How Search Engines Workبزوێنەرەکانی گەڕان چۆن کار دەکەن

A search engine is a website, and the huge system behind it, that finds web pages for the words you type. Google, Bing, Baidu, Yandex and DuckDuckGo are search engines. You type a few words — a search term — and a list of pages comes back in less than a second.

بزوێنەری گەڕان تۆڕگەیەکە لەگەڵ سیستەمێکی زۆر گەورە لە پشتییەوە، کە بۆ ئەو وشانەی دەینووسیت لاپەڕەتۆڕەکان (Web page) دەدۆزێتەوە. Google، Bing، Baidu، Yandex و DuckDuckGo بزوێنەرەکانی گەڕانن. چەند وشەیەک دەنووسیت — وشەی گەڕان (Search term) — و لە کەمتر لە چرکەیەکدا لیستێکی لاپەڕە دەگەڕێتەوە.

How can it be so fast? Because when you press Enter, the search engine does not go out and read the Web. Long before your search, it collected information about billions of pages, indexed it (made a word list of it, like the index at the back of a book) and stored the result in a huge database built for quick lookups — the search index. The search box and the results page are only the interface to that database. Your search is answered from the index, not from the live Web.

چۆن ئەوەندە خێرایە؟ چونکە کاتێک Enter دادەگریت، بزوێنەری گەڕان ناچێتە دەرەوە بۆ خوێندنەوەی وێب. زۆر پێش گەڕانەکەی تۆ، زانیاریی دەربارەی ملیارەها لاپەڕە کۆ کردووەتەوە، پێڕستی بۆ دروست کردوون (لیستێکی وشەی لێ دروست کردوون، وەک پێڕستی کۆتایی کتێب) و ئەنجامەکەی لە بنکەدراوەیەکی (Database) زۆر گەورەدا هەڵگرتووە کە بۆ دۆزینەوەی خێرا دروست کراوە — پێڕستی گەڕان. خانەی گەڕان و لاپەڕەی ئەنجامەکان تەنها ڕووکارێکن بۆ ئەو بنکەدراوەیە. گەڕانەکەت لە پێڕستی گەڕانەوە وەڵام دەدرێتەوە، نەک لە وێبی زیندووەوە.

The Web has no table of contents. There is no central list of all web pages, and anyone can publish a new page at any moment. Without search engines you could only reach pages whose address you already knew, or follow links by luck. Search engines help in three ways:

وێب پێڕستی ناوەڕۆکی (Table of contents) نییە. هیچ لیستێکی ناوەندیی هەموو لاپەڕەتۆڕەکان نییە و هەر کەسێک دەتوانێت لە هەر ساتێکدا لاپەڕەیەکی نوێ بڵاو بکاتەوە. بەبێ بزوێنەرەکانی گەڕان تەنها دەگەیشتیت بەو لاپەڕانەی پێشتر URLـەکەیان دەزانی، یان بە بەخت بەدوای بەستەرەکاندا (Hyperlink) دەچوویت. بزوێنەرەکانی گەڕان بە سێ ڕێگە یارمەتی دەدەن:

Every search engine is built from three parts that work one after another:

هەموو بزوێنەرێکی گەڕان لە سێ بەش دروست بووە کە یەک لە دوای یەک کار دەکەن:

A web crawler is a program that browses the World Wide Web in a methodical, automated way: no person clicks, the program itself downloads pages and follows their links, day and night. Because it «walks» the web of links, people gave it many names:

خشۆکی وێب بەرنامەیەکە کە بە شێوەیەکی ڕێکخراو و خۆکار بە وێبدا دەگەڕێت: هیچ مرۆڤێک کلیک (Click) ناکات، بەرنامەکە خۆی لاپەڕەکان دادەبەزێنێت و بەدوای بەستەرەکانیاندا دەچێت، شەو و ڕۆژ. چونکە بەسەر تۆڕی بەستەرەکاندا «دەڕوات»، خەڵک چەندین ناویان لێ ناوە:

Examples: Googlebot (Google) and Bingbot (Microsoft Bing). Crawlers are not only for search: link checkers, price-comparison sites, web archives and the companies that train AI models run crawlers too. In the AI course they appear as internet software agents.

نموونە: Googlebot ⁦(Google)⁩ و Bingbot (Bingـی Microsoft). خشۆکەکانی وێب تەنها بۆ گەڕان نین: پشکنەری بەستەر، تۆڕگەکانی بەراوردکردنی نرخ، ئەرشیفەکانی وێب و ئەو کۆمپانیایانەی مۆدێلی ژیریی دەستکرد ڕادەهێنن، خشۆکەکانی وێبیش بەکار دەهێنن. لە کۆرسی ژیریی دەستکرددا وەک ئەیجێنتە نەرمەواڵەییەکانی ئینتەرنێت دەردەکەون.

Google describes its work in three stages, and every big search engine works the same way. Not every page passes all three: some are never found, some are found but not indexed, and some are indexed but rarely shown.

Google کارەکەی بە سێ قۆناغ وەسف دەکات و هەموو بزوێنەرێکی گەڕانی گەورە بە هەمان شێوە کار دەکات. هەموو لاپەڕەیەک بە هەر سێ قۆناغەکەدا تێناپەڕێت: هەندێکیان هەرگیز نادۆزرێنەوە، هەندێکیان دەدۆزرێنەوە بەڵام ناخرێنە ناو پێڕستی گەڕان و هەندێکیان دەخرێنە ناوی بەڵام کەم پیشان دەدرێن.

1 Crawling: find and download pages. There is no central list of all pages, so the crawler keeps discovering URLs: it revisits pages it already knows, follows their links to new pages, and reads sitemaps that site owners send in. It downloads the text, pictures and videos and runs the page like a browser does. A program decides which sites to visit, how often and how many pages to take; if a site's server answers slowly or with errors, the crawler slows down. Pages blocked by robots.txt or hidden behind a login are skipped.

1 خشاندن: دۆزینەوە و دابەزاندنی لاپەڕەکان. هیچ لیستێکی ناوەندیی هەموو لاپەڕەکان نییە، بۆیە خشۆکی وێبەکە بەردەوام URLـەکان دەدۆزێتەوە: دەگەڕێتەوە سەر ئەو لاپەڕانەی پێشتر دەیانناسێت، بەدوای بەستەرەکانیاندا دەچێت بۆ لاپەڕەی نوێ و نەخشەکانی تۆڕگە دەخوێنێتەوە کە خاوەنی تۆڕگەکان دەینێرن. دەق، وێنە و ڤیدیۆکان دادەبەزێنێت و لاپەڕەکە وەک تۆڕگەڕێک دەکاتەوە. بەرنامەیەک بڕیار دەدات سەردانی کام تۆڕگە بکات، چەند جار و چەند لاپەڕە ببات؛ ئەگەر ڕاژەکاری (Server) تۆڕگەیەک هێواش یان بە هەڵە وەڵام بداتەوە، خشۆکی وێبەکە خێرایی خۆی کەم دەکاتەوە. ئەو لاپەڕانەی بە robots.txt ڕێگەیان لێ گیراوە یان پێویستیان بە چوونەژوورەوە (Log in) هەیە بەجێ دەهێڵرێن.

2 Indexing: understand and store. The engine builds a list of the words on the page and notes where each was found — in the title, a heading, the body, the text of a link, the alt text of a picture. It gives each word its own weight: a word in the title counts more than the same word in the footer. It groups copies of the same page and keeps one main version, and notes signals such as the language, the country and whether the page works on phones. Finally it encodes and compresses the data to save space and stores it across thousands of computers, ready for users.

2 پێڕستکردن: تێگەیشتن و هەڵگرتن. بزوێنەری گەڕانەکە لیستێک لە وشەکانی لاپەڕەکە دروست دەکات و دەنووسێت هەر وشەیەک لە کوێ دۆزراوەتەوە — لە ناونیشان، سەردێڕێک، ناوەڕۆک، دەقی بەستەرێک، دەقی جێگرەوەی (Alt text) وێنەیەک. قورساییی تایبەت بە هەر وشەیەک دەدات: وشەیەک لە ناونیشاندا لە هەمان وشە لە ژێرپەڕەدا (Footer) گرنگترە. کۆپییەکانی هەمان لاپەڕە کۆ دەکاتەوە و یەک وەشانی سەرەکی هەڵدەگرێت و نیشانەکانی وەک زمان، وڵات و ئەوەی ئایا لاپەڕەکە لەسەر مۆبایل کار دەکات تۆمار دەکات. لە کۆتاییدا دراوەکان کۆد دەکات و دەیانپەستێنێت بۆ پاشەکەوتکردنی شوێن و لەسەر هەزارەها کۆمپیوتەر هەڵیان دەگرێت، ئامادە بۆ بەکارهێنەرەکان (User).

3 Serving: answer a search. When you search, the software looks up your words in the index, finds the matching pages and ranks them by relevance and quality, using hundreds of signals that include your language, your location and your device. A search for «bus to Duhok» in Erbil and in Zakho gives different results.

3 پێشکەشکردن: وەڵامدانەوەی گەڕانێک. کاتێک دەگەڕێیت، نەرمەواڵەکە وشەکانت لە پێڕستی گەڕاندا دەدۆزێتەوە، لاپەڕە گونجاوەکان دەدۆزێتەوە و بەپێی گونجان و کوالیتی ڕیزیان دەکات، بە بەکارهێنانی سەدان نیشانە کە زمانەکەت، شوێنەکەت و ئامێرەکەت لەخۆ دەگرن. گەڕان بۆ «پاس بۆ دهۆک» لە هەولێر و لە زاخۆ ئەنجامی جیاواز دەدات.

Imagine the whole Web had only three tiny pages. Reading all three for every search would be slow on the real Web, so the engine builds the list the other way round: for each word, the pages that contain it. This is an inverted index, exactly like the index at the back of a textbook that sends you from a word to its page numbers.

وا دابنێ هەموو وێب تەنها سێ لاپەڕەی بچووکی هەبێت. خوێندنەوەی هەر سێکیان بۆ هەموو گەڕانێک لە وێبی ڕاستەقینەدا هێواش دەبێت، بۆیە بزوێنەری گەڕانەکە لیستەکە بە پێچەوانەوە دروست دەکات: بۆ هەر وشەیەک، ئەو لاپەڕانەی ئەو وشەیەیان تێدایە. ئەمە پێڕستی پێچەوانەیە، ڕێک وەک پێڕستی کۆتایی کتێبی خوێندن کە لە وشەیەکەوە دەتباتە سەر ژمارەی لاپەڕەکانی.

A search for two words reads two rows and keeps the pages that are in both. Real indexes also store the position of each word, so a search for the exact phrase «Erbil citadel» can check that the two words stand side by side, and the weight of each place, so a page with the word in its title can rank higher. Google says its index works like «the index in the back of a book», holds hundreds of billions of pages and is well over 100,000,000 gigabytes.

گەڕان بە دوو وشە دوو ڕیز دەخوێنێتەوە و ئەو لاپەڕانە دەهێڵێتەوە کە لە هەردووکیاندا هەن. لە ڕاستیدا پێڕستەکانی گەڕان شوێنی هەر وشەیەکیش هەڵدەگرن، بۆ ئەوەی گەڕان بۆ دەستەواژەی تەواوی «قەڵای هەولێر» بپشکنێت کە دوو وشەکە لە تەنیشت یەکن، هەروەها قورسایی هەر شوێنێک، بۆ ئەوەی لاپەڕەیەک کە وشەکەی لە ناونیشاندایە پلەی بەرزتر وەربگرێت. Google دەڵێت پێڕستی گەڕانەکەی وەک «پێڕستی کۆتایی کتێب» کار دەکات، سەدان ملیار لاپەڕە لەخۆ دەگرێت و زۆر زیاترە لە ⁦100⁩ ملیۆن گیگابایت.

A site owner can talk to crawlers with two small files at the top of the site:

خاوەنی تۆڕگەیەک دەتوانێت بە دوو فایلی بچووک لە سەرەوەی تۆڕگەکە قسە لەگەڵ خشۆکەکانی وێب بکات:

Nobody outside a search company knows the exact recipe, and it changes often. But the main signals are public, and they make sense:

کەس لە دەرەوەی کۆمپانیای گەڕان ڕەچەتەی تەواو نازانێت و زۆرجار دەگۆڕێت. بەڵام نیشانە سەرەکییەکان ئاشکران و مانادارن:

Inside the crawler, a few parts pass URLs round and round. The crawler starts with a list of known addresses, the seeds, and keeps every address still to visit in a queue of URLs (also called the crawl frontier):

لە ناو خشۆکی وێبدا، چەند بەشێک URLـەکان بە دەوری یەکدا دەسووڕێنن. خشۆکی وێبەکە بە لیستێک لە ناونیشانە ناسراوەکان دەست پێ دەکات، تۆوەکان ⁦(seeds)⁩ و هەموو ناونیشانێک کە هێشتا سەردانی نەکراوە لە کیووی (Queue) URLـەکاندا هەڵدەگرێت (پێی دەوترێت ⁦crawl frontier⁩ـیش):

Search engines differ in what you can search for. The slide's list, brought up to date:

بزوێنەرەکانی گەڕان لەوەدا جیاوازن کە چی دەتوانیت بگەڕێیت. لیستەکەی سلایدەکە، نوێکراوە:

Search engines also differ in how their index is made:

بزوێنەرەکانی گەڕان هەروەها لەوەدا جیاوازن کە پێڕستی گەڕانەکەیان چۆن دروست دەکرێت:

Search engines as one kind of website, next to social, business and learning sites, are compared in Website types.

بزوێنەرەکانی گەڕان وەک جۆرێک لە تۆڕگە، لە تەنیشت تۆڕگەکانی کۆمەڵایەتی، بازرگانی و فێربوون، لە جۆرەکانی تۆڕگەدا بەراورد کراون.

Search for a university's name and the results page shows much more than a list of links. Here is an original drawing of such a page for an invented university, «Chiya University». Every part comes from a different place in the search engine:

بە ناوی زانکۆیەک بگەڕێ و لاپەڕەی ئەنجامەکان زۆر زیاتر لە لیستێکی بەستەر پیشان دەدات. ئەمە وێنەیەکی ڕەسەنی لاپەڕەیەکی وایە بۆ زانکۆیەکی داهێنراو، «زانکۆی چیا». هەر بەشێکی لە شوێنێکی جیاوازی بزوێنەری گەڕانەوە دێت:

The crawling idea has a practical use for everyone who builds a website. Search engine optimisation (SEO) is the work of making a site or page more visible in a search engine's unpaid results — also called «natural», «organic» or «earned» results. You cannot buy these places, so you earn them by making pages that crawlers can read and people find useful.

بیرۆکەی خشاندن سوودێکی کرداریی بۆ هەموو ئەو کەسانە هەیە کە تۆڕگە دروست دەکەن. باشترکردن بۆ بزوێنەری گەڕان (SEO) ئەو کارەیە کە تۆڕگەیەک یان لاپەڕەیەک لە ئەنجامە بێپارەکانی بزوێنەرێکی گەڕاندا زیاتر دیار دەکات — ئەو ئەنجامانەی بە «سروشتی»، «ئۆرگانیک» یان «بەدەستهێنراو» ناو دەبرێن. ناتوانیت ئەم شوێنانە بکڕیت، بۆیە بە دروستکردنی لاپەڕەی وا بەدەستیان دەهێنیت کە خشۆکەکانی وێب بتوانن بیانخوێننەوە و خەڵک بە بەسوودیان بزانن.

Where these tags live in a page is shown in the structure of an HTML document.

شوێنی ئەم تاگانە لە لاپەڕەدا لە پێکهاتەی بەڵگەنامەیەکی HTMLدا پیشان دراوە.

Think of a small bookshop in Duhok with a website. Good SEO helps in two places:

کتێبفرۆشییەکی بچووک لە دهۆک بهێنە بەرچاو کە تۆڕگەیەکی هەیە. SEOـی باش لە دوو شوێندا یارمەتی دەدات:

The course slide shows the logos of ten famous names. Most of them are gone, bought or renamed — a reminder of how fast this market changes:

سلایدەکەی کۆرسەکە لۆگۆی دە ناوی بەناوبانگ پیشان دەدات. زۆربەیان نەماون، کڕدراون یان ناویان گۆڕاوە — بیرخستنەوەیەک کە ئەم بازاڕە چەندە خێرا دەگۆڕێت:

The way people search changed with the Web itself. In Web 1.0 people browsed directories — category by category, like a library shelf. Web 2.0 brought searching by keywords and tags (labels that users add, such as hashtags). Today's search looks at context and relevance: the meaning of the question, where you are and what you probably want. The whole comparison of Web 1.0, 2.0 and 3.0 is in The Internet and the World Wide Web.

شێوەی گەڕانی خەڵک لەگەڵ خودی وێبدا گۆڕا. لە ⁦Web 1.0⁩دا خەڵک بە ڕێبەرەکانی وێبدا دەگەڕان — پۆل بە پۆل، وەک ڕەفی کتێبخانە. ⁦Web 2.0⁩ گەڕانی بە وشەکانی گەڕان و نیشانە هێنایە ئاراوە (ئەو نیشانانەی بەکارهێنەرەکان زیادیان دەکەن، وەک هاشتاگ). گەڕانی ئەمڕۆ سەیری دەوروبەر و گونجان دەکات: مانای پرسیارەکە، تۆ لە کوێیت و بە ئەگەری زۆر چیت دەوێت. بەراوردی تەواوی ⁦Web 1.0⁩، ⁦2.0⁩ و ⁦3.0⁩ لە ئینتەرنێت و وێبدایە.

In 2026 the big general engines are Google and Bing, with Baidu in China, Yandex in Russia and Naver in Korea; DuckDuckGo and Brave Search sell themselves on privacy. AI chatbots that search the Web and summarise what they find are the newest way to search — but they still need an index built by crawlers.

لە ⁦2026⁩دا Google و Bing گەورەترین بزوێنەرەکانی گەڕانن، لەگەڵ Baidu لە چین، Yandex لە ڕووسیا و Naver لە کۆریا؛ DuckDuckGo و ⁦Brave Search⁩ خۆیان بە پاراستنی تایبەتێتی (Privacy) دەناسێنن. چاتبۆتەکانی (Chatbot) ژیریی دەستکرد کە لە وێبدا دەگەڕێن و ئەوەی دەیدۆزنەوە پوختە دەکەن نوێترین ڕێگەی گەڕانن — بەڵام هێشتا پێویستیان بە پێڕستێکی گەڕان هەیە کە خشۆکەکانی وێب دروستیان کردووە.