Building and Caring for a PCپێکەوەنان و چاودێریکردنی کۆمپیوتەر

A desktop computer is not one machine but a set of parts that work together: a case, a motherboard, a CPU with its cooler, RAM, storage, a power supply and often a graphics card. Building (or assembling) a PC means putting these parts together in the right order, connecting them, and checking that the computer starts. IT technicians do the same steps, in smaller pieces, every time they upgrade or repair a computer: adding RAM, changing a drive or cleaning a dusty fan.

کۆمپیوتەری مێزی یەک ئامێر نییە، بەڵکو کۆمەڵێک پارچەیە کە پێکەوە کار دەکەن: کەیس (System unit)، بۆردی سەرەکی، CPU لەگەڵ ساردکەرەوەکەی، RAM، ئامێری خەزنکردن (Storage device)، سەرچاوەی وزە و زۆرجار کارتی گرافیک. پێکەوەنانی کۆمپیوتەر واتە ئەم پارچانە بە ڕیزی دروست بخەیتە سەر یەک، پێکەوەیان ببەستیت و بپشکنیت کە کۆمپیوتەرەکە دەست بە کار دەکات. تەکنیسیەنەکانی IT هەمان هەنگاوەکان، بە پارچەی بچووکتر، هەموو جارێک دەکەن کە کۆمپیوتەر نوێ دەکەنەوە یان چاکی دەکەنەوە: زیادکردنی RAM، گۆڕینی درایڤێک یان پاککردنەوەی پانکەیەکی پڕ لە تۆز.

This lesson follows the course's assembly steps, updated for a 2026 PC, and ends with how to keep a computer clean and healthy. The parts themselves are explained in earlier lessons: the motherboard and power supply, the CPU, cooling and memory.

ئەم وانەیە هەنگاوەکانی پێکەوەنانی کۆرسەکە دەگرێتە بەر، نوێکراوە بۆ کۆمپیوتەرێکی ⁦2026⁩ و بە چۆنیەتیی پاک و ساغ ڕاگرتنی کۆمپیوتەر کۆتایی دێت. خودی پارچەکان لە وانەکانی پێشوودا ڕوون کراونەتەوە: بۆردی سەرەکی و سەرچاوەی وزە، CPU، ساردکردنەوە و بیرگە.

Step one in the course is to prepare the system unit: lay out every part you will assemble and check that nothing is missing. You need very few tools:

یەکەم هەنگاو لە کۆرسەکەدا ئامادەکردنی کەیسە: هەموو ئەو پارچانەی پێکیان دەخەیت دابنێ و بپشکنە کە هیچیان کەم نییە. ئامرازی زۆرت پێویست نییە:

Work at a large table, in good light, on a hard floor — not on a carpet or a bed. Keep drinks away and keep every part in its box or anti-static bag until you need it.

لەسەر مێزێکی گەورە کار بکە، لە ڕووناکییەکی باشدا و لەسەر زەوییەکی ڕەق — نەک لەسەر فەرش یان قەرەوێڵە. خواردنەوە دوور بخەرەوە و هەر پارچەیەک لەناو قوتوو یان کیسە دژە-ستاتیکەکەیدا بهێڵەرەوە تا پێویستت پێی دەبێت.

Before you open a computer or touch any part inside it: shut it down, switch the power supply off and pull out the power cord. Then press the power button for a few seconds to drain the power that is still stored on the board. The course gives these same first steps before installing a processor and before installing memory.

پێش ئەوەی کۆمپیوتەر بکەیتەوە یان دەست لە هەر پارچەیەکی ناوی بدەیت: بیکوژێنەرەوە، سەرچاوەی وزە بکوژێنەرەوە و وایەری کارەباکەی دەربهێنە. پاشان دوگمەی هەڵکردن بۆ چەند چرکەیەک دابگرە تا ئەو کارەبایەی هێشتا لەسەر بۆردەکە ماوە بڕوات. کۆرسەکە هەمان ئەم یەکەم هەنگاوانە پێش دانانی پرۆسێسەر و پێش دانانی بیرگە دەدات.

Walk across a carpet in winter and touch a door handle: you may feel a tiny shock. That jump of stored electricity is electrostatic discharge (ESD). The same thing can happen between your hand and a memory module or a CPU — and chips can be damaged by discharges far too small for you to feel. Worse, ESD damage may not show at once: the part may work for a while and then fail now and then, which is very hard to find. The course warns that memory modules are especially sensitive.

لە زستاندا بەسەر فەرشێکدا بڕۆ و دەست لە دەسکی دەرگایەک بدە: لەوانەیە شۆکێکی زۆر بچووک هەست پێ بکەیت. ئەو بازدانەی کارەبای کۆکراوە دەرچوونی کارەبای ستاتیکە (Electrostatic discharge) ⁦(ESD)⁩. هەمان شت دەتوانێت لە نێوان دەستت و مۆدیوڵێکی بیرگە یان CPUـدا ڕوو بدات — و چیپەکان (Microchip) دەتوانن بە بارگەیەک تێک بچن کە زۆر بچووکترە لەوەی هەستی پێ بکەیت. خراپتر ئەوەیە کە زیانی ESD لەوانەیە یەکسەر دەرنەکەوێت: پارچەکە ماوەیەک کار دەکات و پاشان جار نا جار تێک دەچێت، کە دۆزینەوەی زۆر قورسە. کۆرسەکە ئاگادار دەکاتەوە کە مۆدیوڵەکانی بیرگە بە تایبەتی هەستیارن.

"Identify the components" is the first assembly step. For a new build it means more than counting boxes: the parts must be compatible. Five checks catch almost every problem:

«ناسینەوەی پارچەکان» یەکەم هەنگاوی پێکەوەنانە. بۆ کۆمپیوتەرێکی نوێ واتای زیاترە لە ژماردنی قوتووەکان: پارچەکان دەبێت پێکەوە بگونجێن. پێنج پشکنین نزیکەی هەموو کێشەیەک دەگرن:

The details are in earlier lessons: the CPU socket must match the CPU, board sizes, choosing the watts and DDR generations and the notch. Manufacturers also publish a list of tested memory for each board (ASUS calls it the QVL, the qualified vendor list).

وردەکارییەکان لە وانەکانی پێشوودان: سۆکێتی CPU دەبێت لەگەڵ CPU بگونجێت، قەبارەی بۆردەکان، هەڵبژاردنی وات و نەوەکانی DDR و کەلێنەکە. دروستکەران بۆ هەر بۆردێک لیستێکی بیرگەی تاقیکراوەش بڵاو دەکەنەوە (ASUS پێی دەڵێت QVL، لیستی دابینکەرە پەسەندکراوەکان).

The course splits assembly into three parts: preparing the system unit, preparing the motherboard, and finishing the system unit. In order:

کۆرسەکە پێکەوەنان دەکاتە سێ بەش: ئامادەکردنی کەیس، ئامادەکردنی بۆردی سەرەکی و تەواوکردنی کەیس. بە ڕیز:

Remove the side panel of the system unit (usually two screws at the back, or a glass panel with thumb screws). Inside, the flat metal wall where the motherboard sits has rows of small holes. Standoffs are short metal pillars that screw into these holes. The motherboard rests on top of the standoffs, and its screws go into them.

دیوی لاتەنیشتی کەیس لاببە (زۆرجار دوو پێچ لە پشتەوە، یان دیوێکی شووشەیی بە پێچی دەستی). لە ناوەوە، ئەو دیوارە کانزاییە تەختەی بۆردی سەرەکی لەسەری دادەنرێت چەند ڕیزێک کونی بچووکی هەیە. پایەکانی بۆرد کۆڵەکەی کانزایی کورتن کە لەم کونانەدا دەبەسترێن. بۆردە سەرەکییەکە لەسەر پایەکانی بۆرد ڕادەوەستێت و پێچەکانی دەچنە ناویانەوە.

Why not screw the board straight onto the metal? The back of a motherboard is covered in tiny solder points. Touching the metal case would connect them all — a short circuit. The standoffs hold the board a few millimetres away. Put a standoff only where the board has a hole: an extra one under the board can touch the circuits and short them. A full-size ATX board usually takes nine screws; many cases come with the standoffs already fitted.

بۆچی بۆردەکە ڕاستەوخۆ بە کانزاکەوە نەبەستین؟ پشتی بۆردی سەرەکی پڕە لە خاڵی لەحیمی بچکۆلە. بەرکەوتنی کەیسی کانزایی هەموویان بە یەکەوە دەبەستێت — کارەبا ڕێگای هەڵە دەگرێت ⁦(short circuit)⁩. پایەکانی بۆرد بۆردەکە چەند میلیمەترێک دوور ڕادەگرن. پایەی بۆرد تەنها لەو شوێنەدا دابنێ کە بۆردەکە کونی هەیە: یەکێکی زیادە لە ژێر بۆردەکەدا دەتوانێت بەر بازنەکان بکەوێت و تێکیان بدات. بۆردێکی ATXـی تەواو زۆرجار نۆ پێچی دەوێت؛ زۆرێک لە کەیسەکان پایەکانی بۆردیان پێشتر تێدا بەستراوە.

Before the board goes in, press the I/O shield (the metal plate with holes for the rear ports) into the back of the case, unless the board has it built in. Lower the board at an angle so its ports slide into the shield, then lay it on the standoffs without dragging it across them, and start with the centre screw.

پێش ئەوەی بۆردەکە بچێتە ناوەوە، پلێتی دەرچەکان (Port) (ئەو پلێتە کانزاییەی کون کونە بۆ دەرچەکانی پشتەوە) بخەرە پشتی کەیسەوە، مەگەر بۆردەکە خۆی هەیبێت. بۆردەکە بە لاری دابگرە تا دەرچەکانی بخلیسکێنە ناو پلێتەکەوە، پاشان بەبێ ڕاکێشان بەسەر پایەکانی بۆرددا دایبنێ و بە پێچی ناوەڕاست دەست پێ بکە.

The course's processor installation has four steps: (1) power off and remove the power cord; (2) use proper anti-static handling; (3) release the CPU retention plate (lift the lever and open the metal frame); (4) insert the CPU into the socket — it only goes in one way.

دانانی پرۆسێسەر لە کۆرسەکەدا چوار هەنگاوە: (١) بیکوژێنەرەوە و وایەری کارەبا دەربهێنە؛ (٢) ڕێکارە دژە-ستاتیکەکان جێبەجێ بکە؛ (٣) پلێتی ڕاگرتنی CPU بکەرەوە (دەسکەکە بەرز بکەرەوە و چوارچێوە کانزاییەکە بکەرەوە)؛ (٤) CPU بخەرە ناو سۆکێتەکەوە — تەنها بە یەک ئاڕاستە دەچێتە ناوەوە.

How do you find that one way? Look for a small triangle printed on one corner of the CPU and a matching triangle on the socket frame (on current Intel boards at the lower-left, on AMD AM5 at the top-left, as the board maker's guide shows). Two notches on the CPU's edges also fit two small keys in the socket. Hold the CPU by its edges, line up the triangles and lower it straight down — no pushing. Then close the frame and lock the lever; on many boards the plastic socket cover pops off by itself. Keep that cover: it protects the socket if the board ever goes back for repair.

ئەو یەک ئاڕاستەیە چۆن دەدۆزیتەوە؟ بەدوای سێگۆشەیەکی بچووکدا بگەڕێ کە لەسەر گۆشەیەکی CPU چاپ کراوە و سێگۆشەیەکی هاوشێوە لەسەر چوارچێوەی سۆکێتەکە (لەسەر بۆردەکانی ئێستای Intel لە خوارەوەی چەپ، لەسەر ⁦AM5⁩ـی AMD لە سەرەوەی چەپ، وەک ڕێبەرنامەی دروستکەری بۆردەکە پیشانی دەدات). دوو کەلێن لە لێوارەکانی CPUـدا لەسەر دوو کلیلی بچووکی ناو سۆکێتەکەش جێ دەگرن. CPU لە لێوارەکانیەوە بگرە، سێگۆشەکان ڕێک بخە و ڕاست بەرەو خوارەوە دایبگرە — بەبێ پاڵنان. پاشان چوارچێوەکە دابخە و دەسکەکە قوفڵ بکە؛ لەسەر زۆرێک لە بۆردەکان سەرپۆشە پلاستیکییەکەی سۆکێت خۆی دەکەوێتە دەرەوە. ئەو سەرپۆشە بپارێزە: ئەگەر بۆردەکە بۆ چاککردنەوە بگەڕێنرێتەوە، سۆکێتەکە دەپارێزێت.

The top of the CPU and the bottom of the cooler look smooth, but under a magnifying glass both are rough. The tiny gaps between them fill with air, and air carries heat badly. Thermal paste fills those gaps so the heat flows into the cooler's heat sink. The course says: place a pea-sized dab of paste on the centre of the CPU. Intel's own guide says "no larger than a grain of rice". The pressure of the cooler spreads it.

سەری CPU و ژێری ساردکەرەوەکە لووس دەردەکەون، بەڵام لە ژێر زەڕەبیندا هەردووکیان زبرن. کەلێنە بچکۆلەکانی نێوانیان پڕ دەبن لە هەوا و هەوا گەرمی بە خراپی دەگوازێتەوە. پەیستی گەرمی ئەو کەلێنانە پڕ دەکاتەوە تا گەرمییەکە بڕوات بۆ ناو هێت سینکی (Heat sink) ساردکەرەوەکە. کۆرسەکە دەڵێت: خاڵێک پەیستی گەرمی بە قەبارەی نۆکێک لەسەر ناوەڕاستی CPU دابنێ. ڕێبەرنامەکەی Intel خۆی دەڵێت «لە دەنکە برنجێک گەورەتر نەبێت». فشاری ساردکەرەوەکە بڵاوی دەکاتەوە.

The cooler itself — air cooler or liquid cooler — is explained in Heat and cooling.

خودی ساردکەرەوەکە — ساردکەرەوەی هەوایی یان ساردکردنەوەی شلەیی (Liquid cooling) — لە گەرمی و ساردکردنەوەدا ڕوون کراوەتەوە.

The course's step "attach the memory circuit boards" is quick, but it is where most first builds go wrong. Before you start: power off, unplug, and ground yourself — memory modules are especially easy to damage with static, and the damage may only show later as random crashes.

هەنگاوی «دانانی تەختە کارەباییەکانی بیرگە» لە کۆرسەکەدا خێرایە، بەڵام ئەو شوێنەیە کە زۆربەی یەکەم پێکەوەنانەکان تێیدا هەڵە دەبن. پێش دەستپێکردن: بیکوژێنەرەوە، وایەرەکەی دەربهێنە و خۆت بە زەوییەوە ببەستە — مۆدیوڵەکانی بیرگە بە ئاسانی بە ستاتیک تێک دەچن و لەوانەیە زیانەکە تەنها دواتر وەک داڕمانی هەڕەمەکی دەربکەوێت.

Removing a module (the course's steps): push down on the retaining tabs that hold the module — carefully, so you do not bend them too far. The module lifts slightly out of the slot; once it is released, lift it out by its edges. The drawing on the CPU screen above shows the notch and the tabs.

دەرهێنانی مۆدیوڵێک (هەنگاوەکانی کۆرسەکە): قوفڵە ڕاگرەکان کە مۆدیوڵەکەیان گرتووە دابگرە — بە ئاگاداری، تا زۆر نەیانچەمێنیتەوە. مۆدیوڵەکە کەمێک لە شوێنەکە بەرز دەبێتەوە؛ کاتێک ئازاد بوو، لە لێوارەکانیەوە دەری بهێنە. وێنەکەی شاشەی CPU لە سەرەوە کەلێن و قوفڵەکان پیشان دەدات.

Which RAM to buy, how much, and why pairs give dual channel is explained in How much RAM, and when to add more. After the first boot, check in the UEFI that the full amount appears.

کام RAM بکڕیت، چەند و بۆچی جووت دوو کەناڵ دەدات، لە چەند RAM و کەی زیادی بکەیتدا ڕوون کراوەتەوە. دوای یەکەم بووتکردن، لە UEFIـدا بپشکنە کە هەموو بڕەکە دەردەکەوێت.

In a 2026 PC the main drive is usually an M.2 NVMe SSD: a small stick that lies flat on the motherboard. Slide it into the M.2 slot at a slight angle, press it down and fix it with the tiny screw (or the tool-free latch); many boards put a metal heat spreader on top. No cable is needed.

لە کۆمپیوتەرێکی ⁦2026⁩ـدا درایڤە سەرەکییەکە زۆرجار SSDـێکی M.2 NVMeـە: داردەستێکی بچووک کە تەخت لەسەر بۆردی سەرەکی ڕادەکشێت. بە لارییەکی کەم بیخلیسکێنە ناو شوێنی M.2ـەوە، دایبگرە و بە پێچە بچکۆلەکە (یان قوفڵە بێ ئامرازەکە) جێگیری بکە؛ زۆرێک لە بۆردەکان پارچەیەکی کانزایی ساردکەرەوەی لەسەر دادەنێن. هیچ کێبڵێک پێویست نییە.

Older-style drives — 2.5-inch SSDs, 3.5-inch hard disks and optical drives — go into drive bays. The course explains: some bays have rails; otherwise slip rails (or a tray) onto the sides of the drive, then slide the drive into an empty bay. For an optical drive, remove the bezel (the small cover on the front of the case); for a hard disk you do not, because it sits inside. The course also advises using the bays as near the top of the system unit as are free; in a modern case, use the bays or trays its manual shows (many cases hide them under a cover or behind the motherboard tray). Each such drive needs two cables: a SATA data cable to the motherboard and a SATA power cable from the power supply.

درایڤە کۆنترەکان — SSDـی ⁦2.5⁩ ئینچ، هارد دیسکەکانی ⁦3.5⁩ ئینچ و درایڤی دیسکی لەیزەری — دەچنە ناو شوێنی درایڤەکان. کۆرسەکە ڕوونی دەکاتەوە: هەندێک شوێن ڕەیڵیان هەیە؛ ئەگەر نا، ڕەیڵ (یان سینییەک) بخەرە سەر لاکانی درایڤەکە، پاشان درایڤەکە بخلیسکێنە ناو شوێنێکی بەتاڵەوە. بۆ درایڤی دیسکی لەیزەری، ڕووپۆشی پێشەوە (سەرپۆشە بچووکەکەی پێشی کەیس) لاببە؛ بۆ هارد دیسک لای نابەیت، چونکە لە ناوەوە دادەنرێت. کۆرسەکە هەروەها ئامۆژگاری دەکات ئەو شوێنانە بەکار بهێنیت کە تا بکرێت نزیکی سەرەوەی کەیسەکەن و بەتاڵن؛ لە کەیسێکی ئەمڕۆدا، ئەو شوێن یان سینییانە بەکار بهێنە کە ڕێبەرنامەکەی پیشانی دەدات (زۆرێک لە کەیسەکان لە ژێر سەرپۆشێک یان لە پشتی بۆردەکەدا دەیانشارنەوە). هەر درایڤێکی لەم جۆرە دوو کێبڵی دەوێت: کێبڵی دراوەی SATA بۆ بۆردی سەرەکی و کێبڵی وزەی SATA لە سەرچاوەی وزەوە.

A graphics card goes into the long PCIe x16 slot nearest the CPU. Remove the metal covers at the back of the case where its ports will be, press the card in until the slot's latch clicks, and fix it with one or two screws. Powerful cards also need their own power cable from the power supply.

کارتی گرافیک دەچێتە ناو شوێنە درێژەکەی PCIe ⁦x16⁩ کە لە هەمووان نزیکترە لە CPU. ئەو سەرپۆشە کانزاییانەی پشتی کەیس لاببە کە دەرچەکانی کارتەکە لەوێ دەبن، کارتەکە دابگرە تا قوفڵی شوێنەکە دادەخرێت و بە یەک یان دوو پێچ جێگیری بکە. کارتە بەهێزەکان کێبڵی وزەی تایبەتی خۆشیان لە سەرچاوەی وزەوە پێویستە.

Insert the power supply into its place in the system unit (usually at the bottom, with its fan facing a vent) and fix it with four screws at the back. Then connect its cables. The course lists the cables to the drives, the optical drive, the motherboard LED panel and the fan; a 2026 build needs these:

سەرچاوەی وزە بخەرە شوێنی خۆیەوە لە کەیسدا (زۆرجار لە خوارەوە، بە پانکەکەیەوە بەرەو کونێکی هەوا) و بە چوار پێچ لە پشتەوە جێگیری بکە. پاشان کێبڵەکانی ببەستە. کۆرسەکە کێبڵەکانی درایڤەکان، درایڤی دیسکی لەیزەری، پانێڵی گڵۆپەکانی بۆردی سەرەکی و پانکەکە دەژمێرێت؛ کۆمپیوتەرێکی ⁦2026⁩ ئەمانەی پێویستە:

How many watts the power supply needs, and the kinds of power supply, are taught in The power supply unit (PSU).

سەرچاوەی وزە چەند واتی پێویستە و جۆرەکانی سەرچاوەی وزە لە سەرچاوەی وزە ⁦(PSU)⁩دا دەخوێنرێن.

The course's last steps: plug the power cord into the power supply, power on the computer — does it boot? — and, when everything works, put the side panel back. Here is what "does it boot?" means in practice:

دوایین هەنگاوەکانی کۆرسەکە: وایەری کارەبا بە سەرچاوەی وزەوە ببەستە، کۆمپیوتەرەکە هەڵبکە — ئایا بووتکردنەکە سەردەکەوێت؟ — و کاتێک هەموو شتێک کار دەکات، دیوی لاتەنیشت بگەڕێنەرەوە. «ئایا بووتکردنەکە سەردەکەوێت؟» بە کردەوە واتای ئەمەیە:

A computer that is cleaned now and then lives longer and stays quieter and cooler. Doing small checks and cleaning before something breaks is called preventive maintenance.

کۆمپیوتەر کە جار نا جار پاک دەکرێتەوە تەمەنی درێژتر دەبێت و بێدەنگتر و ساردتر دەمێنێتەوە. ئەنجامدانی پشکنین و پاککردنەوەی بچووک پێش ئەوەی شتێک تێک بچێت پێی دەوترێت چاککاریی پێشوەختە (Preventive maintenance).