Chapterبەش 2 · Lectureوانە 2.4
Processor Speed, Cache, GPUs and Coolingخێرایی پرۆسێسەر، کاش، GPU و ساردکردنەوە
What makes a processor fast: clock speed in hertz (and why 1 MHz is a million hertz), cores and threads, cache, architecture, x86 versus Arm, and how to read Intel's processor names. Then graphics processors, integrated graphics and NPUs for AI, heat, cooling and throttling, and how to compare chips with benchmarks.
چی پرۆسێسەر خێرا دەکات: بە (و بۆچی 1 MHz ملیۆنێک هێرتزە)، ناوک و ، ، دیزاین، x86 بەرامبەر Arm، هەروەها چۆن ناوی پرۆسێسەرەکانی Intel بخوێنیتەوە. پاشان GPU، و NPU بۆ ، گەرمی، ساردکردنەوە و ، هەروەها چۆن بە بەراورد بکەیت.
What you will learnچی فێر دەبیت
- Convert between Hz, kHz, MHz and GHz and explain what clock speed measures.
- Explain why GHz alone does not decide speed: cores, threads, cache, architecture, buses and cooling.
- Read current and older Intel processor names and compare chips with spec sheets and benchmarks.
- Describe GPUs, integrated graphics and NPUs, and when each matters.
- Name the ways processors are cooled and explain thermal throttling.
- لە نێوان Hz، kHz، MHz و GHz بگۆڕیت و ڕوونی بکەیتەوە چی دەپێوێت.
- ڕوونی بکەیتەوە بۆچی GHz بەتەنها خێرایی دیاری ناکات: ناوک، ، ، دیزاین، و ساردکردنەوە.
- ناوی ئێستا و کۆنی پرۆسێسەرەکانی Intel بخوێنیتەوە و بە پەڕەی تایبەتمەندی و بەراورد بکەیت.
- GPU، و NPU وەسف بکەیت و بزانیت هەریەکەیان کەی گرنگە.
- شێوازەکانی ساردکردنەوەی پرۆسێسەر ناو ببەیت و ڕوون بکەیتەوە.
Clock speed: ticks per secondخێرایی کاتژمێر: لێدان لە چرکەیەکدا
How many basic steps (cycles) a can do each second. It is measured in gigahertz (GHz); 3 GHz means three billion cycles per second.
ژمارەی ئەو هەنگاوە سادانەیە (سووڕەکان) کە لە هەر چرکەیەکدا دەتوانێت ئەنجامیان بدات. بە گێگاهێرتز (GHz) دەپێورێت؛ 3 GHz واتە سێ ملیار سووڕ لە چرکەیەکدا.
Inside the processor a clock sends a steady beat. On every tick, billions of transistors switch and the CPU moves its work one small step forward. Some instructions finish in one tick, others need several. The number of ticks per second is the clock speed, measured in hertz (Hz): 1 Hz is one cycle per second.
لەناو پرۆسێسەردا کاتژمێرێک لێدانێکی ڕێکوپێک دەنێرێت. لە هەر لێدانێکدا ملیارەها دەگۆڕێن و کارەکەی هەنگاوێکی بچووک دەباتە پێشەوە. هەندێک لە یەک لێداندا تەواو دەبن و هەندێکی تر چەند لێدانێکیان پێویستە. ژمارەی لێدانەکان لە چرکەیەکدا و بە (Hz) دەپێورێت: 1 Hz واتە یەک لێدان لە چرکەیەکدا.
| Unitیەکە | Cycles per secondلێدان لە چرکەیەکدا | The same asیەکسانە بە |
|---|---|---|
| 1 Hz | 1 | — |
| 1 kHz | 1,000 | 1,000 Hz |
| 1 MHz | 1,000,000 | 1,000 kHz |
| 1 GHz | 1,000,000,000 | 1,000 MHz |
A processor has a base speed and a higher boost (turbo) speed that it uses for short bursts when it is cool enough. For example, Intel's Core Ultra 5 325 (2026) boosts up to 4.5 GHz. Faster clocks need more power and make more heat.
پرۆسێسەر خێراییەکی بنەڕەتی و خێراییەکی بەرزتری زیادکراو (turbo)ـی هەیە کە بۆ کاتێکی کورت بەکاری دەهێنێت، ئەگەر بە ئەندازەی پێویست سارد بێت. بۆ نموونە، Core Ultra 5 325ـی Intel (2026) تا 4.5 GHz بەرز دەبێتەوە. کاتژمێری خێراتر وزەی زیاتر دەخوات و گەرمیی زیاتر دروست دەکات.
Why GHz is not everythingبۆچی GHz هەموو شتێک نییە
The slides say «the more the GHz, the better the CPU». That is only true when you compare chips of the same family and generation. The speed you actually feel depends on several things together:
سلایدەکان دەڵێن «تا GHz زیاتر بێت، CPU باشترە». ئەمە تەنها ڕاستە کاتێک هەمان خێزان و هەمان نەوە بەراورد دەکەیت. ئەو خێراییەی بەڕاستی هەستی پێ دەکەیت بە چەند شتێک پێکەوە دەبەسترێتەوە:
- Clock speed — ticks per second.
- Cores and threads — how many tasks it can work on at once.
- Cache — how much fast memory sits on the chip (L1, L2, L3).
- Architecture and generation — how much work each tick does. A newer design can beat an older one at a lower GHz.
- Pipelines — overlapping the fetch, decode and execute steps of several instructions.
- Bus speeds — how fast data reaches the CPU: memory speed, PCI and PCIe speed, bus bandwidth.
- Power and cooling — a hot or battery-saving chip slows itself down.
- — لێدان لە چرکەیەکدا.
- و — لە هەمان کاتدا چەند ئەرک دەتوانێت بکات.
- — چەند خێرا لەسەر (L1، L2، L3).
- دیزاین و نەوە — هەر لێدانێک چەند کار دەکات. دیزاینێکی نوێتر دەتوانێت بە GHzـی کەمتریش لە دیزاینێکی کۆنتر بباتەوە.
- بۆڕییەکان (pipelines) — تێکەڵکردنی هەنگاوەکانی هێنان، شیکردنەوە و جێبەجێکردنی چەند .
- خێرایی — چەند خێرا دەگاتە : خێرایی ، خێرایی PCI و ، .
- وزە و ساردکردنەوە — گەرم یان کە پاتری دەپارێزێت خۆی خاو دەکاتەوە.
Think of a busy tea house. GHz is how fast each waiter walks. Cores are how many waiters there are. Cache is a tray of ready glasses on the counter, so nobody runs to the back room. Architecture is how skilled each waiter is: some carry six glasses on one trip, some only two.
چایخانەیەکی قەرەباڵغ بهێنە بەرچاوت. GHz خێرایی ڕۆیشتنی هەر کارمەندێکە. ژمارەی کارمەندەکانن. سینییەکی پڕ لە ئیستیکانی ئامادەیە لەسەر کاونتەرەکە، بۆ ئەوەی کەس بۆ ژووری پشتەوە ڕانەکات. دیزاین شارەزایی هەر کارمەندێکە: هەندێکیان لە هەر هاتوچۆیەکدا شەش ئیستیکان دەبەن و هەندێکیان تەنها دوو.
Where the analogy stops workingسنووری ئەم نموونەیە
Adding waiters only helps if there are enough customers to serve at the same time — in the same way, extra cores only help programs that split their work.
زیادکردنی کارمەند تەنها کاتێک سوودی هەیە کە مشتەری بەشی ئەوە هەبن لە هەمان کاتدا خزمەتیان بکرێت — بە هەمان شێوە، ناوکی زیاتر تەنها یارمەتی دەدات کە کارەکەی دابەش بکات.
Why a higher GHz number does not always mean a faster processor: work done per clock tick, pipelines, cache and number of cores also matter.
بۆچی ژمارەی GHzـی بەرزتر هەمیشە واتای پرۆسێسەری خێراتر نییە: کاری هەر لێدانێکی کاتژمێر، بۆڕییەکان، و ژمارەی گرنگن.
Plays 0:00–4:55 and stops before the sponsor.
لە 0:00 تا 4:55 پەخش دەبێت و پێش ڕیکلامی سپۆنسەر ڕادەوەستێت.
Why GHz is not everythingبۆچی GHz هەموو شتێک نییە
Cores and threadsناوکەکانی پرۆسێسەر و دەزووەکان
Most CPUs now have more than one core on the chip — like having several CPUs in one. Programs that can split their work across cores, such as video export or games, run faster; a simple program that does one thing at a time uses only one core.
زۆربەی ئێستا زیاتر لە یەک ـیان لەسەر هەیە — وەک ئەوەی چەند لە یەک بن. هەر کە بتوانێت کارەکەی بەسەر ناوکەکاندا دابەش بکات، وەک هەناردەکردنی ڤیدیۆ یان یاری، خێراتر کار دەکات؛ سادە کە یەک کار لە یەک کاتدا دەکات تەنها یەک ناوک بەکار دەهێنێت.
With simultaneous multithreading (Intel calls it Hyper-Threading), one core keeps two queues of work, called threads, and fills its idle moments from the second queue. So a chip may say «8 cores, 16 threads», as many AMD Ryzen chips do. Intel's newest Core Ultra chips (since late 2024) dropped Hyper-Threading, so they list as many threads as cores: the Core Ultra X9 388H has 16 cores and 16 threads. Many new chips also mix performance cores (big and fast) with efficiency cores (small and power-saving): Apple's M6 (August 2026) has 2 extra-fast «super» cores, 4 performance cores and 6 efficiency cores. What a core is: Cores.
بە چەند لە یەک کاتدا (Intel پێی دەڵێت Hyper-Threading)، یەک ناوک دوو ڕیزی کار ڕادەگرێت کە پێیان دەوترێت . ساتە بەتاڵەکانی خۆی لە ڕیزی دووەمەوە پڕ دەکاتەوە. بۆیە دەکرێت بنووسێت «8 ناوک، 16 »، وەک زۆرێک لە Ryzenـی AMD. نوێترین Core Ultraـی Intel (لە کۆتایی 2024ـەوە) Hyper-Threadingـیان لابرد، بۆیە ژمارەی و ناوکەکانیان وەک یەکە: Core Ultra X9 388H شازدە ناوک و شازدە هەیە. زۆرێک لە نوێیەکان هەروەها ناوکی بەهێز (گەورە و خێرا) و ناوکی کەمخەرج (بچووک و وزەپارێز) تێکەڵ دەکەن: M6ـی Apple (ئابی 2026) دوو ناوکی «سوپەر»ی زۆر خێرا، چوار ناوکی بەهێز و شەش ناوکی کەمخەرجی هەیە. ناوک چییە: ناوکەکان.
Why GHz is not everythingبۆچی GHz هەموو شتێک نییە
Cache: fast memory on the chipکاش: بیرگەی خێرای سەر چیپ
Fetching from RAM takes the CPU hundreds of ticks. So the chip keeps copies of often-used data and instructions in cache, a small, very fast memory close to the cores: L1 (smallest and fastest), L2 and the shared L3. More cache means the CPU waits less, which is why the slides list «the higher the L1 and L2 cache, the better». How cache hits and misses work is taught in Cache: a small, very fast memory.
هێنان لە سەدان لێدانی دەخایەنێت. بۆیە لە هەر یان کە زۆر بەکار دێت کۆپییەک لە هەڵدەگرێت، کە بچووک و زۆر خێرایە نزیک لە ناوکەکان: L1 (بچووکترین و خێراترین)، L2 و L3ـی هاوبەش. زیاتر واتە کەمتر چاوەڕێ دەکات، بۆیە سلایدەکان دەڵێن «تا L1 و L2 زیاتر بێت، باشترە». چۆن کار دەکات لە کاش: بیرگەیەکی بچووک و زۆر خێرا دەخوێندرێت.
Spec sheets usually give one total: Intel's Core Ultra 5 325 has 12 MB of cache, the Core Ultra X9 388H 18 MB. How cache fits with RAM and storage: The memory hierarchy.
پەڕەی تایبەتمەندییەکان زۆرجار یەک کۆی گشتی دەدەن: Core Ultra 5 325ـی Intel 12 MB هەیە و Core Ultra X9 388H 18 MB. چۆنیەتیی گونجانی لەگەڵ و : پلەبەندیی بیرگە.
x86 or Arm: does the chip family matter?x86 یان Arm: ئایا خێزانی چیپەکە گرنگە؟
Processors belong to instruction-set families. x86-64 chips come from Intel and AMD and run most Windows PCs. Arm chips run almost every phone and tablet, every Mac Apple sells today (its own M-series chips) and a growing number of Windows laptops (for example with Qualcomm's Snapdragon X). The slides name only Intel and AMD; who makes which chips today is in Who makes processors in 2026.
پرۆسێسەرەکان سەر بە خێزانەکانی . x86-64 لە Intel و AMDـەوە دێن و زۆربەی کۆمپیوتەرە Windowsـییەکان کارا دەکەن. Arm نزیکەی هەموو مۆبایل و تابلێتێک، هەموو ئەو Macـانەی ئەمڕۆ Apple دەیانفرۆشێت (بە M-seriesـی خۆی) و ژمارەیەکی زیادبوو لە لاپتۆپە Windowsـییەکان (بۆ نموونە بە Snapdragon Xـی Qualcomm) کارا دەکەن. سلایدەکان تەنها ناوی Intel و AMD دەبەن؛ ئەمڕۆ کێ چ دروست دەکات لە کێ لە 2026ـدا پرۆسێسەر دروست دەکات دایە.
- Battery and heat: Arm designs are known for doing a lot of work with little power, so Arm laptops often run longer on battery.
- Apps: a program built for one family does not run directly on the other. Windows on Arm runs most x64 apps through emulation, which is slower; Arm-native apps give the best speed and battery life.
- Comparing: GHz numbers of an x86 chip and an Arm chip cannot be compared directly — use benchmarks.
- پاتری و گەرمی: دیزاینەکانی Arm بەوە ناسراون کە بە وزەیەکی کەم کارێکی زۆر دەکەن، بۆیە لاپتۆپی Arm زۆرجار کاتێکی درێژتر بە پاتری کار دەکات.
- : کە بۆ خێزانێک دروست کراوە ڕاستەوخۆ لەسەر خێزانەکەی تر کار ناکات. Windows on Arm زۆربەی ئەپەکانی x64 بە لاسایی‌کردنەوە (emulation) کارا دەکات، کە خاوترە؛ ئەپی تایبەت بە Arm باشترین خێرایی و تەمەنی پاتری دەدات.
- بەراوردکردن: ژمارەی GHzـی x86 و Arm ڕاستەوخۆ بەراورد ناکرێن — بەکار بهێنە.
Reading a processor's nameخوێندنەوەی ناوی پرۆسێسەر
A processor's name is a code. The course slide decodes an older Intel name, Core i7-7500U: brand (Intel Core), brand modifier (i7), generation (7), SKU digits (500) and product-line suffix (U, a low-power laptop chip). Some names, like Core i7-7Y75, put the suffix letter in the middle.
ناوی پرۆسێسەر کۆدێکە. سلایدی وانەکە ناوێکی کۆنی Intel دەکاتەوە، Core i7-7500U: براند (Intel Core)، پلەی براند (i7)، نەوە (7)، ژمارەکانی SKU (500) و پاشگری هێڵی بەرهەم (U، لاپتۆپی کەمخەرج). هەندێک ناو، وەک Core i7-7Y75، پیتی پاشگرەکە دەخەنە ناوەڕاستەوە.
Since 2023 Intel uses Intel Core Ultra names: a tier (5, 7 or 9), then a number whose first digit gives the generation (Core Ultra 7 165H is generation 1, Core Ultra 7 288V generation 2), then a suffix. Laptop suffixes include H (highest performance), U (power-efficient) and HX; desktop suffixes include K (unlocked), F (needs a separate graphics card) and T (power-optimised). Series 3 (2026) adds X tiers such as the Core Ultra X9 388H. AMD (Ryzen) and Qualcomm (Snapdragon) use their own schemes.
لە 2023ـەوە Intel ناوی Intel Core Ultra بەکار دەهێنێت: ئاستێک (5، 7 یان 9)، پاشان ژمارەیەک کە یەکەم ژمارەی نەوەکە دەڵێت (Core Ultra 7 165H نەوەی 1ـە و Core Ultra 7 288V نەوەی 2)، پاشان پاشگرێک. پاشگرەکانی لاپتۆپ H (بەرزترین کارایی)، U (کەمخەرج) و HX لەخۆ دەگرن؛ پاشگرەکانی K (کراوە)، F ( جیای پێویستە) و T (وزەپارێز). زنجیرەی 3 (2026) ئاستی X زیاد دەکات، وەک Core Ultra X9 388H. AMD (Ryzen) و Qualcomm (Snapdragon) شێوازی خۆیان هەیە.
Graphics processors (GPUs)یەکەکانی چارەسەرکردنی وێنەیی (GPU)
Video and games need huge amounts of data, and drawing every pixel on the CPU would slow everything down. So computers have a graphics processor (GPU). It is either on a separate graphics card (adapter card) or built into the processor chip as integrated graphics (IGP) — the GPU sits in the same package as the CPU cores, so no video card is needed.
ڤیدیۆ و یاری بڕێکی زۆر گەورەی پێویستە. کێشانی هەموو لەسەر هەموو شتێک خاو دەکاتەوە. بۆیە (GPU)ـیان هەیە. یان لەسەر جیایە، یان وەک (IGP) لەناو پرۆسێسەرەکەدا دروست کراوە — GPUـەکە لە هەمان پاکەتی ناوکەکانی ، بۆیە پێویست بە کارتی ڤیدیۆ ناکات.
A GPU contains hundreds or, today, thousands of small cores that do the same sum on many pixels at once. That makes it useful beyond graphics too — for video editing, science and AI. This is called general-purpose GPU computing (GPGPU), and a computer can even have several GPUs. With a GPU, part of the workload moves off the CPU.
GPU سەدان یان، ئەمڕۆ، هەزاران ناوکی بچووکی تێدایە کە هەمان حیساب بۆ زۆر پێکەوە دەکەن. ئەمە وای لێ دەکات جگە لە گرافیکیش بەسوود بێت — بۆ دەستکاریکردنی ڤیدیۆ، زانست و . ئەمە پێی دەوترێت GPUـی گشتی (GPGPU). دەتوانێت چەند GPUـیەکیشی هەبێت. بە بوونی GPU، بەشێک لە بارەکە لەسەر لادەچێت.
A Kurdish (Sorani) explanation of the graphics card: what the GPU does, why games and video need it, and how cards differ.
ڕوونکردنەوەیەکی کوردیی سۆرانی بۆ : چی دەکات، بۆچی یاری و ڤیدیۆ پێویستیان پێیەتی و کارتەکان چۆن لە یەک جیاوازن.
In Kurdish (Sorani), from the KurdCast series «کەمپیوتەرەکەت بناسە». Plays 0:00–10:06 and stops before the sponsor shops.
بە کوردیی سۆرانی، لە زنجیرەی «کەمپیوتەرەکەت بناسە»ی KurdCast. لە 0:00 تا 10:06 پەخش دەبێت و پێش ڕیکلامی دوکانە سپۆنسەرەکان ڕادەوەستێت.
Graphics processors (GPUs)یەکەکانی چارەسەرکردنی وێنەیی (GPU)
NPUs: processors for AINPU: پرۆسێسەر بۆ ژیریی دەستکرد
Since about 2024 many laptops and phones also contain an NPU (neural processing unit): a part of the chip built for the maths of AI models. It runs features such as live captions, background blur in video calls and image tools quickly and with little battery. Windows calls laptops with a strong NPU Copilot+ PCs: their NPU must do more than 40 trillion operations per second (40 TOPS); Qualcomm's first Snapdragon X chips do 45 TOPS, and newer chips do more. Apple's chips have a «Neural Engine»: the M6 (2026) has two of them, each with 16 cores.
لە نزیکەی 2024ـەوە زۆرێک لە لاپتۆپ و مۆبایلەکان (NPU)ـیشیان تێدایە: بەشێکی کە بۆ بیرکاریی مۆدێلەکانی دروست کراوە. تایبەتمەندییەکانی وەک ژێرنووسی ڕاستەوخۆ، تەڵخکردنی پشتەوەی وێنە لە پەیوەندیی ڤیدیۆییدا و ئامرازەکانی وێنە بە خێرایی و بە وزەی کەمی پاتری کارا دەکات. Windows بە لاپتۆپی خاوەن NPUـی بەهێز دەڵێت Copilot+ PC: NPUـەکەیان دەبێت لە هەر چرکەیەکدا زیاتر لە 40 تریلیۆن حیساب بکات (40 TOPS)؛ یەکەم Snapdragon Xـی Qualcomm دەگەنە 45 TOPS و نوێیەکان زیاتر. Apple «Neural Engine»ـیان هەیە: M6 (2026) دوو دانەی هەیە، هەریەکە بە 16 ناوک.
Task Manager in Windows can show how busy the NPU is, next to the CPU and GPU. The AI ideas themselves are taught in the Artificial Intelligence course: What is AI?.
لە Windowsـدا دەتوانێت پیشان بدات NPU چەند سەرقاڵە، لە تەنیشت CPU و GPU. بیرۆکەکانی خۆیان لە کۆرسی دەخوێندرێن: ژیریی دەستکرد چییە؟.
Heat and coolingگەرمی و ساردکردنەوە
A working processor turns electricity into heat. Too much heat can make the chip malfunction or fail, so it needs cooling. When a chip gets too hot anyway, it protects itself by lowering its clock speed — this is called thermal throttling, and it is one reason a laptop slows down in a hot room.
پرۆسێسەرێک کە کار دەکات کارەبا دەکات بە گەرمی. گەرمیی زۆر دەتوانێت وا بکات بە هەڵە کار بکات یان تێک بچێت، بۆیە پێویستی بە ساردکردنەوەیە. ئەگەر هەر زۆر گەرم بوو، خۆی دەپارێزێت بە کەمکردنەوەی — ئەمە پێی دەوترێت و یەکێکە لە هۆکارەکانی خاوبوونی لاپتۆپ لە ژوورێکی گەرمدا.
| Methodشێواز | How it worksچۆن کار دەکات | Where you find itلە کوێ دەیبینیت |
|---|---|---|
| Heat sink | A metal block with thin fins (often with heat pipes) spreads the heat into the air.پارچە کانزایەکی پەڕەپەڕە (زۆرجار لەگەڵ بۆڕیی گەرمی) گەرمییەکە بڵاو دەکاتەوە بۆ هەوا. | Almost every PCنزیکەی هەموو کۆمپیوتەرێک |
| Fanپانکە | Blows air across the heat sink and through the case.هەوا بەسەر و بە ناو کەیسەکەدا دەدات. | Desktops, most laptops، زۆربەی لاپتۆپەکان |
| Liquid cooling | A pump moves liquid from a block on the CPU to a radiator with fans.پەمپێک شلەکە لە بلۆکێکی سەر دەبات بۆ ڕادیەتەرێک کە پانکەی لەسەرە. | Gaming and workstation PCsکۆمپیوتەری یاری و کاری قورس |
| Passive coolingساردکردنەوەی بێ‌پانکە | A heat sink with no fan: silent, but only for low-power chips. بەبێ پانکە: بێدەنگە، بەڵام تەنها بۆ کەمخەرج. | Phones, tablets, some thin laptopsمۆبایل، تابلێت، هەندێک لاپتۆپی تەنک |
| Cooling padپاڵپشتی ساردکەرەوە | A stand with fans that blows air under a laptop.ژێرەوەیەکی خاوەن پانکە کە هەوا دەداتە ژێر لاپتۆپ. | Laptops used for long, heavy workلاپتۆپی کاری قورس و درێژ |
Between the chip and the heat sink there is a thin layer of thermal paste: it fills tiny air gaps so the heat flows well. Old, dried-out paste or dust in the fans makes a computer run hot and throttle.
لە نێوان و چینێکی تەنکی هەیە: بۆشاییە زۆر بچووکەکانی هەوا پڕ دەکاتەوە بۆ ئەوەی گەرمی بە باشی بڕوات. کۆن و وشکبوو یان تۆز لەناو پانکەکاندا وا دەکات گەرم ببێت و خۆی خاو بکاتەوە.
How a processor is cooled: the heat sink and fan, why thermal paste fills tiny air gaps, and how water cooling works.
پرۆسێسەر چۆن سارد دەکرێتەوە: و پانکە، بۆچی بۆشاییە بچووکەکانی هەوا پڕ دەکاتەوە و چۆن کار دەکات.
Heat sink, fan, thermal paste and water cooling.
، پانکە، و .
Comparing processors with benchmarksبەراوردکردنی پرۆسێسەر بە پێوەرەکانی کارایی
Because no single number tells the whole story, testers run the same benchmark program on different processors and compare their scores. The lecture notes point to one benchmark website; there are several, and reviewers usually show results from a few. Look for scores for the kind of work you do (single-core for everyday apps, multi-core for video and code builds), and check the official spec page of each chip.
لەبەر ئەوەی هیچ ژمارەیەکی تاک هەموو چیرۆکەکە ناڵێت، تاقیکەرەوەکان هەمان لەسەر پرۆسێسەری جیاواز کارا دەکەن و نمرەکانیان بەراورد دەکەن. تێبینییەکانی وانەکە ئاماژە بە یەک ماڵپەڕی دەکەن؛ چەندین ماڵپەڕ هەن و ڕەخنەگران زۆرجار ئەنجامی چەندانیان پیشان دەدەن. بەدوای نمرەی ئەو جۆرە کارەدا بگەڕێ کە دەیکەیت (یەک ناوک بۆ ئەپی ڕۆژانە، چەند ناوک بۆ ڤیدیۆ و دروستکردنی کۆد). هەروەها پەڕەی فەرمیی تایبەتمەندیی هەر بپشکنە.
Common mistakesهەڵە باوەکان
| Mistakeهەڵە | What is trueڕاستییەکە |
|---|---|
| «1 MHz = 1,000 Hz.»پێیان وایە «1 MHz = 1,000 Hz». | ; .؛ . |
| «More GHz always means a faster computer.»«GHzـی زیاتر هەمیشە واتە خێراتر.» | Only within the same family and generation. Cores, cache, design and cooling matter too — use benchmarks.تەنها لەناو هەمان خێزان و نەوەدا. ، ، دیزاین و ساردکردنەوەش گرنگن — بەکار بهێنە. |
| «8 cores make every program 8 times faster.»«8 ناوک هەموو 8 جار خێراتر دەکەن.» | Only programs that split their work use many cores. Many everyday apps use one or two.تەنها ئەو کە کارەکەیان دابەش دەکەن چەند ناوک بەکار دەهێنن. زۆرێک لە ئەپە ڕۆژانەکان یەک یان دوو ناوک بەکار دەهێنن. |
| «Intel and AMD are the only PC processor makers.»«Intel و AMD تاکە دروستکەرانی پرۆسێسەری کۆمپیوتەری کەسین.» | Arm chips (Apple M-series, Qualcomm Snapdragon) run every Mac and many Windows laptops, and nearly every phone. Arm (M-seriesـی Apple، Snapdragonـی Qualcomm) هەموو Macـێک و زۆرێک لە لاپتۆپە Windowsـییەکان و نزیکەی هەموو مۆبایلێک کارا دەکەن. |
| «Integrated graphics means there is no GPU.»« واتە GPU نییە.» | There is a GPU — it is built into the processor chip instead of on a separate card.GPU هەیە — لەناو پرۆسێسەرەکەدا دروست کراوە نەک لەسەر کارتێکی جیا. |
| «A hot laptop is broken.»«لاپتۆپی گەرم تێکچووە.» | Chips get warm by design; when they get too hot they throttle. Clean the fans and keep the vents free. بە سروشت گەرم دەبن؛ کاتێک زۆر گەرم دەبن خۆیان خاو دەکەنەوە. پانکەکان پاک بکەرەوە و کونەکانی هەوا مەگرە. |
Exercises and homeworkڕاهێنان و ئەرکی ماڵەوە
From the lecture's Quiz 2A: (a) list all the factors that affect CPU speed; (b) define GPU.
لە تاقیکردنەوەی 2Aـی وانەکەوە: (أ) هەموو ئەو هۆکارانە بنووسە کە کار دەکەنە سەر خێرایی CPU؛ (ب) GPU پێناسە بکە.
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
- (a) Clock speed; number of cores and threads; cache size (L1, L2, L3); architecture and generation (work per tick, pipelines); bus speeds (memory, PCI/PCIe, bus bandwidth); power and cooling limits.
- (b) A GPU is a processor with hundreds or thousands of small cores that draws images and video, and also speeds up other parallel work such as AI. It is on a graphics card or built into the CPU chip (IGP).
- (أ) ؛ ژمارەی و ؛ قەبارەی (L1، L2، L3)؛ دیزاین و نەوە (کار لە هەر لێدانێکدا، بۆڕییەکان)؛ خێرایی (، PCI/، )؛ سنووری وزە و ساردکردنەوە.
- (ب) GPU پرۆسێسەرێکە بە سەدان یان هەزاران ناوکی بچووکەوە کە وێنە و ڤیدیۆ دەکێشێت. هەروەها کارە هاوتەریبەکانی تر وەک خێرا دەکات. لەسەر یان لەناو CPUـدا دروست کراوە (IGP).
The lecture quiz asks: «Write all you know about the CPU.» Write five to eight short points, using this lesson and the lessons on registers and on how a program runs.
تاقیکردنەوەی وانەکە دەپرسێت: «هەرچی دەربارەی CPU دەزانیت بینووسە.» پێنج تا هەشت خاڵی کورت بنووسە، بە بەکارهێنانی ئەم وانەیە و وانەکانی و جێبەجێبوونی .
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
- It runs programs by repeating fetch, decode and execute for every instruction.
- Its parts: control unit, ALU, registers, cache (Inside the CPU); it reaches RAM through buses.
- Speed: clock (GHz), cores and threads, cache, generation — compare with benchmarks.
- Families: x86-64 (Intel, AMD) and Arm (Apple, Qualcomm, phones).
- Modern chips also hold a GPU and often an NPU.
- It makes heat and needs cooling; when too hot it throttles.
- بە دووبارەکردنەوەی هێنان، شیکردنەوە و جێبەجێکردن بۆ هەموو جێبەجێ دەکات.
- بەشەکانی: ، ، ، ؛ لە ڕێگەی دەگاتە .
- خێرایی بە (GHz)، ژمارەی ناوک و ، ، نەوە — بە بەراورد بکە.
- خێزانەکان: x86-64 (Intel، AMD) و Arm (Apple، Qualcomm، مۆبایل).
- نوێیەکان GPU و زۆرجار NPUـیش لەخۆ دەگرن.
- گەرمی دروست دەکات و پێویستی بە ساردکردنەوەیە؛ کاتێک زۆر گەرم دەبێت خۆی خاو دەکاتەوە.
List four processors used in laptops you can buy now. For each, find on the maker's official spec page: cores and threads, maximum (boost) GHz, cache and family (x86 or Arm). Then look up one benchmark score for each and rank them. Which laptop would you suggest for a student, and why?
چوار پرۆسێسەر بنووسە کە لە لاپتۆپەکانی ئێستادا بەکار دێن. بۆ هەریەکەیان لە پەڕەی فەرمیی دروستکەرەکەدا بدۆزەرەوە: ناوک و ، بەرزترین GHz، و خێزان (x86 یان Arm). پاشان بۆ هەریەکەیان نمرەیەکی بدۆزەرەوە و ڕیزیان بکە. کام لاپتۆپ بۆ قوتابییەک پێشنیار دەکەیت؟ بۆچی؟
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
There is no single right answer. A good answer uses official spec pages (not shop adverts), compares the same benchmark for all four, and matches the choice to the work: for study, battery life, a modern chip with integrated graphics and at least 16 GB of RAM usually matter more than the top GHz.
یەک وەڵامی ڕاست نییە. وەڵامێکی باش پەڕەی فەرمیی تایبەتمەندی بەکار دەهێنێت (نەک ڕیکلامی دووکان)، هەمان بۆ هەر چوارەکە بەراورد دەکات. هەروەها هەڵبژاردنەکە لەگەڵ کارەکە دەگونجێنێت: بۆ خوێندن، تەمەنی پاتری، نوێ بە و لانیکەم 16 GB زۆرجار لە بەرزترین GHz گرنگترن.
List four processors used in phones (for example in Samsung, iPhone and Huawei phones) and find out which is the fastest. What instruction-set family do they all share?
چوار پرۆسێسەر بنووسە کە لە مۆبایلدا بەکار دێن (بۆ نموونە لە مۆبایلەکانی Samsung، iPhone و Huawei) و بزانە کامیان خێراترینە. هەموویان سەر بە کام خێزانی ؟
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
Look up the current chips on the makers' pages (for example Apple A-series, Qualcomm Snapdragon, Samsung Exynos, Huawei Kirin) and compare one benchmark. They are all Arm chips, and they are systems on a chip that also contain a GPU and an NPU.
ئێستاکان لە پەڕەکانی دروستکەرەکاندا بدۆزەرەوە (بۆ نموونە A-seriesـی Apple، Snapdragonـی Qualcomm، Exynosـی Samsung، Kirinـی Huawei) و یەک بەراورد بکە. هەموویان Armـن. هەروەها کە GPU و NPUـیشیان تێدایە.
Decode «Intel Core Ultra 5 135U» and «Intel Core i5-8250U». Which part tells you each one is a power-efficient laptop chip?
«Intel Core Ultra 5 135U» و «Intel Core i5-8250U» بکەرەوە. کام بەش دەڵێت هەریەکەیان لاپتۆپی کەمخەرجە؟
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
- Core Ultra 5 135U: brand Intel Core Ultra, tier 5, generation 1, model 35, suffix U.
- Core i5-8250U: brand Intel Core, modifier i5, generation 8, SKU 250, suffix U.
- In both, the suffix U marks a power-efficient laptop chip.
- Core Ultra 5 135U: براندی Intel Core Ultra، ئاستی 5، نەوەی 1، مۆدێلی 35، پاشگری U.
- Core i5-8250U: براندی Intel Core، پلەی i5، نەوەی 8، SKU 250، پاشگری U.
- لە هەردووکیاندا پاشگری U لاپتۆپی کەمخەرج نیشان دەدات.
Summaryپوختە
- Clock speed is ticks per second in hertz: , . Chips have a base and a boost speed.
- Real speed also depends on cores and threads, cache, architecture and generation, bus speeds and cooling — compare with benchmarks.
- x86-64 (Intel, AMD) and Arm (phones, Macs, Snapdragon laptops) are the two big families; apps built for one family need emulation on the other.
- Intel Core Ultra names: tier (5, 7, 9), generation digit, model number, suffix (H, U, HX, K, F …).
- GPUs (on a card or integrated) draw graphics and speed up parallel work; NPUs run AI features with little power.
- Heat sinks, fans, liquid cooling and passive cooling remove heat; a chip that is too hot throttles.
- ژمارەی لێدانە لە چرکەیەکدا بە : ، . خێرایی بنەڕەتی و زیادکراویان هەیە.
- خێرایی ڕاستەقینە بە و ، ، دیزاین و نەوە، خێرایی و ساردکردنەوەش دەبەسترێتەوە — بە بەراورد بکە.
- x86-64 (Intel، AMD) و Arm (مۆبایل، Mac، لاپتۆپی Snapdragon) دوو خێزانە گەورەکەن؛ ئەپی دروستکراو بۆ خێزانێک لەسەر ئەوی تر پێویستی بە لاسایی‌کردنەوەیە.
- ناوەکانی Intel Core Ultra: ئاست (5، 7، 9)، ژمارەی نەوە، ژمارەی مۆدێل، پاشگر (H، U، HX، K، F …).
- GPU (لەسەر کارت یان تێکەڵکراو) گرافیک دەکێشێت و کاری هاوتەریب خێرا دەکات؛ NPU کاری بە وزەی کەم کارا دەکات.
- ، پانکە، و ساردکردنەوەی بێ‌پانکە گەرمی لادەبەن؛ کە زۆر گەرم بێت خۆی خاو دەکاتەوە.
Two chips of the same generation: one 4.2 GHz with 8 cores, one 3.8 GHz with 16 cores. Which is better for video export?دوو چیپی هەمان نەوە: یەکێکیان 4.2 GHz بە 8 ناوک، ئەوی تر 3.8 GHz بە 16 ناوک. کامیان بۆ هەناردەکردنی ڤیدیۆ باشترە؟
Probably the 16-core chip: video export splits across many cores. For a one-core task the 4.2 GHz chip may win. Check benchmarks.
لەوانەیە 16 ناوکی: هەناردەکردنی ڤیدیۆ بەسەر زۆر ناوکدا دابەش دەبێت. بۆ ئەرکێکی یەک ناوکی لەوانەیە 4.2 GHz ببەرێتەوە. بپشکنە.
Why does a phone not need a fan?بۆچی مۆبایل پێویستی بە پانکە نییە؟
Its chip uses little power and spreads its heat through the body (passive cooling); if it gets too hot, it throttles.
وزەی کەم بەکار دەهێنێت و گەرمییەکەی بە لەشی مۆبایلەکەدا بڵاو دەکاتەوە (ساردکردنەوەی بێ‌پانکە)؛ ئەگەر زۆر گەرم بێت، خۆی خاو دەکاتەوە.
What does a «Copilot+ PC» promise about its NPU?«Copilot+ PC» چ بەڵێنێک دەربارەی NPUـەکەی دەدات؟
An NPU that does more than 40 trillion operations per second (40 TOPS).
NPUـیەک کە لە هەر چرکەیەکدا زیاتر لە 40 تریلیۆن حیساب دەکات (40 TOPS).
Videoڤیدیۆ
Watch a videoسەیری ڤیدیۆیەک بکە
A video that viewers liked a lot and praised in their comments, chosen for this lesson.ڤیدیۆیەک کە بینەران زۆریان پێ خۆش بووە و لە کۆمێنتەکانیاندا ستایشیان کردووە، بۆ ئەم وانەیە هەڵبژێردراوە.
How processors became faster than clock speed alone allows: instruction sets, cache memory, pipelining and several cores on one chip.
پرۆسێسەرەکان چۆن لەوە خێراتر بوون کە بە تەنها ڕێی دەدات: ، ، بۆڕییەکان (pipelining) و چەند لەسەر یەک .
Plays 0:00–10:30: instruction sets, cache, pipelining, branch prediction and multi-core processors. Stops before the 2017 supercomputer record, which is out of date.
لە 0:00 تا 10:30 پەخش دەبێت: ، ، بۆڕییەکان (pipelining)، پێشبینیی لق (branch prediction) و پرۆسێسەری فرەناوک. پێش ڕیکۆردی ساڵی 2017 ڕادەوەستێت، کە ئێستا کۆن بووە.
Lesson complete!وانەکە تەواو بوو!
Well done. Review the key terms, then go on to the next lesson.دەستخۆش. سەیرێکی زاراوە سەرەکییەکان بکەرەوە، پاشان بڕۆ بۆ وانەی داهاتوو.
Key termsزاراوە سەرەکییەکان
Registers and Busesتۆمارگەکان و تێپەڕگەکان
Related lecturesوانە پەیوەندیدارەکان
- Memory: RAM, ROM and Cacheبیرگە: RAM، ROM و کاش
- The CPU: Control Unit, ALU and CoresCPU: یەکەی جڵەوکردن، ALU و ناوکەکانی پرۆسێسەر
- How a Computer Runs a Programکۆمپیوتەر چۆن بەرنامەیەک جێبەجێ دەکات
- Registers and Busesتۆمارگەکان و تێپەڕگەکان
- Bits, Bytes and Storage Unitsبیتەکان، بایتەکان و یەکەکانی خەزنکردن
- What Is Artificial Intelligence?ژیریی دەستکرد چییە؟
- Inside the Computerناو کۆمپیوتەرەکە
References and further readingسەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Intel: What is clock speed?
- Intel: Understanding processor numbers
- Intel ARK: Intel Core Ultra Series 3 processors (Q1 2026)
- Intel: What is a GPU?
- Microsoft Learn: Windows on Arm
- Microsoft Learn: Copilot+ PCs developer guide (NPU, 40+ TOPS)
- Apple Newsroom: Apple introduces M6 and M5 Ultra (25 Aug 2026)
- Wikipedia: Central processing unit (cache levels, clock rate)
- Wikipedia: Computer cooling (heat sinks, liquid cooling, throttling)
This lecture is a first edition. The Kurdish text and terminology are waiting for review by Kurdish IT teachers.ئەم وانەیە چاپی یەکەمە. دەقە کوردییەکە و زاراوەکانی چاوەڕێی پێداچوونەوەی مامۆستایانی کوردی بواری IT ن.