About how many times does it tick every second?کاتژمێری پرۆسێسەرێک بە

3\ \text{GHz}

کار دەکات. نزیکەی چەند جار لە هەر چرکەیەکدا لێ دەدات؟3 billion times3 ملیار جار3 million times3 ملیۆن جار3 thousand times3 هەزار جار

Accuracy — and garbage in, garbage outوردی و نێوخستەی هەڵە، دەرخستەی هەڵە

Besides being fast, computers are very accurate. The course puts it strongly: computer calculations are “100 % error free” — and then adds the key condition: provided that the input is correct.

جگە لە خێرایی، زۆر وردن. کۆرسەکە بە توندی دەیڵێت: حیسابەکانی «⁦100 %⁩ بێ هەڵەن»، پاشان مەرجە سەرەکییەکە زیاد دەکات: بە مەرجێک دروست بێت.

That condition is so important that IT people have a saying for it: garbage in, garbage out (GIGO). A computer does exactly what its program says with the data it is given. If a cashier types 15,000 dinars instead of 1,500, the receipt is wrong — the computer added perfectly, but the input was wrong.

ئەو مەرجە هێندە گرنگە کە خەڵکی IT پەندێکیان بۆی هەیە: ⁦(GIGO)⁩. ڕێک ئەوە دەکات کە دەڵێت، بەو پێی دەدرێت. ئەگەر فرۆشیارێک لە جیاتی ⁦1,500⁩ دینار بنووسێت ⁦15,000⁩، پسوولەکە هەڵە دەبێت؛ بە تەواوی کۆی کردەوە، بەڵام هەڵە بوو.

Garbage in, garbage out: the same correct computer gives a wrong answer from wrong data.: هەمان ، کە بە دروستی کار دەکات، لە هەڵەوە وەڵامی هەڵە دەدات.CêIT

Definitionپێناسە

The rule that a computer's results are only as good as the and instructions it gets. If the is wrong, the is wrong too, even when the computer works perfectly.

ئەو ڕێسایەیە کە ئەنجامەکانی کۆمپیوتەر تەنها هێندەی ئەو و ڕێنماییانە باشن کە پێی دەدرێن. ئەگەر هەڵە بێت، هەڵە دەبێت، تەنانەت ئەگەر کۆمپیوتەرەکە بێ کەموکوڕی کار بکات.

Quick checkپشکنینی خێراA student's average comes out as 269 out of 100. The program is correct. What is the most likely cause?تێکڕای قوتابییەک دەردەچێت ⁦269⁩ لە ⁦100⁩. دروستە. ئەگەری زۆرتر هۆکارەکە چییە؟Garbage in: a mark was typed wrongly, for example 850 instead of 85نێوخستەی هەڵە، دەرخستەی هەڵە: نمرەیەک بە هەڵە نووسراوە، بۆ نموونە ⁦850⁩ لە جیاتی ⁦85⁩Computers cannot divideکۆمپیوتەرەکان ناتوانن دابەش بکەنThe computer is tired after a long dayکۆمپیوتەرەکە دوای ڕۆژێکی درێژ ماندوو بووە

Accuracy — and garbage in, garbage outوردی و نێوخستەی هەڵە، دەرخستەی هەڵە

When results can still be wrongکاتێک ئەنجامەکان هێشتا دەکرێت هەڵە بن

Bad rice, bad pilawبرنجی خراپ، پلاوی خراپ

Give the best cook in the city spoiled rice and you will still get a bad pilaw. The cook did every step right; the ingredient was wrong. A computer is the same: perfect steps with wrong data give a wrong result.

باشترین چێشتلێنەری شار برنجی خراپ بدەیتێ، هەر پلاوێکی خراپت دەداتێ. چێشتلێنەرەکە هەموو هەنگاوێکی بە دروستی کرد؛ کەرەستەکە خراپ بوو. هەروایە: هەنگاوی بێ کەموکوڕی لەگەڵ هەڵە ئەنجامی هەڵە دەدات.

Where the analogy stops workingسنووری ئەم نموونەیە

A good cook smells the rice and refuses to use it. A computer notices bad data only if its program checks for it — so good programs test their input, for example by rejecting a mark above 100.

چێشتلێنەری باش بۆنی برنجەکە دەکات و ڕەتی دەکاتەوە بەکاری بهێنێت. تەنها کاتێک هەست بە خراپ دەکات کە بیپشکنێت؛ بۆیە خۆیان تاقی دەکەنەوە، بۆ نموونە نمرەی سەرووی ⁦100⁩ ڕەت دەکەنەوە.

Not 100 % — it dependsنەک ⁦100 %⁩، پەیوەستە بە…

“100 % error free” is too strong. Results can also be wrong when the program has a mistake (a bug) — then every answer is wrong in the same way — or when a computer stores fractions with limited precision (next screen). The fair statement is: a correctly working computer repeats its steps without slips, so its results are as good as its program and its data.

«⁦100 %⁩ بێ هەڵە» زۆر توندە. ئەنجامەکان دەکرێت هەڵە بن کاتێک هەڵەیەکی تێدابێت ()، ئەوکات هەموو وەڵامێک بە هەمان شێوە هەڵە دەبێت، یان کاتێک بە وردیی سنووردار هەڵدەگرێت (شاشەی داهاتووی وانەکە). دەربڕینی دادپەروەرانە ئەمەیە: کە بە دروستی کار دەکات هەنگاوەکانی بێ هەڵەی کەسی دووبارە دەکاتەوە، بۆیە ئەنجامەکانی بەقەد و باشن.

Quick checkپشکنینی خێراA shop's program uses a wrong formula for the tax on every sale. All the prices typed in are correct. What happens? دوکانێک بۆ باجی هەموو فرۆشتنێک هاوکێشەیەکی هەڵە بەکار دەهێنێت. هەموو ئەو نرخانەی نووسراون دروستن. چی ڕوو دەدات؟The receipts are right, because the data is rightپسوولەکان دروستن، چونکە دراوەکە دروستەEvery receipt is wrong in the same way, because the program has a bugهەموو پسوولەیەک بە هەمان شێوە هەڵە دەبێت، چونکە بەرنامەکە باگی هەیەThe computer notices the mistake and fixes the formula by itselfکۆمپیوتەرەکە هەڵەکە دەبینێت و هاوکێشەکە بە خۆی چاک دەکاتەوە

Accuracy — and garbage in, garbage outوردی و نێوخستەی هەڵە، دەرخستەی هەڵە

Extra: why $0.1 + 0.2$ is not exactly $0.3$ زیادە: بۆچی $0.1 + 0.2$ ڕێک $0.3$ نییە

Limited precisionوردیی سنووردار

Computers store numbers in binary (0s and 1s). Just as 1/3 cannot be written exactly in decimal (0.3333…), most decimal fractions such as 0.1 cannot be written exactly in binary. The computer stores the nearest value it can, so a tiny rounding error can appear:

ژمارەکان بە دوویی (⁦0⁩ و ⁦1⁩) هەڵدەگرن. هەروەک چۆن $1/3$ بە دەیی بە تەواوی نانووسرێت ( $0.3333\ldots$ )، زۆربەی کەرتە دەییەکانی وەک $0.1$ بە دوویی بە تەواوی نانووسرێن. نزیکترین بەها کە بتوانێت هەڵی دەگرێت، بۆیە لەوانەیە زۆر بچووک دەربکەوێت:

Python: adding two fractionsPython: کۆکردنەوەی دوو ژمارەی کەرتیPYTHONType in a terminalلە تێرمیناڵدا بینووسە

print(0.1 + 0.2)
print(0.1 + 0.2 == 0.3)
print(round(0.1 + 0.2, 2))

Explain the codeڕوونکردنەوەی کۆدەکە

Lineدێڕی 2

The comparison is False, because the stored sum is a tiny bit more than 0.3.

بەراوردەکە Falseـە، چونکە کۆ هەڵگیراوەکە کەمێک لە $0.3$ زیاترە.

Lineدێڕی 3

Rounding to 2 decimal places gives the answer people expect.

نزیککردنەوە بۆ دوو ژمارەی دوای فاریزە ئەو وەڵامە دەدات کە خەڵک چاوەڕێی دەکەن.

The error is tiny and the computer is not “wrong” — it follows the rules of binary fractions exactly. But programs that handle money usually count in whole dinars or use special decimal types, so that totals always come out exact. The binary system itself is taught in Number systems.

هەڵەکە زۆر بچووکە و «هەڵە» نییە؛ ڕێک یاساکانی کەرتی دوویی پەیڕەو دەکات. بەڵام کە مامەڵە لەگەڵ پارەدا دەکەن زۆرجار بە دیناری تەواو دەژمێرن یان جۆری دەیی تایبەت بەکار دەهێنن، بۆ ئەوەی کۆکان هەمیشە ورد دەربچن. سیستەمی دوویی خۆی لە سیستەمەکانی ژمارە فێر دەکرێت.

Floating Point Numbers - ComputerphileComputerphile · Englishئینگلیزی · 2.5M viewsبینین · 66K likesلایک
Why computers store decimal fractions only approximately, so a sum like 0.1 + 0.2 comes out slightly wrong, and why that matters for money.
بۆچی تەنها بە نزیکەیی هەڵدەگرێت، بۆیە کۆی $0.1 + 0.2$ کەمێک هەڵە دەردەچێت؛ هەروەها بۆچی ئەمە بۆ پارە گرنگە.
An extra for curious students: floating-point numbers and their rounding errors.
زیادەیەک بۆ فێرخوازە کونجکۆڵەکان: و .

Storage and diligenceخەزنکردن و کۆڵنەدان

Storage capability. A computer can store far more than a human memory, and it can store any type of data: pictures, videos, text and sound. A university can keep every student's record since it opened; an ordinary phone with 128 GB of storage can hold tens of thousands of photos.

توانای . دەتوانێت زۆر زیاتر لە یادەوەریی مرۆڤ هەڵبگرێت و دەتوانێت هەموو جۆرە هەڵبگرێت: وێنە، ڤیدیۆ، دەق و دەنگ. زانکۆیەک دەتوانێت تۆماری هەموو قوتابییەک لە ڕۆژی کردنەوەیەوە بپارێزێت؛ مۆبایلێکی ئاسایی بە ⁦128 GB⁩ دەتوانێت دەیان هەزار وێنە هەڵبگرێت.

Diligence. Unlike people, a computer does not get bored, tired or lose concentration. It can work without a break and repeat the same task a million times with the same speed and the same accuracy. A bank's computers check every card payment day and night; a university server can send 20,000 result messages in one night without a single one getting less care than the first.

کۆڵنەدان. بە پێچەوانەی مرۆڤەوە، بێزار و ماندوو نابێت و سەرنجی لەدەست نادات. دەتوانێت بەبێ پشوو کار بکات و هەمان کار ملیۆن جار بە هەمان خێرایی و هەمان وردی دووبارە بکاتەوە. بانکێک شەو و ڕۆژ هەموو پارەدانێکی کارت دەپشکنن؛ زانکۆ دەتوانێت لە یەک شەودا ⁦20,000⁩ نامەی ئەنجام بنێرێت بەبێ ئەوەی هیچیان کەمتر لە یەکەمیان گرنگیی پێ بدرێت.

Quick checkپشکنینی خێراA hospital's computer checks the temperature of the vaccine fridge every minute, day and night, for years. Which strength is this mainly? نەخۆشخانەیەک بۆ ساڵانێک هەموو خولەکێک، شەو و ڕۆژ، پلەی گەرمیی سەلاجەی ڤاکسینەکان دەپشکنێت. ئەمە بە زۆری کام خاڵی بەهێزە؟Less paperکاغەزی کەمترVersatilityفرەکاریDiligenceکۆڵنەدان

Versatility and reliabilityفرەکاری و متمانەپێکراوی

Versatility. A computer is a very flexible machine that can solve problems in many fields. One moment it may be working out tomorrow's weather forecast, and the next moment it is playing a card game with you. The machine stays the same; only the program changes.

فرەکاری. ئامێرێکی زۆر نەرمە کە دەتوانێت کێشە لە چەندین بواردا چارەسەر بکات. ساتێک لەوانەیە پێشبینیی کەشوهەوای سبەی حیساب بکات و ساتێکی تر یاریی کاغەزت لەگەڵ دەکات. ئامێرەکە هەمان ئامێرە؛ تەنها دەگۆڕێت.

Reliability. Modern electronic parts last a long time, and computers are designed so that maintenance is easy: a broken part can usually be found and replaced quickly. That is why banks, airports and hospitals can trust computers to run all day, every day.

متمانەپێکراوی. پارچە ئەلیکترۆنییە نوێیەکان ماوەیەکی درێژ دەمێننەوە و بە شێوەیەک دیزاین کراون کە چاکڕاگرتنیان ئاسان بێت: پارچەیەکی تێکچوو زۆرجار بە خێرایی دەدۆزرێتەوە و دەگۆڕدرێت. بۆیە بانک، فڕۆکەخانە و نەخۆشخانەکان دەتوانن متمانە بە بکەن کە هەموو ڕۆژێک بە درێژایی ڕۆژ کار بکەن.

Automation and less paperخۆکارکردن و کاغەزی کەمتر

Automation. A computer is an automatic machine. Once a program is stored in its memory, the program's instructions control the work without anyone pressing buttons. Your phone's alarm rings on time, the backup runs at 2 a.m., and the bank pays salaries on the same day every month — all without a person watching.

. ئامێرێکی خۆکارە. کاتێک لە هەڵدەگیرێت، کارەکە بەڕێوە دەبەن بەبێ ئەوەی کەس پەنجە بە دوگمەدا بنێت. ئاگادارکەرەوەی مۆبایلەکەت لە کاتی خۆیدا لێ دەدات، لە کاتژمێر 2ی شەودا جێبەجێ دەبێت و بانک هەموو مانگێک لە هەمان ڕۆژدا مووچە دەدات، هەمووی بەبێ ئەوەی کەسێک چاودێری بکات.

Less paper and lower cost. Using computers for data processing cuts paperwork and speeds up the work. Electronic files can be found again in seconds, so offices no longer need rooms full of folders. Buying and installing computers costs a lot at the start, but afterwards the cost of each transaction — each registration, payment or record — falls a great deal.

کاغەز و تێچووی کەمتر. بەکارهێنانی بۆ کاری کاغەزی کەم دەکاتەوە و کارەکە خێراتر دەکات. ئەلیکترۆنی لە چەند چرکەیەکدا دەدۆزرێتەوە، بۆیە نووسینگەکان ئیتر پێویستیان بە ژووری پڕ لە بوخچە نییە. کڕین و جێگیرکردنی لە سەرەتادا تێچووی زۆرە، بەڵام دواتر تێچووی هەر مامەڵەیەک (هەر ناوتۆمارکردنێک، پارەدانێک یان تۆمارێک) زۆر کەم دەبێتەوە.

An example with made-up but realistic numbers: a college pays 40,000,000 dinars for a registration system that handles 200,000 registrations in five years. Each registration costs $40\,000\,000 \div 200\,000 = 200$ dinars of the system's price — much less than the paper, printing and staff time of a paper form.

نموونەیەک بە ژمارەی دانراو بەڵام نزیک لە ڕاستی: کۆلێژێک ⁦40,000,000⁩ دینار دەدات بۆ سیستەمێکی ناوتۆمارکردن کە لە پێنج ساڵدا ⁦200,000⁩ ناوتۆمارکردن ئەنجام دەدات. هەر ناوتۆمارکردنێک $40\,000\,000 \div 200\,000 = 200$ دینار لە نرخی سیستەمەکە تێدەچێت، کە زۆر کەمترە لە کاغەز، چاپکردن و کاتی کارمەندانی فۆرمێکی کاغەزی.

Quick checkپشکنینی خێراWhy can a computer system be cheaper in the long run even though it costs a lot to buy?بۆچی سیستەمێکی لە ماوەی درێژدا دەکرێت هەرزانتر بێت، هەرچەندە کڕینی گرانە؟Computers make paper freeکۆمپیوتەرەکان کاغەز خۆڕایی دەکەنComputers never need electricityکۆمپیوتەرەکان هەرگیز پێویستیان بە کارەبا نییەThe high first cost is shared over a very large number of transactionsتێچووە زۆرەکەی سەرەتا بەسەر ژمارەیەکی زۆر گەورەی مامەڵەدا دابەش دەبێت

Where computers fall shortکۆمپیوتەرەکان لە کوێدا کەم دەهێنن

The course lists four disadvantages, and the Kurdish report adds one more. They are all one idea seen from different sides: a computer is a powerful tool, but only a tool.

کۆرسەکە چوار کەموکوڕی دەژمێرێت و ڕاپۆرتە کوردییەکە یەکێکی تر زیاد دەکات. هەموویان یەک بیرۆکەن کە لە لای جیاوازەوە سەیر کراون: ئامرازێکی بەهێزە، بەڵام تەنها ئامرازە.

Five limitsپێنج سنوور
Limitسنوور	What it meansواتای چییە	An everyday exampleنموونەیەکی ڕۆژانە
No IQ (no intelligence of its own)IQ نییە (ژیریی خۆی نییە)	every instruction must be given to it; it does not decide anything by itself. As the Kurdish report says, a computer is not really intelligent alone — it always follows the rules and inputs people give itهەموو دەبێت پێی بدرێت؛ هیچ بڕیارێک بە خۆی نادات. وەک ڕاپۆرتە کوردییەکە دەڵێت، لە ڕاستیدا بە تەنها زیرەک نییە؛ هەمیشە شوێن ئەو یاسا و پێدراوانە دەکەوێت کە خەڵک پێی دەدەن	a spelling checker happily accepts “I red the book” — every word is a real word بە ئاسانی «⁦I red the book⁩» قبووڵ دەکات، چونکە هەموو وشەیەک وشەیەکی ڕاستەقینەیە
Dependencyپشتبەستن	it works only as people instruct it, so it depends completely on them — on good programs, good data and good usersتەنها وەک خەڵک ڕێنمایی دەکەن کار دەکات، بۆیە بە تەواوی پشت بەوان دەبەستێت: بە باش، باش و باش	if nobody updates the price list, the shop's computer sells at last year's pricesئەگەر کەس لیستی نرخەکان نوێ نەکاتەوە، دوکانەکە بە نرخی ساڵی ڕابردوو دەفرۆشێت
Environmentژینگە	it needs a clean, dust-free, suitable place — not too hot, not too wetپێویستی بە شوێنێکی خاوێن، بێ تۆز و گونجاوە: نە زۆر گەرم، نە زۆر شێدار	summer heat and dust can make computers slow down or switch off; server rooms need coolingگەرما و تۆزی هاوین دەتوانن خاو بکەن یان بیانکوژێننەوە؛ ژووری پێویستی بە ساردکەرەوەیە
Needs electricityپێویستی بە کارەبایە	a computer always needs electric power to work هەمیشە پێویستی بە کارەبایە بۆ کارکردن	when the city power cuts to the neighbourhood generator, an office computer without a UPS loses unsaved workکاتێک کارەبای نیشتیمانی دەبڕێت و دەگۆڕێت بۆ مۆلیدەی گەڕەک، نووسینگە کە نییە ئەو کارەی هەڵنەگیراوە لەدەستی دەدات
No feelingsهەستی نییە	it has no feelings or emotions, so it cannot judge by feeling, taste, experience and knowledge as people doهیچ هەست و سۆزێکی نییە، بۆیە ناتوانێت وەک مرۆڤ بەپێی هەست، چێژ، ئەزموون و زانین هەڵسەنگاندن بکات	a program can count how many people watched a film, but it cannot feel whether the film is moving دەتوانێت بژمێرێت چەند کەس سەیری فیلمێکیان کردووە، بەڵام ناتوانێت هەست بکات ئایا فیلمەکە کاریگەرە یان نا

Quick checkپشکنینی خێراA computer room in a school has no air conditioning, and in August the computers keep switching off. Which limit is this?ژوورێکی لە قوتابخانەیەکدا هیچ ساردکەرەوەیەکی نییە و لە مانگی ئابدا بەردەوام دەکوژێنەوە. ئەمە کام سنوورە؟EnvironmentژینگەDependencyپشتبەستنNo feelingsهەستی نییە

Where computers fall shortکۆمپیوتەرەکان لە کوێدا کەم دەهێنن

What about artificial intelligence?ئەی ژیریی دەستکرد؟

The slides, written in 2021, say a computer “cannot take any decision on its own”. In 2026 you use programs that seem to decide: a map app chooses your route, a bank flags a strange card payment, a chatbot writes an answer. These are artificial intelligence (AI) programs. Many of them use machine learning: they find patterns in large amounts of data and use the patterns to predict or choose.

سلایدەکان، کە لە ⁦2021⁩دا نووسراون، دەڵێن «ناتوانێت هیچ بڕیارێک بە خۆی بدات». لە ⁦2026⁩دا بەکار دەهێنیت کە وا دیارە بڕیار دەدەن: نەخشە ڕێگاکەت هەڵدەبژێرێت، بانکێک پارەدانێکی سەیری کارت دیاری دەکات، وەڵامێک دەنووسێت. ئەمانە بە ⁦(AI)⁩ ناودەبرێن. زۆربەیان بەکار دەهێنن: لە بڕێکی زۆری نەخشە دەدۆزنەوە و نەخشەکان بۆ پێشبینیکردن یان هەڵبژاردن بەکار دەهێنن.

So the old sentence needs care, but its main point still holds. AI programs are still programs that people design; they learn only from data that people collect, so garbage in, garbage out applies to them too; they can be confidently wrong; and they do not understand or feel the way people do. For important decisions — health, money, justice — a person must stay responsible.

کەواتە ڕستە کۆنەکە وریایی دەوێت، بەڵام خاڵە سەرەکییەکەی هێشتا ڕاستە. هێشتا کە خەڵک دیزاینیان دەکەن؛ تەنها لەو فێر دەبن کە خەڵک کۆی دەکەنەوە، بۆیە لەسەر ئەوانیش ڕاستە؛ دەکرێت بە دڵنیاییەوە هەڵە بن؛ و وەک مرۆڤ تێناگەن و هەست ناکەن. بۆ بڕیاری گرنگ (تەندروستی، پارە، دادپەروەری) دەبێت مرۆڤێک بەرپرسیار بمێنێتەوە.

Computers that seem to decideئەو کۆمپیوتەرانەی وا دیارە بڕیار دەدەن

“A computer cannot take any decision” is out of date as written: AI systems do make predictions and choices. What remains true is that they follow programs and data made by people, and that they have no understanding or feelings of their own. The AI course explains what AI does well and where people are still better: What is AI?.

« ناتوانێت هیچ بڕیارێک بدات» بەو شێوەیەی نووسراوە کۆن بووە: سیستەمەکانی پێشبینی و هەڵبژاردن دەکەن. ئەوەی هێشتا ڕاستە ئەوەیە کە شوێن ئەو و دەکەون کە خەڵک دروستیان کردووە و هیچ تێگەیشتن و هەستێکی خۆیان نییە. کۆرسی ڕوونی دەکاتەوە لە چیدا باشە و مرۆڤ لە کوێدا هێشتا باشترە: ژیریی دەستکرد چییە؟.

Quick checkپشکنینی خێراA map app's AI says a road is open, but you can see it is closed for repairs. What does this show? نەخشە دەڵێت ڕێگایەک کراوەیە، بەڵام دەبینیت بۆ چاککردنەوە داخراوە. ئەمە چی پیشان دەدات؟AI is never usefulژیریی دەستکرد هەرگیز بەسوود نییەThe road must be open, because the computer said soڕێگاکە دەبێت کراوە بێت، چونکە کۆمپیوتەرەکە وای گوتAI works from its data; when the data is out of date, a person's judgement must take overژیریی دەستکرد لەسەر بنەمای دراوەکانی خۆی کار دەکات؛ کاتێک دراوەکە کۆن بێت، دەبێت هەڵسەنگاندنی مرۆڤ جێگەی بگرێتەوە

AI Doesn't Know Anything. It Just Passes Tests.CGP Grey · Englishئینگلیزی · 12.6M viewsبینین · 666K likesلایک
A cartoon story that shows how machine-learning bots are tested on many labelled examples and get better without anyone writing the rules.
چیرۆکێکی کارتۆنی کە پیشان دەدات چۆن بە زۆر نموونە کە وەڵامی ڕاستیان لەگەڵدایە تاقی دەکرێنەوە و باشتر دەبن، بێ ئەوەی کەس یاساکان بنووسێت.
Why AI programs learn from data made by people and can be good at tests without understanding.
بۆچی لە دروستکراو بە دەستی خەڵک فێر دەبن، هەروەها بۆچی دەتوانن لە تاقیکردنەوەدا باش دەربچن بێ ئەوەی تێبگەن.

Where computers fall shortکۆمپیوتەرەکان لە کوێدا کەم دەهێنن

Other costs of using computersتێچووەکانی تری بەکارهێنانی کۆمپیوتەر

Beyond the limits above, using computers has costs for people and society. Another course on the same subject lists five: health, the environment, privacy, public safety and jobs. Every IT person should know them:

جگە لە سنوورەکانی سەرەوە، بەکارهێنانی تێچووی بۆ خەڵک و کۆمەڵگەش هەیە. کۆرسێکی تری هەمان بابەت پێنجیان دەژمێرێت: تەندروستی، ژینگە، تایبەتمەندی، سەلامەتیی گشتی و کار. هەموو کەسێکی IT دەبێت بیانزانێت:

Health: long hours at a screen can hurt the eyes, the neck, the back and the wrists. Good posture, breaks and a well-placed screen help — see Healthy screen habits.
Well-being: rest your eyes now and then by looking at something far away. Look after your digital well-being too: set limits on screen time, keep the phone away from your bed so that you sleep well, and keep time for sport and for friends in real life.
Energy and waste: computers and data centres use a lot of electricity, and old devices become electronic waste that must be recycled safely.

تەندروستی: کاتژمێرانی درێژ لە بەردەم دەتوانن زیان بە چاو، مل، پشت و مەچەک بگەیەنن. دانیشتنی دروست، پشوو و باش دانراو یارمەتی دەدەن ()؛ سەیری شاشە و تەندروستی بکە.
باشبوونی دیجیتاڵی: جار جار سەیری شتێکی دوور بکە بۆ ئەوەی چاوەکانت پشوو بدەن. ئاگاداری باشبوونی دیجیتاڵیی خۆت بە: سنوور بۆ کاتی بەردەم دابنێ، مۆبایلەکەت لە جێگای خەوەکەت دوور بخەرەوە بۆ ئەوەی باش بخەویت و کات بۆ وەرزش و بۆ هاوڕێکانت لە ژیانی ڕاستەقینەدا بهێڵەرەوە.
وزە و پاشماوە: و کارەبایەکی زۆر بەکار دەهێنن و ئامێرە کۆنەکان دەبنە پاشماوەی ئەلیکترۆنی کە دەبێت بە سەلامەتی دووبارە بەکاربهێنرێنەوە.

Quick checkپشکنینی خێراWhich habit protects your digital well-being?کام خوو باشبوونی دیجیتاڵیت دەپارێزێت؟Keeping the phone away from your bed at nightدوورخستنەوەی مۆبایل لە جێگای خەو بە شەوUsing the phone until you fall asleepبەکارهێنانی مۆبایل تا خەوت لێ دەکەوێتSitting at the screen for hours without a breakدانیشتن لە بەردەم شاشە بۆ چەند کاتژمێرێک بەبێ پشوو

Where computers fall shortکۆمپیوتەرەکان لە کوێدا کەم دەهێنن

Safety, privacy and jobsسەلامەتی، تایبەتمەندی و کار

Some costs reach beyond the person at the screen and affect the whole of society:

هەندێک تێچوو لە کەسی بەردەم تێدەپەڕن و کار دەکەنە سەر هەموو کۆمەڵگە:

Security and privacy: connected computers can be attacked, and personal data can be stolen or misused. The Cybersecurity course teaches how to defend them.
Public safety: traffic lights, hospital machines, power stations and air traffic control all depend on computers. If such a computer fails or is attacked, people can be hurt, so these systems need backups, careful testing and strong security.
Jobs: automation and AI change work. Some jobs shrink or disappear, such as typing data in by hand, and new ones appear, such as cloud engineer and data analyst (IT jobs today). The World Economic Forum expects about 170 million jobs to be created and 92 million to disappear worldwide between 2025 and 2030, so people need to keep learning.

و تایبەتمەندی: ئەو بە پەیوەستن دەکرێت هێرشیان بکرێتە سەر و کەسی دەکرێت بدزرێت یان خراپ بەکاربهێنرێت. کۆرسی ئاسایشی سایبەر فێری پاراستنیان دەکات.
سەلامەتیی گشتی: گڵۆپەکانی هاتوچۆ، ئامێرەکانی نەخۆشخانە، وێستگەکانی کارەبا و کۆنترۆڵی هاتوچۆی ئاسمانی هەموویان پشت بە دەبەستن. ئەگەر لەم جۆرە تێک بچێت یان هێرشی بکرێتە سەر، دەکرێت زیان بە خەڵک بگات، بۆیە ئەم سیستەمانە پێویستیان بە ، تاقیکردنەوەی ورد و بەهێزە.
کار: و کار دەگۆڕن. هەندێک کار کەم دەبنەوە یان نامێنن، وەک نووسینی بە دەست. کاری نوێش دروست دەبن، وەک و (کارەکانی ITـی ئەمڕۆ). کۆڕبەندی ئابووریی جیهانی ⁦(World Economic Forum)⁩ چاوەڕێ دەکات لە نێوان ⁦2025⁩ و ⁦2030⁩دا نزیکەی ⁦170⁩ ملیۆن کار لە جیهاندا دروست ببێت و ⁦92⁩ ملیۆن کار نەمێنێت، بۆیە دەبێت خەڵک بەردەوام فێر ببن.

Quick checkپشکنینی خێراA hospital's computers are attacked and its appointment and lab systems stop working. Which cost of computers does this show most clearly?هێرش دەکرێتە سەر نەخۆشخانەیەک و سیستەمەکانی ژوان و تاقیگەکەی لە کار دەکەون. ئەمە بە ڕوونترین شێوە کام تێچووی پیشان دەدات؟Energy useبەکارهێنانی وزەPublic safetyسەلامەتیی گشتیDigital well-beingباشبوونی دیجیتاڵی

Where computers are usedکۆمپیوتەر لە کوێدا بەکار دێت

The course lists the fields where computers are used: business, banking, insurance, education, marketing, health care, engineering design, the military, communication and government. In each field the work depends on a different mix of the strengths you have just learned:

کۆرسەکە ئەو بوارانە دەژمێرێت کە تێیاندا بەکار دێت: بازرگانی، بانک، بیمە، پەروەردە، بازاڕگەری، تەندروستی، دیزاینی ئەندازیاری، سوپا، پەیوەندی و حکومەت. لە هەر بوارێکدا کارەکە پشت بە تێکەڵەیەکی جیاواز لەو خاڵە بەهێزانە دەبەستێت کە تازە فێریان بوویت:

Applications of computersبەکارهێنانەکانی
Fieldبوار	Exampleنموونە	Strengths it relies onپشت بە کام خاڵی بەهێز دەبەستێت
Businessبازرگانی	stock lists, sales and accounts of a shop or a factoryلیستی کاڵا، فرۆشتن و حیساباتی دوکانێک یان کارگەیەک	accuracy, storage, less paperوردی، ، کاغەزی کەمتر
Bankingبانک	card payments, ATMs, salariesپارەدان بە کارت، ATM، مووچە	speed, accuracy, diligence, automationخێرایی، وردی، کۆڵنەدان،
Insuranceبیمە	customer records, working out prices and claimsتۆماری کڕیاران، حیسابکردنی نرخ و قەرەبووەکان	storage, accuracy، وردی
Educationپەروەردە	online registration, e-learning, exam resultsناوتۆمارکردنی ئۆنلاین، ، ئەنجامی تاقیکردنەوە	versatility, storage, speedفرەکاری، ، خێرایی
Marketingبازاڕگەری	finding which customers buy what, online advertsدۆزینەوەی ئەوەی کام کڕیار چی دەکڕێت، ڕیکلامی ئۆنلاین	speed, storageخێرایی،
Health careتەندروستی	patient records, lab machines, scans, appointmentsتۆماری نەخۆش، ئامێرەکانی تاقیگە، وێنەی پزیشکی، ژوانەکان	accuracy, storage, reliabilityوردی، ، متمانەپێکراوی
Engineering designدیزاینی ئەندازیاری	drawing and testing bridges, buildings and machines before they are builtکێشان و تاقیکردنەوەی پرد، باڵەخانە و ئامێر پێش دروستکردنیان	speed, accuracyخێرایی، وردی
Militaryسوپا	communication, navigation, simulation and trainingپەیوەندی، ئاراستەدۆزی، لاساییکردنەوە و ڕاهێنان	speed, reliabilityخێرایی، متمانەپێکراوی
Communicationپەیوەندی	phone networks, email, messaging and video calls، ، نامەناردن و پەیوەندیی ڤیدیۆیی	speed, automation, diligenceخێرایی، ، کۆڵنەدان
Governmentحکومەت	records of citizens, bills, e-services, ID cardsتۆماری هاووڵاتیان، پسوولەکان، خزمەتگوزارییە ئەلیکترۆنییەکان، کارتی ناسنامە	storage, less paper and cost، کاغەز و تێچووی کەمتر

You met these places in Kurdistan in IT in Kurdistan today. Here the question is different: why a computer is the right tool for each job.

ئەم شوێنانەت لە کوردستاندا لە تەکنەلۆژیای زانیاری لە کوردستانی ئەمڕۆدا بینی. لێرەدا پرسیارەکە جیاوازە: بۆچی ئامرازی گونجاوە بۆ هەر کارێک.

Quick checkپشکنینی خێراAn engineer tests a bridge design on a computer under thousands of different loads before it is built. Which two strengths matter most?ئەندازیارێک پێش دروستکردنی پردێک دیزاینەکەی لەسەر لە ژێر هەزاران بارستایی جیاوازدا تاقی دەکاتەوە. کام دوو خاڵی بەهێز لە هەمووی گرنگترن؟Less paper and automationکاغەزی کەمتر و خۆکارکردنSpeed and accuracyخێرایی و وردیNo feelings and dependencyهەست نەبوون و پشتبەستن

Common mistakesهەڵە باوەکان

Mistakeهەڵە	What is trueڕاستییەکە
“Computers never make mistakes.”« هەرگیز هەڵە ناکەن.»	A working computer repeats its steps without slips, but wrong data, buggy programs and rounding can still give wrong answers. کە کار دەکات هەنگاوەکانی بێ هەڵەی کەسی دووبارە دەکاتەوە، بەڵام هەڵە، و نزیککردنەوە هێشتا دەتوانن وەڵامی هەڵە بدەن.
“If the computer says it, it must be true.”«ئەگەر بیڵێت، دەبێت ڕاست بێت.»	Garbage in, garbage out: check where the data came from.: بپشکنە لە کوێوە هاتووە.
“Reliable means it will never break.”«متمانەپێکراو واتە هەرگیز تێک ناچێت.»	Parts last long and are easy to replace, but they do fail — keep backups.پارچەکان ماوەیەکی درێژ دەمێننەوە و گۆڕینیان ئاسانە، بەڵام تێک دەچن؛ هەڵبگرە.
“Computers are still measured in millions of operations.”«خێرایی هێشتا بە ملیۆنان هەنگاو دەپێورێت.»	Today's processors do billions of operations every second.پرۆسێسەرەکانی ئەمڕۆ لە هەر چرکەیەکدا ملیاران هەنگاوی سادە ئەنجام دەدەن.
“AI means the computer now thinks and feels like a person.”« واتە ئێستا وەک مرۆڤ بیر دەکاتەوە و هەست دەکات.»	AI finds patterns in data and follows programs people made; it has no understanding or feelings of its own. لە نەخشە دەدۆزێتەوە و شوێن دەکەوێت کە خەڵک دروستیان کردووە؛ هیچ تێگەیشتن و هەستێکی خۆی نییە.

Exercisesڕاهێنانەکان

Quick checkپشکنینی خێراQuick check from an old exam: a modern digital computer has …پرسیارێکی خێرا لە تاقیکردنەوەیەکی کۆنەوە: دیجیتاڵیی ئەمڕۆ …all three: very high speed, a large memory and an almost unlimited range of usesهەر سێکیانی هەیە: خێرایی زۆر بەرز، بیرگەیەکی گەورە و بەکارهێنانی نزیکەی بێسنوورonly very high speedتەنها خێرایی زۆر بەرزی هەیەonly a large memoryتەنها بیرگەیەکی گەورەی هەیە

ExerciseڕاهێنانName the strengthخاڵە بەهێزەکە ناو ببە

Which strength of computers does each situation show? (a) A phone keeps 15,000 family photos from ten years. (b) A ticket system sells seats for a football match to 30,000 fans in ten minutes. (c) Every night at 2 a.m., a server backs up the day's work by itself. (d) A tax office stops printing paper forms and keeps every record as a file. (e) The same tablet is a calculator, a dictionary and a map. (f) A scanner reads 40,000 exam answer sheets with the same care for the last sheet as for the first.

هەر بارودۆخێک کام خاڵی بەهێزی پیشان دەدات؟ (أ) مۆبایلێک ⁦15,000⁩ وێنەی خێزانی دە ساڵ هەڵدەگرێت. (ب) سیستەمێکی بلیت لە دە خولەکدا کورسیی یارییەکی تۆپی پێ بە ⁦30,000⁩ هاندەر دەفرۆشێت. (ج) هەموو شەوێک لە کاتژمێر 2دا، بە خۆی کاری ڕۆژەکە دەکات. (د) فەرمانگەیەکی باج واز لە چاپکردنی فۆرمی کاغەزی دەهێنێت و هەموو تۆمارێک وەک هەڵدەگرێت. (هـ) هەمان ، فەرهەنگ و نەخشەیە. (و) ⁦40,000⁩ پەڕەی وەڵامی تاقیکردنەوە دەخوێنێتەوە و بۆ دوا پەڕە هەمان وردیی یەکەم پەڕەی هەیە.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

(a) storage; (b) speed; (c) automation; (d) less paper and cost; (e) versatility; (f) diligence (and accuracy).

(أ) ؛ (ب) خێرایی؛ (ج) ؛ (د) کاغەز و تێچووی کەمتر؛ (هـ) فرەکاری؛ (و) کۆڵنەدان (و وردی).

ExerciseڕاهێنانHow long would it take?چەندی پێ دەچێت؟

A computer does one simple operation every nanosecond. How long does it need for one billion operations? A person who does one operation every second, without ever stopping, needs how long for the same work?

هەموو نانۆچرکەیەک هەنگاوێکی سادە ئەنجام دەدات. بۆ یەک ملیار هەنگاو چەند کاتی پێویستە؟ کەسێک کە هەموو چرکەیەک هەنگاوێک دەکات، بەبێ ئەوەی هەرگیز بوەستێت، بۆ هەمان کار چەند کاتی پێویستە؟

Hintئاماژە

One billion is $10^{9}$ , and a nanosecond is $10^{-9}$ seconds.

یەک ملیار دەکاتە $10^{9}$ و نانۆچرکەیەک $10^{-9}$ چرکەیە.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

\begin{aligned} \text{computer: } 10^{9} \times 10^{-9}\ \text{s} &= 1\ \text{s} \\ \text{person: } 10^{9}\ \text{s} \div (365.25 \times 24 \times 3600\ \text{s per year}) &\approx 31.7\ \text{years} \end{aligned}

ExerciseڕاهێنانFind the garbageزبڵەکە بدۆزەرەوە

A clinic's program works out the dose of a children's medicine as 15 mg for each kilogram of body weight. For one child it prints a dose of 2,250 mg, which is dangerous. The program is correct. The child weighs 15 kg. What went wrong, and what should the clinic change?

کلینیکێک ژەمی دەرمانێکی منداڵان بە ⁦15⁩ ملیگرام بۆ هەر کیلۆگرامێک لە کێشی لەش حیساب دەکات. بۆ منداڵێک ژەمی ⁦2,250⁩ ملیگرام چاپ دەکات کە مەترسیدارە. دروستە. منداڵەکە ⁦15⁩ کیلۆگرامە. چی هەڵە بوو و کلینیکەکە دەبێت چی بگۆڕێت؟

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

\begin{aligned} 15 \times 15 &= 225\ \text{mg (the right dose)} \\ 2250 \div 15 &= 150\ \text{kg (the weight that was typed)} \end{aligned}

The computer multiplied correctly; the input was wrong. The clinic should add a check (a procedure, or a rule in the program) that warns when a child's weight is impossible, for example more than 100 kg, and a person should always look at a dose before giving it.

بە دروستی لێکیدا؛ هەڵە بوو. کلینیکەکە دەبێت پشکنینێک زیاد بکات (ڕێکارێک، یان یاسایەک لە ناو ) کە کاتێک کێشی منداڵێک نەگونجاوە ئاگادار بکاتەوە، بۆ نموونە زیاتر لە ⁦100⁩ کیلۆگرام، هەروەها دەبێت مرۆڤێک هەمیشە پێش دانی ژەمێک سەیری بکات.

ExerciseڕاهێنانPlan for the limitsپلان بۆ سنوورەکان دابنێ

A small pharmacy in Sulaimani is buying its first computer system. Using the five limits of computers, write one problem the pharmacy could meet and one thing it can do about it for each limit.

دەرمانخانەیەکی بچووک لە سلێمانی یەکەم سیستەمی خۆی دەکڕێت. بە بەکارهێنانی پێنج سنوورەکەی ، بۆ هەر سنوورێک کێشەیەک بنووسە کە لەوانەیە دەرمانخانەکە تووشی ببێت و کارێک کە دەتوانێت بۆی بکات.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

Limitسنوور	Possible problemکێشەی گونجاو	What to doچی بکرێت
No IQIQ نییە	the system sells a medicine that must not be mixed with another one the customer already takesسیستەمەکە دەرمانێک دەفرۆشێت کە نابێت لەگەڵ دەرمانێکی تردا تێکەڵ بکرێت کە کڕیارەکە دەیخوات	the pharmacist checks every prescription; the computer only helpsدەرمانساز هەموو ڕەچەتەیەک دەپشکنێت؛ تەنها یارمەتی دەدات
Dependencyپشتبەستن	prices are wrong because nobody updated themنرخەکان هەڵەن چونکە کەس نوێی نەکردوونەتەوە	a procedure: one person updates prices every weekڕێکارێک: کەسێک هەموو هەفتەیەک نرخەکان نوێ دەکاتەوە
Environmentژینگە	dust and summer heat in the shopتۆز و گەرمای هاوین لە دوکانەکەدا	keep the computer off the floor, clean it and keep the shop cool لەسەر زەوی دامەنێ، پاکی بکەرەوە و دوکانەکە سارد ڕابگرە
Needs electricityپێویستی بە کارەبایە	power cuts while a sale is being savedبڕانی کارەبا لە کاتی هەڵگرتنی فرۆشتنێکدا	a UPS gives a few minutes to save and switch off safely; keep a backup چەند خولەکێک دەدات بۆ هەڵگرتن و کوژاندنەوەی سەلامەت؛ هەڵبگرە
No feelingsهەستی نییە	a worried customer needs advice and kindnessکڕیارێکی نیگەران پێویستی بە ئامۆژگاری و میهرەبانییە	that is the pharmacist's job, not the computer'sئەوە کاری دەرمانسازە، نەک

Summaryپوختە

Eight strengths: speed, accuracy, storage, diligence, versatility, reliability, automation, and less paper and cost.
Speed is measured in ms, µs, ns and ps; today's processors do billions of simple operations a second.
Accuracy depends on the input and the program: garbage in, garbage out. Fractions are stored with limited precision.
Limits: no intelligence of its own, dependency on people, the need for a suitable environment and electricity, and no feelings.
AI programs seem to decide, but they follow programs and data made by people and need human judgement for important decisions.
Computers are used in business, banking, insurance, education, marketing, health care, engineering, the military, communication and government.

هەشت خاڵی بەهێز: خێرایی، وردی، ، کۆڵنەدان، فرەکاری، متمانەپێکراوی، ، کەمیی کاغەز و تێچوو.
خێرایی بە ms، µs، ns و ps دەپێورێت؛ پرۆسێسەرەکانی ئەمڕۆ لە چرکەیەکدا ملیاران هەنگاوی سادە دەکەن.
وردی پەیوەستە بە و : . بە وردیی سنووردار هەڵدەگیرێن.
سنوورەکان: ژیریی خۆی نییە، پشت بە خەڵک دەبەستێت، پێویستی بە ژینگەی گونجاو و کارەبایە و هەستی نییە.
وا دیارە بڕیار دەدەن، بەڵام شوێن ئەو و دەکەون کە خەڵک دروستیان کردووە و بۆ بڕیاری گرنگ پێویستیان بە هەڵسەنگاندنی مرۆڤ هەیە.
لە بازرگانی، بانک، بیمە، پەروەردە، بازاڕگەری، تەندروستی، ئەندازیاری، سوپا، پەیوەندی و حکومەتدا بەکار دێت.

Review questionsپرسیارەکانی پێداچوونەوە

What does “garbage in, garbage out” mean?«نێوخستەی هەڵە، دەرخستەی هەڵە» واتای چییە؟

If the input data is wrong, the output will be wrong too, even when the computer and the program work perfectly.

ئەگەر هەڵە بێت، هەڵە دەبێت، تەنانەت ئەگەر و بە تەواوی کار بکەن.

What is the difference between diligence and automation?جیاوازیی نێوان کۆڵنەدان و خۆکارکردن چییە؟

Diligence: the computer can repeat work for a long time without getting tired or careless. Automation: once a program is stored, it runs the work without a person.

کۆڵنەدان: دەتوانێت ماوەیەکی درێژ کار دووبارە بکاتەوە بەبێ ماندووبوون یان بێ ئاگایی. : کە هەڵگیرا، کارەکە بەبێ مرۆڤ بەڕێوە دەبات.

Why is a computer said to have “no IQ”?بۆچی دەوترێت کۆمپیوتەر «IQـی نییە»؟

Because it has no intelligence of its own: every instruction must come from a program written by people, and it cannot judge by feeling or experience.

چونکە ژیریی خۆی نییە: هەموو دەبێت لە بێت کە خەڵک نووسیویانە و ناتوانێت بەپێی هەست یان ئەزموون هەڵسەنگاندن بکات.

Lesson complete!وانەکە تەواو بوو!

Well done. Review the key terms, then go on to the next lesson.دەستخۆش. سەیرێکی زاراوە سەرەکییەکان بکەرەوە، پاشان بڕۆ بۆ وانەی داهاتوو.

Key termsزاراوە سەرەکییەکان

Next lessonوانەی داهاتوو

Types of Computersجۆرەکانی کۆمپیوتەر

Related lecturesوانە پەیوەندیدارەکان

References and further readingسەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

This lecture is a first edition. The Kurdish text and terminology are waiting for review by Kurdish IT teachers.ئەم وانەیە چاپی یەکەمە. دەقە کوردییەکە و زاراوەکانی چاوەڕێی پێداچوونەوەی مامۆستایانی کوردی بواری IT ن.

What Computers Do Well and Where They Fall Shortکۆمپیوتەرەکان لە چیدا باشن و لە کوێدا کەم دەهێنن

What you will learnچی فێر دەبیت

Why are computers so important?بۆچی کۆمپیوتەرەکان هێندە گرنگن؟

Speedخێرایی

A person against a computerمرۆڤ بەرامبەر کۆمپیوتەر

Accuracy — and garbage in, garbage outوردی و نێوخستەی هەڵە، دەرخستەی هەڵە

When results can still be wrongکاتێک ئەنجامەکان هێشتا دەکرێت هەڵە بن

Extra: why 0.1+0.20.1 + 0.20.1+0.2 is not exactly 0.30.30.3زیادە: بۆچی 0.1+0.20.1 + 0.20.1+0.2 ڕێک 0.30.30.3 نییە

Storage and diligenceخەزنکردن و کۆڵنەدان

Versatility and reliabilityفرەکاری و متمانەپێکراوی

Automation and less paperخۆکارکردن و کاغەزی کەمتر

Where computers fall shortکۆمپیوتەرەکان لە کوێدا کەم دەهێنن

What about artificial intelligence?ئەی ژیریی دەستکرد؟

Other costs of using computersتێچووەکانی تری بەکارهێنانی کۆمپیوتەر

Safety, privacy and jobsسەلامەتی، تایبەتمەندی و کار

Where computers are usedکۆمپیوتەر لە کوێدا بەکار دێت

Common mistakesهەڵە باوەکان

Exercisesڕاهێنانەکان

Summaryپوختە

Lesson complete!وانەکە تەواو بوو!

Key termsزاراوە سەرەکییەکان

Related lecturesوانە پەیوەندیدارەکان

Extra: why $0.1 + 0.2$ is not exactly $0.3$ زیادە: بۆچی $0.1 + 0.2$ ڕێک $0.3$ نییە