Optical Discs, Smart Cards, RFID and NFCدیسکە لەیزەرییەکان، کارتە هۆشمەندەکان، RFID و NFC

An optical disc is a flat, round, portable disc made of plastic, a thin layer of shiny metal and a protective lacquer. A laser writes the data and reads it back — «optical» means «using light». CDs, DVDs and Blu-ray discs are all optical discs, and the machine that reads them is an optical drive.

دیسکی لەیزەری دیسکێکی تەخت، خڕ و گوازراوەیە کە لە پلاستیک، چینێکی تەنکی کانزای بریقەدار و لاکێکی پارێزەر دروست کراوە. لەیزەر دراوە دەنووسێت و دەیخوێنێتەوە — «لەیزەری» واتە «بە بەکارهێنانی ڕووناکی». CD، DVD و ⁦Blu-ray⁩ هەموویان دیسکی لەیزەرین و ئەو ئامێرەی دەیانخوێنێتەوە درایڤی لەیزەرییە (Optical drive).

The data is a long line of tiny pits (dents) and flat areas called lands. The course explains reading in three steps:

دراوەکە هێڵێکی درێژە لە چاڵەکان (قووڵایی زۆر بچووک) و ناوچەی تەخت کە پێیان دەوترێت بەشە تەختەکان. کۆرسەکە خوێندنەوە بە سێ هەنگاو ڕوون دەکاتەوە:

The «light = 1» model is easy to remember, but real CDs work differently. A change — from pit to land or from land to pit — means 1; a stretch with no change means 0. Watch the laser read a track:

مۆدێلی «ڕووناکی = 1» ئاسانە بۆ لەبیرکردن، بەڵام CDـی ڕاستەقینە بە شێوەیەکی تر کار دەکات. گۆڕان — لە چاڵەوە بۆ بەشی تەخت یان لە بەشی تەختەوە بۆ چاڵ — واتە 1؛ بەشێک بێ گۆڕان واتە 0. سەیری لەیزەر بکە کە تراکێک دەخوێنێتەوە:

An optical disc usually stores its data in a single track that spirals from the centre of the disc out to the edge, like the groove of a gramophone record. The track is divided into sectors of equal size. On a CD the rings of the spiral are only 1.6 micrometres apart — about fifty of them would fit across one human hair.

دیسکی لەیزەری بە زۆری دراوەکە لە یەک تراکدا هەڵدەگرێت کە لە ناوەڕاستی دیسکەکەوە بە شێوەیەکی پێچاوپێچ دەچێت بۆ لێوارەکە، وەک هێڵی پلاکی گرامافۆن. تراکەکە دابەش کراوە بۆ سێکتەرەکانی (Sector) قەبارە یەکسان. لەسەر CD ئەڵقەکانی هێڵە پێچاوپێچەکە تەنها ⁦1.6⁩ مایکرۆمەتر لە یەکەوە دوورن — نزیکەی پەنجایان بە پانیی تاڵە موویەکدا جێیان دەبێتەوە.

All three look the same — 12 cm across — but each newer kind uses a laser with a shorter wavelength. A finer beam can read smaller pits packed closer together, so more data fits on the same disc.

هەر سێکیان وەک یەک دەردەکەون — پانییان ⁦12 cm⁩ـە — بەڵام هەر جۆرێکی نوێتر لەیزەرێک بە درێژیی شەپۆلی کورتتر بەکار دەهێنێت. تیشکی باریکتر دەتوانێت چاڵی بچووکتر بخوێنێتەوە کە نزیکتر لە یەک دانراون، بۆیە دراوەی زیاتر لەسەر هەمان دیسک جێی دەبێتەوە.

Every family comes in three kinds. The letters at the end of the name tell you what you can do with the disc:

هەر خێزانێک بە سێ جۆر دێت. پیتەکانی کۆتایی ناوەکە پێت دەڵێن چی دەتوانیت لەگەڵ دیسکەکەدا بکەیت:

Twenty years ago every computer had an optical drive. Today most laptops and many desktops have none: software, films and music are downloaded or streamed, and a USB flash drive holds far more than a DVD. Optical discs are now history for most people — but they still live in a few niches:

بیست ساڵ لەمەوبەر هەموو کۆمپیوتەرێک (Computer) درایڤێکی لەیزەریی هەبوو. ئەمڕۆ زۆربەی لاپتۆپەکان (Laptop) و زۆرێک لە کۆمپیوتەرە مێزییەکان (Desktop computer) هیچیان نییە: نەرمەواڵە، فیلم و مۆسیقا دادەگیرێن یان ڕاستەوخۆ سەیر دەکرێن و بیرگەیەکی فلاش (USB flash drive) زۆر لە DVD زیاتر هەڵدەگرێت. دیسکە لەیزەرییەکان بۆ زۆربەی خەڵک بوونەتە مێژوو — بەڵام هێشتا لە چەند بوارێکی تایبەتدا ماون:

A magnetic stripe card stores a little data in the dark stripe on its back. The stripe is a strip of magnetic material, like a tiny piece of tape, with three thin tracks: banks use track 2 and airlines track 1 (the only one that can hold letters, such as the card holder's name). When you swipe the card, a reader's head senses the magnetism, just as a hard disk head does (magstripe readers).

کارتی هێڵی موگناتیسی کەمێک دراوە لە هێڵە تاریکەکەی پشتیدا هەڵدەگرێت. هێڵەکە پارچەیەک کەرەستەی موگناتیسییە، وەک پارچەیەکی بچووکی تەیپ. سێ تراکی باریکی هەیە: بانکەکان تراکی 2 و کۆمپانیاکانی فڕۆکەوانی تراکی 1 بەکار دەهێنن (تاکە تراک کە دەتوانێت پیت هەڵبگرێت، وەک ناوی خاوەنی کارتەکە). کاتێک کارتەکە دەخلیسکێنیت، سەری خوێنەرەوەیەک موگناتیسەکە هەست پێ دەکات، هەروەک سەری هارد دیسک (خوێنەرەوەی هێڵی موگناتیسی).

A smart card stores data on an integrated circuit — a tiny chip — built into the card. Unlike a stripe, the chip can compute: for every payment it creates a new secret code (a cryptogram) from the payment details, so a copied code is useless next time. The world standard for bank chip cards is called EMV.

کارتی هۆشمەند دراوە لەسەر چیپێکی بچووک — integrated circuit — هەڵدەگرێت کە لەناو کارتەکەدا دانراوە. بە پێچەوانەی هێڵ، چیپەکە دەتوانێت حیساب بکات: بۆ هەر پارەدانێک کۆدێکی نهێنیی نوێ لە وردەکارییەکانی پارەدانەکە دروست دەکات، بۆیە کۆدێکی کۆپیکراو جاری داهاتوو بێسوودە. ستانداردی جیهانیی کارتە بانکییە چیپدارەکان پێی دەوترێت EMV.

Smart cards are everywhere, not only in banking: phone SIM cards, many university and office ID cards, and electronic passports all keep their data on a chip.

کارتە هۆشمەندەکان لە هەموو شوێنێکن، نەک تەنها لە بانکدا: کارتی SIMـی مۆبایل، زۆرێک لە کارتەکانی ناسنامەی زانکۆ و نووسینگە، هەروەها پاسپۆرتی ئەلیکترۆنی هەموویان دراوەیان لەسەر چیپ هەڵدەگرن.

RFID (radio-frequency identification) uses radio waves to identify things. An RFID tag is an antenna plus a memory chip that holds the information to send. An RFID reader sends out radio waves, picks up the tag's reply and passes the information to a computer. Most tags have no battery: the reader's radio waves power them for the moment they answer.

RFID شەپۆلی ڕادیۆیی بەکار دەهێنێت بۆ ناسینەوەی شتەکان. تاگی RFID ئەنتێنایەک و چیپێکی بیرگەیە (Memory) کە ئەو زانیارییەی دەنێردرێت هەڵدەگرێت. خوێنەرەوەی RFID شەپۆلی ڕادیۆیی دەنێرێت، وەڵامی تاگەکە وەردەگرێت و زانیارییەکە دەدات بە کۆمپیوتەرێک. زۆربەی تاگەکان پاترییان نییە: شەپۆلی ڕادیۆیی خوێنەرەوەکە بۆ ئەو ساتەی وەڵام دەدەنەوە کارەبایان پێ دەدات.

Unlike a barcode, an RFID tag does not have to be seen: it can be read through a box, and a reader can count hundreds of tags at once. What RFID is used for — race timing, ski passes, library books, toll roads — is listed in Touch, Pen, Voice and Scanning.

بە پێچەوانەی بارکۆد (Barcode)، تاگی RFID پێویست ناکات ببینرێت: دەکرێت بە ناو سندوقێکدا بخوێندرێتەوە و خوێنەرەوەیەک دەتوانێت سەدان تاگ پێکەوە بژمێرێت. RFID بۆ چی بەکار دێت — کاتی ڕاکردنی پێشبڕکێ، بلیتی خلیسکێنە، کتێبی کتێبخانە، ڕێگای باجدار — لە بەرکەوتن، قەڵەم، دەنگ و سکاندا هاتووە.

NFC (near field communication) is a kind of RFID that works only over a few centimetres — about 4 cm. An NFC-enabled phone or watch contains an NFC chip. An NFC tag contains a chip and an antenna that hold information to send; most NFC tags are self-adhesive stickers. Because it only works when two things almost touch, it is hard to read by accident from across a room.

NFC جۆرێکە لە RFID کە تەنها لە چەند سانتیمەترێکدا کار دەکات — نزیکەی ⁦4 cm⁩. مۆبایل یان کاتژمێرێک کە NFCـی هەیە چیپێکی NFC تێدایە. تاگی NFC (NFC tag) چیپ و ئەنتێنایەکی تێدایە کە زانیاری بۆ ناردن هەڵدەگرن؛ زۆربەی تاگەکانی NFC لکێنەری خۆلکێنن. چونکە تەنها کاتێک کار دەکات کە دوو شت نزیکەی بەر یەک دەکەون، قورسە بە هەڵە لە ئەوسەری ژوورێکەوە بخوێندرێتەوە.

Paying this way is called contactless payment. The phone does not send your real card number: it sends a one-time code, like a chip card, and usually asks for your face, fingerprint or PIN first.

پارەدان بەم شێوەیە پێی دەوترێت پارەدانی بێبەرکەوتن (Contactless payment). مۆبایلەکە ژمارەی ڕاستەقینەی کارتەکەت نانێرێت: وەک کارتی چیپدار کۆدێکی یەکجاری دەنێرێت و زۆرجار سەرەتا ڕووخسار، شوێنپەنجە یان PINـت داوا دەکات.