Variablesگۆڕاوەکان

A program must remember things while it runs: a visitor's name, a student's age, a running total. The main way to store information in the middle of a PHP program is a Variable.

بەرنامەیەک (Program) لە کاتی کارکردنیدا دەبێت چەند شتێکی لەبیر بێت: ناوی سەردانکەرێک، تەمەنی خوێندکارێک، یان کۆی گشتیی چەند ژمارەیەک. ڕێگای سەرەکی بۆ هەڵگرتنی زانیاری (Information) لە ناوەڕاستی بەرنامەیەکی PHPـدا، بەکارهێنانی گۆڕاوە.

A variable is a container for storing information that might vary (change) while the script runs. That is where the name comes from: a variable stands in for a quantity that might vary. For example, the number of students who have logged in today is not fixed, so a program keeps it in a variable.

گۆڕاو بریتییە لە لەخۆگرێک بۆ هەڵگرتنی زانیارییەک کە لەوانەیە لە کاتی کارکردنی دەسنووسەکە (Script) بگۆڕێت. ناوەکەشی لەمەوە هاتووە: گۆڕاو لە جێگەی بڕێک دادەنرێت کە لەوانەیە بگۆڕێت. بۆ نموونە، ژمارەی ئەو خوێندکارانەی ئەمڕۆ چوونەتە ژوورەوە جێگیر نییە، بۆیە بەرنامەکە لە گۆڕاوێکدا هەڵیدەگرێت.

Using a variable has two steps. First you give it a name. Then you store information (a Value) in it. For example, a variable named age can hold the number 22:

بەکارهێنانی گۆڕاوێک دوو هەنگاوە. سەرەتا ناوێکی بۆ دادەنێیت، پاشان زانیارییەک (نرخێک) تێیدا هەڵدەگریت. بۆ نموونە، گۆڕاوێک بە ناوی age دەتوانێت ژمارە ⁦22⁩ هەڵبگرێت:

Inside the computer, a variable refers to a place in memory: one memory location, or a set of memory locations. The value of the variable at any moment is simply what is stored in that place right now.

لەناو کۆمپیوتەردا (Computer)، گۆڕاوێک ناوێکە بۆ شوێنێک لە بیرگەدا: یەک شوێن، یان کۆمەڵێک شوێن. نرخی گۆڕاوەکە لە هەر ساتێکدا، هەمان ئەو شتەیە کە ئێستا لەو شوێنەدا هەڵگیراوە.

Which values a variable can hold depends partly on its type (its data type): whole numbers, numbers with a fraction, text, and so on. You will learn all the types in Data types.

گۆڕاوێک چ جۆرە نرخێک هەڵدەگرێت؟ ئەمە تا ڕادەیەک بەندە بە جۆرەکەیەوە (جۆری دراوە (Data type)): ژمارەی تەواو (Integer)، ژمارەی کەرتی (Float)، دەق و هتد. لە وانەی جۆرەکانی دراوە فێری هەموو جۆرەکان دەبیت.

So the course material gives three definitions of a variable, and they all describe the same thing: (1) a container for storing information, (2) something that stands in for a quantity that might vary, and (3) a name for a place in memory whose contents are the value.

کەواتە کەرەستەی کۆرسەکە سێ پێناسە بۆ گۆڕاو دەدات و هەر سێکیان باسی هەمان شت دەکەن: (١) لەخۆگرێک بۆ هەڵگرتنی زانیاری، (٢) شتێک کە لە جێگەی بڕێک دادەنرێت کە لەوانەیە بگۆڕێت، (٣) ناوێک بۆ شوێنێک لە بیرگەدا کە ناوەڕۆکەکەی نرخەکەیە.

In PHP you do not need a special command to create a variable. A variable is created the first time you give it a value. Giving a variable a value is called Assignment. As in most programming languages, you use the equals sign = for it. Write the $ sign, the name, =, the value, and a semicolon ;.

لە PHPـدا بۆ دروستکردنی گۆڕاوێک پێویستت بە فەرمانێکی تایبەت نییە. گۆڕاوەکە یەکەم جار کە نرخێکی پێدەدەیت دروست دەبێت. بەم کارە دەوترێت دانانی نرخ. وەک زۆربەی زمانەکانی بەرنامەسازی (Programming language)، بۆ ئەم کارە هێمای یەکسان = بەکاردێت. هێمای $، پاشان ناوەکە، =، نرخەکە و خاڵبۆر (Semicolon) ; بنووسە.

You can store negative numbers, whole numbers and numbers with a fraction. Text (a String) must be written inside quotes. Without quotes PHP does not know what you stored: it thinks the word is the name of a constant and stops with an error.

دەتوانیت ژمارەی سالب (Negative number)، ژمارەی تەواو و ژمارەی کەرتی هەڵبگریت. دەق (زنجیرەنووسە) دەبێت لەناو نیشانەی گوتەدا بنووسرێت. بەبێ نیشانەی گوتە PHP نازانێت چیت هەڵگرتووە: وا دەزانێت وشەکە ناوی نەگۆڕێکە (Constant) و بە هەڵەیەک (Error) دەوەستێت.

You can create several variables one after the other. This short example from the course slides stores a string, a whole number and a number with a fraction:

دەتوانیت چەند گۆڕاوێک لە دوای یەک دروست بکەیت. ئەم نموونە کورتەی سلایدەکانی کۆرسەکە زنجیرەنووسەیەک، ژمارەیەکی تەواو و ژمارەیەکی کەرتی هەڵدەگرێت:

The value of a variable can change while the script runs. That is exactly why it is called a variable. To give it a new value, use = again:

نرخی گۆڕاوێک لە کاتی کارکردنی دەسنووسەکە دەتوانێت بگۆڕێت؛ هەر بۆیە پێی دەوترێت گۆڕاو. بۆ ئەوەی نرخێکی نوێی پێ بدەیت، دیسان = بەکاربهێنە:

Here is the same idea with text. The variable $color first holds Green. The second assignment replaces it with Blue:

هەمان بیرۆکە لەگەڵ دەق. گۆڕاوی $color سەرەتا Greenی تێدایە. دانانی نرخی دووەم Blue دەخاتە جێگەی:

You can also copy one variable into another. The new variable gets a copy of the value. The two variables are separate boxes, so changing one later does not change the other:

هەروەها دەتوانیت گۆڕاوێک لەبەر بگریتەوە بۆ ناو گۆڕاوێکی تر. گۆڕاوە نوێیەکە کۆپییەکی نرخەکە وەردەگرێت. هەردوو گۆڕاوەکە دوو سندوقی جیاوازن، بۆیە ئەگەر دواتر یەکێکیان بگۆڕیت، ئەوی تر ناگۆڕێت:

A variable can also hold an empty string: text with no characters at all, written as two quotes with nothing between them. It is a real value (a string of length 0), and echo prints nothing for it:

گۆڕاوێک دەتوانێت زنجیرەنووسەیەکی بەتاڵیش هەڵبگرێت: دەقێک کە هیچ نووسەیەکی تێدا نییە و بە دوو نیشانەی گوتەی بێ ناوەڕۆک دەنووسرێت. ئەمە نرخێکی ڕاستەقینەیە (زنجیرەنووسەیەک بە درێژیی ⁦0⁩) و echo هیچی بۆ پیشان نادات:

The name of a variable is also called its Identifier. PHP has strict rules for names. If you break one, PHP stops with an error before it runs anything in the file.

بە ناوی گۆڕاوێک دەوترێت ناسێنەر (Identifier). PHP یاسای توندی بۆ ناو هەیە. ئەگەر یەکێکیان بشکێنیت، PHP پێش ئەوەی هیچ شتێکی ناو فایلەکە (File) جێبەجێ بکات، بە هەڵەیەک دەوەستێت.

Here is what PHP really says when a name starts with a number. Notice that done is never printed: a syntax error stops the whole file before any line runs.

ئەمە ئەوەیە کە PHP بە ڕاستی دەیڵێت کاتێک ناوێک بە ژمارە دەست پێدەکات. سەرنج بدە کە done هەرگیز نانووسرێت: هەڵەی داڕستن پێش جێبەجێبوونی هەر دێڕێک، هەموو فایلەکە ڕادەگرێت.

A hyphen and the reserved name $this give these messages:

هێڵی ناوەڕاست (-) و ناوی پارێزراوی $this ئەم پەیامانە دەدەن:

Uppercase (capital) and lowercase (small) letters are different in variable names. $name and $Name, or $text and $TEXT, are completely different boxes. This is a common trap for beginners.

لە ناوی گۆڕاوەکاندا پیتی گەورە (گردەک) و پیتی بچووک (هوردەک) جیاوازن. $name و $Name، یان $text و $TEXT، سندوقی بە تەواوی جیاوازن. ئەمە تەڵەیەکی باوە بۆ تازەفێربووان.

A wrong capital letter does not change the old variable. PHP looks for a new name, finds nothing, and shows a warning:

پیتێکی گەورەی نادروست گۆڕاوە کۆنەکە ناگۆڕێت. PHP بەدوای ناوێکی نوێدا دەگەڕێت، هیچ نادۆزێتەوە و هۆشدارییەک پیشان دەدات:

A variable name should be very clear. Names like $var1 and $var2 are not errors for PHP, and they are quick to type today. But after a few months, or a few years, you will mix them up. Names like $name and $age tell you at once what they hold.

ناوی گۆڕاوێک دەبێت زۆر ڕوون بێت. ناوی وەک $var1 و $var2 بۆ PHP هەڵە نین و ئەمڕۆ بە خێرایی دەنووسرێن. بەڵام دوای چەند مانگێک، یان چەند ساڵێک، تێکەڵیان دەکەیت. ناوی وەک $name و $age یەکسەر پێت دەڵێن چییان تێدایە.

A name often has more than one word, but you cannot use a space. The style is the programmer's choice. Two styles are common:

ناو زۆرجار لە زیاتر لە وشەیەک پێکدێت، بەڵام ناتوانیت بۆشایی بەکاربهێنیت. شێوازی ناونان بە ئارەزووی کۆدنووسەکەیە. دوو شێواز باون:

Either style makes code easier to read and to remember. By convention, the first word always starts with a lowercase letter. Pick one style and use it everywhere in a project.

بە هەر یەکێک لەم دوو شێوازە، کۆد ئاسانتر دەخوێنرێتەوە و ئاسانتر لەبیر دەمێنێت. بە نەریت، وشەی یەکەم هەمیشە بە پیتی بچووک دەست پێدەکات. شێوازێک هەڵبژێرە و لە هەموو پرۆژەکەدا هەر ئەوە بەکاربهێنە.

To see what a variable holds, send its value to the browser. The two most common ways are echo and print_r().

بۆ ئەوەی بزانیت گۆڕاوێک چی تێدایە، نرخەکەی بنێرە بۆ تۆڕگەڕەکە. دوو ڕێگای باو هەن: echo و print_r().

echo prints a value. You met it in echo and print.

echo نرخێک دەنووسێت. پێشتر لە وانەی echo و print ناسیت.

PHP lives inside HTML, so you can use echo in the middle of the content of an HTML tag. Here a short PHP block sits inside a paragraph:

PHP لەناو HTMLـدا دەژی، بۆیە دەتوانیت echo لە ناوەڕاستی ناوەڕۆکی تاگێکی HTMLـدا بەکاربهێنیت. لێرەدا کەرتێکی کورتی PHP لەناو بڕگەیەکدایە:

The course's Kurdish notes call print_r() the quickest way to show a value on the screen. It prints a value in a form that people can read easily. Many people say the r stands for readable; the PHP manual describes the output as "human-readable". For a simple value it works just like echo:

تێبینییە کوردییەکانی کۆرسەکە دەڵێن print_r() خێراترین ڕێگایە بۆ خستنەڕووی نرخێک لەسەر شاشە (Monitor). نرخەکە بە شێوەیەک دەنووسێت کە مرۆڤ بە ئاسانی بیخوێنێتەوە. زۆر کەس دەڵێن پیتی r کورتکراوەی (Abbreviation) readableـە، واتە «خوێنراو» یان «دەتوانرێت بخوێنرێتەوە»؛ ڕێبەری فەرمیی PHPیش دەڵێت دەرخستەکە (Output) «بۆ مرۆڤ خوێنراوە». بۆ نرخێکی سادە، ڕێک وەک echo کار دەکات:

print_r() is most useful for Arrays: lists of values, which you will meet in Arrays. It puts each item on its own line and indents the inner parts (adds spaces in front of them), so the output is neat instead of jumbled. The example below shows the code (the input) and what it prints (the output). The <pre> tag keeps the line breaks and spaces in the browser.

print_r() زیاتر بۆ ڕیزەکەکان (Array) بەسوودە: لیستی نرخەکان، کە لە وانەی ڕیزەکەکان دەیانناسیت. هەر دانەیەک (Element) لە دێڕێکی جیادا دادەنێت و بەشە ناوەکییەکان پێشبۆش دەکات (چەند بۆشاییەک لە پێشیانەوە زیاد دەکات)، بۆیە دەرخستەکە ڕێک و پێک دەبێت نەک تێکەڵ. نموونەی خوارەوە هەم کۆدەکە پیشان دەدات (ئەوەی دەیدەیتە PHP)، هەم دەرخستەکە (ئەوەی PHP دەینووسێت). تاگی <pre> دێڕە نوێیەکان و بۆشاییەکان لە تۆڕگەڕدا دەپارێزێت.

Inside a Double-quoted string, PHP replaces a variable with its value. This is called Variable interpolation. A single-quoted string does not do this: it prints the text exactly as written (more in Strings).

لەناو زنجیرەنووسەیەکی جووتەگوتەدا (Double-quoted string)، PHP گۆڕاوەکە لادەبات و نرخەکەی دادەنێت. بەمە دەوترێت تێخستنی گۆڕاو (Variable interpolation). زنجیرەنووسەی تاکەگوتە (Single-quoted string) ئەم کارە ناکات: دەقەکە ڕێک وەک خۆی دەنووسێت (زیاتر لە وانەی زنجیرەنووسەکان).

There is one trap. If letters come straight after the variable name, PHP thinks they are part of the name. Suppose $type holds bird and you want to print the word birdcage:

تەڵەیەک هەیە. ئەگەر پیت ڕاستەوخۆ دوای ناوی گۆڕاوەکە بێت، PHP وا دەزانێت ئەو پیتانە بەشێکن لە ناوەکە. وا دابنێ $type وشەی birdی تێدایە و دەتەوێت وشەی birdcage بنووسیت:

The solution is to put curly braces { } around the variable. Now PHP knows exactly where the name ends:

چارەسەرەکە ئەوەیە کە کەوانەی لوولی { } لە دەوری گۆڕاوەکە دابنێیت. ئێستا PHP دەزانێت ناوەکە ڕێک لە کوێ کۆتایی دێت:

Here is the simplest PHP script: one statement that prints a paragraph with Hello World.

ئەمە سادەترین دەسنووسی PHPـە: یەک ڕستە کە بڕگەیەک بە ⁦Hello World⁩ دەنووسێت.

Inside a complete HTML page, a PHP section can create a variable and print it:

لەناو لاپەڕەتۆڕێکی تەواوی HTMLـدا، کەرتێکی PHP دەتوانێت گۆڕاوێک دروست بکات و بینووسێت:

A PHP file can contain several PHP sections (the parts between <?php and ?>) with HTML in between. A variable belongs to the whole script, not only to the section where you created it. If it holds 5 at the start, it still holds 5 at the end, unless you give it a new value.

فایلێکی PHP دەتوانێت چەند کەرتێکی PHP (ئەو بەشانەی نێوان <?php و ?>) لەخۆ بگرێت و HTML لە نێوانیاندا بێت. گۆڕاو هی هەموو دەسنووسەکەیە، نەک تەنها هی ئەو کەرتەی تێیدا دروست کراوە. ئەگەر لە سەرەتادا 5ی تێدا بێت، لە کۆتاییشدا هەر 5ی تێدایە، مەگەر نرخێکی نوێی پێ بدەیت.

If you use a variable that was never given a value, PHP cannot find it. It shows a Warning saying that the variable is undefined (unknown), uses an empty value in its place, and keeps running.

ئەگەر گۆڕاوێک بەکاربهێنیت کە هەرگیز نرخی پێ نەدراوە، PHP نایدۆزێتەوە. هۆشدارییەک پیشان دەدات کە دەڵێت گۆڕاوەکە نەناسراوە، لە جێگەیدا نرخێکی بەتاڵ بەکاردەهێنێت و بەردەوام دەبێت.

Look again at the examples above. We never told PHP which data type a variable has. PHP works it out by itself: it gives the variable the correct type depending on the value inside it. A language that works like this is called Loosely typed.

جارێکی تر سەیری نموونەکانی سەرەوە بکە. هەرگیز بە PHPـمان نەگوت جۆری دراوەی گۆڕاوەکە چییە. PHP خۆی ئەمە دەزانێت: بەپێی ئەو نرخەی تێیدایە، جۆری گونجاوی پێدەدات. بەو زمانانەی بەم شێوەیە کار دەکەن دەوترێت loosely typed.

In other languages such as C, C++ and Java, the programmer must declare the name and the type of a variable before using it. After that, the variable can hold only that type:

لە زمانەکانی تری وەک C و ⁦C++⁩ و Java، بەرنامەساز دەبێت پێش بەکارهێنانی گۆڕاوێک، ناو و جۆرەکەی ڕابگەیەنێت. لەوە بەدواوە، گۆڕاوەکە تەنها ئەو جۆرە هەڵدەگرێت:

In PHP you just assign. The same variable can even hold different types at different times. var_dump() shows the type PHP chose each time:

لە PHPـدا تەنها نرخ دادەنێیت. هەمان گۆڕاو دەتوانێت لە کاتی جیاوازدا جۆری جیاواز هەڵبگرێت. var_dump() ئەو جۆرە پیشان دەدات کە PHP هەر جارێک هەڵیبژاردووە:

There is much more to say about types: which types exist, how PHP converts between them, and how to check them. That is the topic of the next lecture, Data types.

زۆر شتی تر دەربارەی جۆرەکان هەیە: چ جۆرێک هەیە، PHP چۆن لە نێوانیاندا دەگۆڕێت و چۆن پشکنینیان بۆ دەکەیت. ئەمە بابەتی وانەی داهاتووە، جۆرەکانی دراوە.

Most beginner errors with variables are one of these. The "What happens" column shows the real PHP 8 message.

زۆربەی هەڵەکانی تازەفێربووان لەگەڵ گۆڕاوەکاندا یەکێکن لەمانە. لە خشتەکەدا، بەشی «چی ڕوودەدات» پەیامی ڕاستەقینەی ⁦PHP 8⁩ پیشان دەدات.

The lecture slides end with "Thank you for your attention! Any questions?" Here are the questions a good student asks. Answer each one in your own words first, then open the answer.

سلایدەکانی وانەکە بەم دەقە کۆتاییان دێت: «سوپاس بۆ سەرنجتان! هیچ پرسیارێک؟» ئەمانە ئەو پرسیارانەن کە خوێندکارێکی باش دەیانکات. سەرەتا بە وشەی خۆت وەڵامی هەر یەکێکیان بدەرەوە، پاشان وەڵامەکە بکەرەوە.

A few words are written differently in the glossary and in the body of the notes: «بزاوتن» and «بزوواندن» (dynamize), «سەردانیکەر» and «سەردانکەران» (visitor, visitors), «ڕەوا» and «ڕەوان» (valid), «زمانی ڕاژەخواز» and «زمانێکی بێ‌ڕاژە» (client-side language). The notes also spell Outputting as "Outputing".

هەندێک وشە لە فەرهەنگۆکەکە و لە ناوەڕۆکی تێبینییەکاندا بە دوو شێوەی جیاواز نووسراون: «بزاوتن» و «بزوواندن»، «سەردانیکەر» و «سەردانکەران»، «ڕەوا» و «ڕەوان»، «زمانی ڕاژەخواز» و «زمانێکی بێ‌ڕاژە». هەروەها وشەی ئینگلیزیی Outputting لە تێبینییەکاندا بە هەڵە "Outputing" نووسراوە.