Database Users and Database Languagesبەکارهێنەرەکانی بنکەدراوە و زمانەکانی بنکەدراوە

A database is not built for its own sake. People use it every day: the clerk at the bank counter, the student who checks her marks online, the programmer who builds the marks website and the specialist who keeps the whole system running. Any person who uses a database and gets some benefit from it is called a database user. Users also judge it: however elegant its design, a database that does not give its users the information they need has failed.

بنکەدراوە بۆ خۆی دروست ناکرێت. خەڵک هەموو ڕۆژێک بەکاری دەهێنن: فەرمانبەری بانک لە پشت مێزەکەیەوە، ئەو قوتابییەی لە ئینتەرنێت (Internet) سەیری نمرەکانی دەکات، ئەو بەرنامەسازەی (Software developer) تۆڕگەی (Website) نمرەکان دروست دەکات و ئەو پسپۆڕەی وا دەکات هەموو سیستەمەکە بەردەوام کار بکات. هەر کەسێک بنکەدراوە بەکار بهێنێت و سوودێکی لێ وەربگرێت، پێی دەوترێت بەکارهێنەری بنکەدراوە. هەروەها بەکارهێنەرەکان هەڵیدەسەنگێنن: دیزاینەکەی هەرچەند جوان بێت، ئەو بنکەدراوەیەی زانیاریی (Information) پێویست نەدات بە بەکارهێنەرەکانی، شکستی هێناوە.

Users are grouped by how they interact with the database. Some only press buttons on ready-made screens, some write programs, some type their own questions to the database, and a few control the whole system. The course material names seven groups; the next screens look most closely at the four most important ones.

بەکارهێنەرەکان بەپێی ئەوەی چۆن کار لەگەڵ بنکەدراوە دەکەن پۆلێن دەکرێن. هەندێکیان تەنها دوگمەی سەر شاشە ئامادەکان دادەگرن، هەندێکیان بەرنامە دەنووسن، هەندێکیان پرسیاری خۆیان ڕاستەوخۆ لە بنکەدراوە دەکەن و چەند کەسێکی کەمیش کۆنترۆڵی هەموو سیستەمەکە دەکەن. کەرەستەی کۆرسەکە ناوی حەوت کۆمەڵە دەهێنێت؛ شاشەکانی داهاتوو زیاتر لە چوار گرنگترینیان ورد دەبنەوە.

Here are the seven groups from the course, with one line about each. The course only names groups 3, 6 and 7, so their short meanings come from standard database textbooks.

ئەمە حەوت کۆمەڵەکەی کۆرسەکەیە و بۆ هەر یەکێکیان دێڕێک ڕوونکردنەوە. کۆرسەکە تەنها ناوی کۆمەڵەکانی 3، 6 و 7 دەهێنێت، بۆیە واتا کورتەکانیان لە کتێبە ستانداردەکانی بنکەدراوە وەرگیراون.

The course calls DBAs the most important kind of database user. They are sometimes known as super-users, because they can do everything in the database. A DBA can be one person or a whole team. The DBA defines the database schema (its overall design) and is in charge of controlling the different levels of the database in the organisation – from how the data is kept on the disks to what each group of users may see. You will meet these levels in the next lesson, Database systems and abstraction.

کۆرسەکە بەڕێوەبەرانی بنکەدراوە بە گرنگترین جۆری بەکارهێنەری بنکەدراوە دادەنێت. هەندێک جار پێیان دەوترێت بەکارهێنەری باڵا (super-user)، چونکە دەتوانن هەموو شتێک لە بنکەدراوەدا بکەن. بەڕێوەبەری بنکەدراوە دەکرێت یەک کەس بێت یان تیمێکی تەواو. ئەو سکیمای بنکەدراوەکە (دیزاینە گشتییەکەی) پێناسە دەکات و لە دامەزراوەکەدا بەرپرسی کۆنترۆڵکردنی ئاستە جیاوازەکانی بنکەدراوەکەیە: لە چۆنیەتی هەڵگرتنی دراوە لەسەر دیسکەکانەوە تا ئەوەی هەر کۆمەڵەیەکی بەکارهێنەر بۆی هەیە چی ببینێت. ئەم ئاستانە لە وانەی داهاتوودا دەبینیت: سیستەمەکانی بنکەدراوە و ڕووتکردنەوەی دراوە.

DBAs can grant permissions to every other user, or revoke (take back) them, at any time. In SQL this is done with the commands GRANT and REVOKE, which you meet later in this lesson under DCL and TCL.

بەڕێوەبەرانی بنکەدراوە دەتوانن لە هەر کاتێکدا مۆڵەت بە هەموو بەکارهێنەرەکانی تر بدەن یان بیسەننەوە. لە SQLـدا ئەمە بە فەرمانەکانی GRANT و REVOKE دەکرێت، کە لە درێژەی ئەم وانەیەدا لە بەشی DCL و TCL دەیانبینیت.

Giving people access. To reach the database, a user needs login details: an account name (username) and a password. The DBA creates these user accounts and gives them to the other users when they need them.

ڕێگەدان بە خەڵک بۆ گەیشتن بە بنکەدراوە. بۆ گەیشتن بە بنکەدراوە، بەکارهێنەر پێویستی بە زانیاریی چوونەژوورەوە (Log in) هەیە: ناوی بەکارهێنەر (Username) و تێپەڕەوشە (Password). بەڕێوەبەری بنکەدراوە هەژمارەکانی بەکارهێنەر (User account) دروست دەکات و کاتێک پێویست بێت دەیانداتە بەکارهێنەرەکانی تر.

Backup, recovery and support. DBAs watch over the backup and the recovery of the database, so that records that are lost or damaged can be brought back. They also give technical support: when the technical team raises a problem, the DBA has to solve it.

باکئەپ، گەڕاندنەوەی دراوە و یارمەتیدانی تەکنیکی (Technical support). بەڕێوەبەرانی بنکەدراوە چاودێریی باکئەپ و گەڕاندنەوەی دراوە دەکەن، بۆ ئەوەی ئەگەر تۆمارەکانی (Record) بنکەدراوەکە ون بوون یان تێکچوون، بگەڕێندرێنەوە. هەروەها یارمەتیدانی تەکنیکی پێشکەش دەکەن: کاتێک تیمی تەکنیکی کێشەیەک دەخاتە ڕوو، بەڕێوەبەری بنکەدراوە دەبێت چارەسەری بکات.

Three more duties named by the textbook Database System Concepts: writing the integrity constraints, the rules the data must obey; acting as the link between the users and the technical team; and watching performance, so that the system keeps up when needs change.

سێ ئەرکی تر کە کتێبی ⁦Database System Concepts⁩ ناویان دەهێنێت: نووسینی ڕێساکانی دروستی (Integrity constraint)، واتە ئەو ڕێسایانەی دراوەکە دەبێت پەیڕەویان بکات؛ بوون بە پردی نێوان بەکارهێنەرەکان و تیمی تەکنیکی؛ و چاودێریکردنی ئەدای سیستەمەکە، بۆ ئەوەی کاتێک پێویستییەکان دەگۆڕێن، سیستەمەکە لەگەڵیان بڕوات.

Database designers design and create the structure of the database. That structure includes the tables, the relationships between entities, the schemas, the constraints (rules the data must obey), the indexes (which help to find rows quickly) and the triggers (small programs stored in the database that run by themselves when the data changes).

دیزاینەرانی بنکەدراوە پێکهاتەی بنکەدراوەکە دیزاین دەکەن و دروستی دەکەن. ئەو پێکهاتەیە ئەمانە دەگرێتەوە: خشتەکان، پەیوەندییەکانی (Relationship) نێوان قەوارەکان، سکیماکان، ڕێساکانی دروستی (ئەو یاسایانەی دراوە دەبێت پەیڕەویان بکات)، پێڕستەکان (Database index) (کە یارمەتی دۆزینەوەی خێرای ڕیزەکان (Table row) دەدەن) و پیتکەکانی بنکەدراوە (Database trigger) (بەرنامەی بچووکی هەڵگیراو لە بنکەدراوەدا کە کاتێک دراوە دەگۆڕێت خۆیان کار دەکەن).

They are responsible for the overall design. They decide which data needs to be stored, which relationships exist between the different entities, and what type each attribute will have – for example, whether a date of birth is kept as a date or as text.

ئەوان بەرپرسی دیزاینە گشتییەکەن. بڕیار دەدەن کام دراوە پێویستە هەڵبگیرێت، چ پەیوەندییەک لە نێوان قەوارە جیاوازەکاندا هەیە و هەر خەسڵەت چ جۆرێکی دەبێت – بۆ نموونە، ئایا ڕێکەوتی لەدایکبوون وەک بەروار هەڵدەگیرێت یان وەک دەق.

Designers do most of their work before the database exists, with E-R diagrams (E-R modelling) and the design steps of the development life cycle. The DBA then runs and protects what they designed. In a small organisation the same person often does both jobs.

دیزاینەرەکان زۆربەی کارەکەیان پێش بوونی بنکەدراوەکە دەکەن، بە هێڵکارییەکانی قەوارە و پەیوەندی (E-R diagram) (مۆدێلی قەوارە و پەیوەندی) و هەنگاوەکانی دیزاین لە سووڕی ژیانی گەشەپێدانی بنکەدراوە. پاشان بەڕێوەبەری بنکەدراوە ئەوەی ئەوان دیزاینیان کردووە بەڕێوە دەبات و دەیپارێزێت. لە دامەزراوەیەکی بچووکدا زۆرجار هەمان کەس هەردوو کارەکە دەکات.

Naive users, also known as end users, have no knowledge of the DBMS. Still, they use database applications often to get the results they want, with the help of the screens (the interface) that the application gives them.

بەکارهێنەرە ساکارەکان، کە پێیان دەوترێت بەکارهێنەری کۆتاییش، هیچ زانیارییەکیان دەربارەی سیستەمی بەڕێوەبردنی بنکەدراوە نییە. لەگەڵ ئەوەشدا زۆرجار نەرمەواڵەکانی بەکارهێنانی (Application software) بنکەدراوە بەکار دەهێنن بۆ گەیشتن بەو ئەنجامانەی دەیانەوێت، بە یارمەتیی ئەو شاشانەی (ڕووکار (Interface)) کە بەرنامەکە پێیان دەدات.

Example: Dilan works at the counter of a mobile-phone shop. She types a customer's phone number, presses Search, and the screen shows the customer's bills. She never writes SQL and never sees a table. Naive here does not mean foolish; it only means that she does not need to know how the database works.

نموونە: دیلان لە پشت مێزی فرۆشگایەکی مۆبایل کار دەکات. ژمارەی مۆبایلی کڕیارێک دەنووسێت، دوگمەی Search دادەگرێت و شاشەکە پسوولەکانی کڕیارەکە پیشان دەدات. هەرگیز SQL نانووسێت و هەرگیز خشتەیەک نابینێت. لێرەدا ساکار بە مانای گێل نییە؛ تەنها مانای ئەوەیە کە پێویست ناکات بزانێت بنکەدراوەکە چۆن کار دەکات.

Application programmers, also known as back-end developers, are computer professionals. They write the application programs – in languages such as C, C++, Java, PHP or Python – and the user interface, so that other users can work with the database through these applications.

بەرنامەسازانی نەرمەواڵەی بەکارهێنان، کە پێیان دەوترێت گەشەپێدەری بەشی پشتەوەش (Back end)، پسپۆڕی کۆمپیوتەرن. نەرمەواڵەکانی بەکارهێنان دەنووسن – بە زمانی وەک C، ⁦C++⁩، Java، PHP یان Python – لەگەڵ ڕووکاری بەکارهێنەر، بۆ ئەوەی بەکارهێنەرەکانی تر لە ڕێگەی ئەم بەرنامانەوە کار لەگەڵ بنکەدراوە بکەن.

They have deep knowledge of the DBMS and of databases. They talk to the database in a database access language, usually SQL. The general-purpose language whose programs contain that SQL (PHP, Java, Python, C#) is called the Host language.

زانیارییەکی قووڵیان دەربارەی سیستەمی بەڕێوەبردنی بنکەدراوە و بنکەدراوەکان هەیە. بە زمانێکی بنکەدراوە (Database language)، کە زۆرجار SQLـە، قسە لەگەڵ بنکەدراوە دەکەن. ئەو زمانە گشتییەی بەرنامەکانی ئەو SQLـە لەخۆ دەگرن (PHP، Java، Python، ⁦C#⁩) پێی دەوترێت زمانی خانەخوێ.

The course names three more groups without describing them. Here is what each group does, as standard database textbooks describe it.

کۆرسەکە ناوی سێ کۆمەڵەی تر دەهێنێت بەبێ ئەوەی وەسفیان بکات. ئەمە ئەو کارەیە کە هەر کۆمەڵەیەک دەیکات، وەک کتێبە ستانداردەکانی بنکەدراوە وەسفی دەکەن.

Some people never touch the database but still depend on it: Secondary users only receive its output. In a college registry office, the clerks print transcripts from a ready-made screen (naive users), the registrar asks once "how many students take six or more courses?" (a casual user), and the students and teachers who receive the transcripts and class lists are secondary users.

هەندێک کەس هەرگیز دەست لە بنکەدراوە نادەن، بەڵام هێشتا پشتی پێ دەبەستن: بەکارهێنەرە ناڕاستەوخۆکان (Secondary user) تەنها دەرخستەکەی وەردەگرن. لە نووسینگەی تۆمارکردنی کۆلێژێکدا، فەرمانبەرەکان لە شاشەیەکی ئامادەوە بڕوانامەی نمرە چاپ دەکەن (بەکارهێنەرە ساکارەکان)، بەرپرسی تۆمارکردن جارێک دەپرسێت «چەند قوتابی شەش وانە یان زیاتر دەخوێنن؟» (بەکارهێنەرێکی کاتی) و ئەو قوتابی و مامۆستایانەی بڕوانامە و لیستی پۆلەکان وەردەگرن بەکارهێنەرە ناڕاستەوخۆکانن.

Users and programs talk to the DBMS in a database language (the course calls it the database access language). Database languages do the critical work that makes a DBMS useful: reading, searching, inserting, updating and deleting the data stored in the database – and also building its structure and controlling who may use it.

بەکارهێنەرەکان و بەرنامەکان بە زمانێکی بنکەدراوە قسە لەگەڵ سیستەمی بەڕێوەبردنی بنکەدراوە دەکەن (کۆرسەکە پێی دەڵێت زمانی دەستڕاگەیشتن بە بنکەدراوە). زمانەکانی بنکەدراوە ئەو کارە گرنگانە دەکەن کە سیستەمی بەڕێوەبردنی بنکەدراوە بەسوود دەکەن: خوێندنەوە، گەڕان، زیادکردن، نوێکردنەوە و سڕینەوەی ئەو دراوەیەی لە بنکەدراوەدا هەڵگیراوە – هەروەها دروستکردنی پێکهاتەکەی و کۆنترۆڵکردنی ئەوەی کێ بۆی هەیە بەکاری بهێنێت.

The commands are grouped into four families:

فەرمانەکان لە چوار خێزاندا کۆکراونەتەوە:

DDL works on the shape of the database. CREATE makes a new object, such as a table; ALTER changes it; DROP removes it together with all its rows; TRUNCATE empties a table but keeps the table itself; RENAME gives an object a new name; and COMMENT stores a short description of a table or column inside the database.

DDL کار لەسەر شێوەی بنکەدراوەکە دەکات. CREATE شتێکی نوێ دروست دەکات، وەک خشتەیەک؛ ALTER دەیگۆڕێت؛ DROP لەگەڵ هەموو ڕیزەکانیدا لای دەبات؛ TRUNCATE خشتەیەک بەتاڵ دەکاتەوە بەڵام خودی خشتەکە دەهێڵێتەوە؛ RENAME ناوێکی نوێ دەدات بە شتێک؛ و COMMENT وەسفێکی کورتی خشتەیەک یان ستوونێک لەناو بنکەدراوەکە هەڵدەگرێت.

DML works on the rows inside. INSERT adds rows, UPDATE changes them, DELETE removes some of them and SELECT reads them. The other three names in the course come from Oracle's SQL: MERGE inserts or updates in one statement (it updates a row if it already exists and inserts it if not), CALL runs a small program stored in the database, and EXPLAIN PLAN shows the steps the DBMS plans to take to run a query, without running it.

DML کار لەسەر ڕیزەکانی ناوەوە دەکات. INSERT ڕیز زیاد دەکات، UPDATE دەیانگۆڕێت، DELETE هەندێکیان دەسڕێتەوە و SELECT دەیانخوێنێتەوە. سێ ناوەکەی تری کۆرسەکە لە SQLـی Oracleـەوە هاتوون: MERGE لە یەک فەرماندا زیاد دەکات یان نوێ دەکاتەوە (ئەگەر ڕیزەکە هەبێت نوێی دەکاتەوە و ئەگەر نەبێت زیادی دەکات)، CALL بەرنامەیەکی بچووکی هەڵگیراو لە بنکەدراوەدا جێبەجێ دەکات و EXPLAIN PLAN ئەو هەنگاوانە پیشان دەدات کە سیستەمی بەڕێوەبردنی بنکەدراوە پلانی بۆ داناوە بۆ جێبەجێکردنی پرسێک، بەبێ ئەوەی جێبەجێی بکات.

You have already written CREATE, ALTER, DROP, INSERT, UPDATE, DELETE and SELECT in the Web Programming course, with code that runs: see DDL and DML and DQL in SQLite basics.

پێشتر لە کۆرسی بەرنامەسازیی وێبدا CREATE، ALTER، DROP، INSERT، UPDATE، DELETE و SELECTت بە کۆدێک نووسیوە کە کار دەکات: سەیری DDL و DML و DQL لە وانەی بنەڕەتەکانی SQLite بکە.

DCL controls who may do what. GRANT gives a user (or a role) a permission, for example to read one table; REVOKE takes it back. It is the DBA's tool for least privilege. SQLite has no DCL, because it has no users (SQLite basics); MySQL, SQL Server and Oracle do.

DCL کۆنترۆڵی ئەوە دەکات کێ بۆی هەیە چی بکات. GRANT مۆڵەتێک دەدات بە بەکارهێنەرێک (یان بە ڕۆڵێک)، بۆ نموونە بۆ خوێندنەوەی یەک خشتە؛ REVOKE دەیسەنێتەوە. ئەمە ئامرازی بەڕێوەبەری بنکەدراوەیە بۆ بنەمای کەمترین مۆڵەت. SQLite DCLـی نییە، چونکە هیچ بەکارهێنەرێکی نییە (بنەڕەتەکانی SQLite)؛ بەڵام MySQL، ⁦SQL Server⁩ و Oracle هەیانە.

TCL controls transactions. A transaction is a group of changes that must all happen or none of them, like moving money from one account to another. COMMIT makes the changes of the transaction permanent, ROLLBACK cancels them, and SAVEPOINT marks a point inside the transaction that you can roll back to without cancelling everything. The lesson Transactions explains this in full.

TCL کۆنترۆڵی مامەڵەکان دەکات. مامەڵە کۆمەڵێک گۆڕانکارییە کە دەبێت یان هەموویان ڕوو بدەن یان هیچیان، وەک گواستنەوەی پارە لە هەژمارێکەوە بۆ هەژمارێکی تر. COMMIT گۆڕانکارییەکانی مامەڵەکە هەمیشەیی دەکات، ROLLBACK هەڵیاندەوەشێنێتەوە و SAVEPOINT خاڵێک لەناو مامەڵەکە دیاری دەکات کە دەتوانیت بگەڕێیتەوە بۆی بەبێ هەڵوەشاندنەوەی هەموو شتێک. وانەی مامەڵەکان ئەمە بە تەواوی ڕوون دەکاتەوە.

There are two kinds of DML. A high-level (declarative) DML such as SQL says what you want, and one statement works on a whole set of rows at once: set-at-a-time. A low-level (procedural) DML gets one record per call, so the program needs a loop and must say how to move from record to record: record-at-a-time, as in the old navigational databases. It only works inside a program.

دوو جۆر DML هەیە. DMLـی ئاستبەرز (ڕوونکەرەوە، declarative)ی وەک SQL دەڵێت چیت دەوێت و یەک ڕستە لە یەک کاتدا کار لەسەر کۆمەڵێکی تەواوی ڕیزەکان دەکات: کۆمەڵ بە کۆمەڵ (set-at-a-time). DMLـی ئاستنزم (ڕێکاری، procedural) لە هەر بانگکردنێکدا یەک تۆمار دەهێنێت، بۆیە بەرنامەکە پێویستی بە خولێک (Loop) هەیە و دەبێت بڵێت چۆن لە تۆمارێکەوە بڕوات بۆ تۆمارێکی تر: تۆمار بە تۆمار (record-at-a-time)، وەک لە بنکەدراوە ڕێگادۆزە کۆنەکاندا. تەنها لەناو بەرنامەیەکدا کار دەکات.

The same contrast, procedural against declarative, sits under SQL itself: see relational algebra and calculus.

هەمان جیاوازی، ڕێکاری بەرامبەر ڕوونکەرەوە، لە ژێر خودی SQLـیشدا هەیە: بڕوانە جەبری پەیوەندیدار و ژمێرکاری.

A program written in a host language can reach the DBMS in three ways:

بەرنامەیەک کە بە زمانێکی خانەخوێ نووسراوە بە سێ ڕێگا دەگاتە سیستەمی بەڕێوەبردنی بنکەدراوە: