Chapterبەش 1 · Lectureوانە 1.2

Cellular Networks and Mobile Generationsڕایەڵەکانی مۆبایل و نەوەکانی ڕایەڵەی مۆبایل

How a cellular network works: cells, base stations and the wireless last link; why neighbouring cells use different frequencies and distant ones reuse them; handover; GSM; and the generations from 1G to 5G and 6G, with the 5G facts checked and corrected.

چۆن کار دەکات: ، و بەستنەوەی کۆتایی ؛ بۆچی جیاواز بەکار دەهێنن و دوورەکان دووبارە بەکاری دەهێننەوە؛ ؛ ؛ هەروەها لە ⁦1G⁩ـەوە تا ⁦5G⁩ و ⁦6G⁩، لەگەڵ ڕاستییەکانی ⁦5G⁩ کە پشکنراون و ڕاست کراونەتەوە.

20 min read22 خولەک خوێندنەوە · 18 stepsهەنگاو

What you will learnچی فێر دەبیت

Explain what a cellular network is and why its last link is wireless.
Explain why neighbouring cells use different frequencies and how frequency reuse works.
Describe a handover and what starts it.
Place GSM and each generation from 1G to 6G with what it brought.
Read 5G claims critically: launch dates, OFDM and peak speeds.

ڕوونی بکەیتەوە چییە و بۆچی بەستنەوەی کۆتاییەکەی .
ڕوونی بکەیتەوە بۆچی جیاواز بەکار دەهێنن و چۆن کار دەکات.
وەسفی بکەیت و ئەوەی دەستی پێدەکات.
و هەر لە ⁦1G⁩ـەوە تا ⁦6G⁩ لەگەڵ ئەوەی هێنای لە شوێنی خۆیدا دابنێیت.
بانگەشەکانی ⁦5G⁩ بە وردی بخوێنیتەوە: ڕێکەوتی دەستپێک، و خێرایی لووتکە.

What is a cellular network?ڕایەڵەی مۆبایل چییە؟

A cellular network — the mobile network your phone uses — is a communication network whose last link is wireless. The land is divided into small areas called cells. Each cell is served by at least one fixed radio station, the base station, usually on a tower or a rooftop. Your phone talks to the base station of the cell it is in; from there the network continues mostly over fibre and cables.

— کە پێی دەوترێت — پەیوەندییە کە بەستنەوەی کۆتاییەکەی . زەوی دابەش دەکرێت بۆ چەند ناوچەیەکی بچووک کە پێیان دەوترێت . هەر لانیکەم یەک وێستگەی ڕادیۆیی جێگیر خزمەتی دەکات، کە و زۆرجار لەسەر تاوەرێک یان سەربانێکە. مۆبایلەکەت لەگەڵ ئەو تێیدایە قسە دەکات؛ لەوێوە زیاتر بە و کێبڵ بەردەوام دەبێت.

What 'the last link is wireless' means«بەستنەوەی کۆتایی بێتەلە» واتای چییە؟

'Last link' means the final step between the network and you. Only this step uses radio: your phone exchanges invisible radio signals with a nearby base station instead of using a wire. Everything behind the base station is the larger network.

«بەستنەوەی کۆتایی» واتە دوایین هەنگاو لە نێوان و تۆدا. تەنها ئەم هەنگاوە ڕادیۆ بەکار دەهێنێت: مۆبایلەکەت لە جیاتی وایەر بە ڕادیۆیی نەبینراو لەگەڵ نزیک پەیوەندی دەکات. هەموو ئەوەی لە پشت گەورەکەیە.

Only the link between your phone and the base station is radio.تەنها بەستنەوەی نێوان مۆبایلەکەت و ڕادیۆیە.CêIT

Three cell sites?سێ شوێنی خانە؟

The course notes, following an old encyclopedia sentence, say a cell is served by at least one fixed transceiver, 'but more normally three cell sites'. More simply: each cell is served by its base station. One tower often carries antenna panels facing three directions, and each panel serves its own sector, so one site serves three cells at once. That is where the 'three' comes from.

تێبینییەکانی کۆرسەکە، بەپێی ڕستەیەکی کۆنی ئینسایکلۆپیدیایەک، دەڵێن هەر لانیکەم یەک وێستگەی جێگیر خزمەتی دەکات، «بەڵام زۆرتر سێ شوێنی ». بە شێوەیەکی سادەتر: هەر خۆی خزمەتی دەکات. یەک تاوەر زۆرجار پانێڵی ئەنتێنی بەرەو سێ ئاراستە هەیە و هەر پانێڵێک کەرتێکی جیا خزمەت دەکات، بۆیە یەک شوێن لە یەک کاتدا خزمەتی سێ دەکات. «سێ»ـیەکە لێرەوە هاتووە.

Quick checkپشکنینی خێراIn a cellular network, which part is normally wireless?لە کام بەش بە شێوەی ئاسایی ؟Only the link between your phone and the base stationتەنها بەستنەوەی نێوان مۆبایلەکەت و وێستگەی بنکەThe whole network, from your phone to the internetهەموو ڕایەڵەکە، لە مۆبایلەکەتەوە تا ئینتەرنێتOnly the links between base stations and the internetتەنها بەستنەوەی نێوان وێستگەکانی بنکە و ئینتەرنێت

Cells and base stationsخانەکان و وێستگەکانی بنکە

Definitionپێناسە

One small area of a that a serves. Many cells side by side cover a whole city, which is why mobile networks are also called cellular networks.

ناوچەیەکی بچووکی کە خزمەتی دەکات. چەندین خانە بە تەنیشت یەکەوە هەموو شارێک دادەپۆشن، بۆیە بە دەوترێت «تۆڕی خانەیی».

Why cut the land into many small cells instead of building one giant tower for the whole city? Because one base station can serve only a limited number of phones at the same time. With small cells, each base station has fewer phones to serve, so many more people can use the network at once. A phone also needs less power to reach a nearby tower, which saves battery.

بۆچی زەوی بۆ چەندین بچووک دابەش دەکرێت، لە جیاتی دروستکردنی یەک تاوەری زەبەلاح بۆ هەموو شارەکە؟ چونکە یەک تەنها دەتوانێت لە یەک کاتدا خزمەتی ژمارەیەکی سنووردار مۆبایل بکات. کاتێک بچووک بن، هەر مۆبایلی کەمتری هەیە بۆ خزمەتکردن، بۆیە خەڵکێکی زۆر زیاتر دەتوانن لە یەک کاتدا بەکار بهێنن. هەروەها مۆبایل بۆ گەیشتن بە تاوەرێکی نزیک وزەی کەمتری پێویستە، ئەمەش پاتری دەپارێزێت.

Classrooms and teachersپۆل و مامۆستا

A school with a thousand students does not put everyone in one hall with one teacher: nobody would learn. It splits them into classrooms, each with its own teacher. Cells are the classrooms and base stations are the teachers: each one serves only the phones in its own area.

قوتابخانەیەک کە هەزار قوتابی هەبێت هەموویان لە یەک هۆڵدا لەگەڵ یەک مامۆستا دانانێت: کەس فێر نابێت. دابەشیان دەکات بۆ چەند پۆلێک و هەر پۆلێک مامۆستای خۆی هەیە. پۆلەکانن و مامۆستاکانن: هەریەکەیان تەنها خزمەتی ئەو مۆبایلانە دەکات کە لە ناوچەکەی خۆیدان.

Where the analogy stops workingسنووری ئەم نموونەیە

Students stay in their classroom during a lesson, but phones keep moving from cell to cell. The network has a special trick for that: the handover (later in this lesson).

قوتابییان لە کاتی وانەدا لە پۆلەکەی خۆیان دەمێننەوە، بەڵام مۆبایلەکان بەردەوام لە بۆ تر دەجووڵێن. فێڵێکی تایبەتی بۆ ئەمە هەیە: (دواتر لەم وانەیەدا).

Quick checkپشکنینی خێراWhy does a city use many small cells instead of one very strong tower?بۆچی شارێک لە جیاتی یەک تاوەری زۆر بەهێز چەندین بچووک بەکار دەهێنێت؟The law says every street must have its own towerیاسا دەڵێت هەموو شەقامێک دەبێت تاوەری خۆی هەبێتRadio waves cannot travel more than 100 metresشەپۆلی ڕادیۆیی ناتوانێت لە ١٠٠ مەتر زیاتر بڕواتOne base station can serve only a limited number of phones at once; small cells let many more people use the network and save batteryیەک وێستگەی بنکە تەنها دەتوانێت لە یەک کاتدا خزمەتی ژمارەیەکی سنووردار مۆبایل بکات؛ خانە بچووکەکان ڕێگە دەدەن خەڵکێکی زۆر زیاتر ڕایەڵەکە بەکار بهێنن و پاتری دەپارێزن

How Do Cell Towers Actually Work?History of Simple Things · Englishئینگلیزی · 65K viewsبینین · 1.8K likesلایک · Partبەشی 0:51–4:27 (ofلە 8:50)
What a cell tower is, how it is built, how cells and sectors divide an area, and how a tower talks to your phone.
تاوەری مۆبایل چییە، چۆن دروست کراوە، و کەرتەکان چۆن ناوچەیەک دابەش دەکەن و تاوەرەکە چۆن لەگەڵ مۆبایلەکەتدا قسە دەکات.
Watch 0:51-4:27: the tower, its cells and sectors, and how it talks to phones.
لە ⁦0:51⁩ تا ⁦4:27⁩ سەیر بکە: تاوەرەکە، و کەرتەکانی و چۆن لەگەڵ مۆبایلەکاندا قسە دەکات.

Cells and base stationsخانەکان و وێستگەکانی بنکە

Cell sizes and shapesقەبارە و شێوەی خانەکان

Cells come in many sizes: from a radius of about 1 km in a city to about 30 km in open country, and in very busy places such as a city centre or a stadium, extra small cells cover only a few hundred metres. When more people move into an area, a large cell can be split into smaller ones. On maps, cells are drawn as hexagons because hexagons fit together with no gaps; real cells have uneven shapes that follow hills and buildings.

قەبارەی جیاوازیان هەیە: لە نیوەتیرەی نزیکەی ١ کیلۆمەتر لە شاردا تا نزیکەی ٣٠ کیلۆمەتر لە دەشتی کراوەدا. لە شوێنی زۆر قەرەباڵغیشدا، وەک ناوەڕاستی شار یان یاریگایەک، « بچووک»ی زیادە تەنها چەند سەد مەترێک دەگرنەوە. کاتێک خەڵکی زیاتر دێنە ناوچەیەکەوە، گەورە دەکرێت بە چەند بچووکتر. لەسەر نەخشە وەک شەشلا دەکێشرێن، چونکە شەشلاکان بەبێ بۆشایی بە تەنیشت یەکەوە جێ دەبنەوە؛ شێوەی ناڕێکیان هەیە و بەدوای گرد و باڵەخانەکاندا دەڕۆن.

Quick checkپشکنینی خێراWhy are cells drawn as hexagons on maps?بۆچی لەسەر نەخشە وەک شەشلا دەکێشرێن؟Each tower sends its signal in exactly six directionsهەر تاوەرێک سیگناڵەکەی ڕێک بەرەو شەش ئاراستە دەنێرێتHexagons fit together with no gaps, like a honeycombشەشلاکان بەبێ بۆشایی بە تەنیشت یەکەوە جێ دەبنەوە، وەک شانەی هەنگEvery real cell has exactly six straight sidesهەموو خانەیەکی ڕاستەقینە ڕێک شەش لای ڕاستی هەیە

Frequencies and frequency reuseلەرەلەر و بەکارهێنانەوەی لەرەلەر

Each base station talks on a set of radio frequencies, a little like the channel number of a radio station. A cell normally uses a different set from its neighbours. If two neighbouring cells used the same frequencies, their signals would mix (this is called interference) and calls would break up. Keeping neighbours different avoids interference and guarantees good service quality inside each cell.

هەر لەسەر کۆمەڵێک ڕادیۆیی قسە دەکات، کەمێک وەک ژمارەی کەناڵی وێستگەیەکی ڕادیۆ. بە شێوەی ئاسایی کۆمەڵەیەکی جیاواز لە دراوسێکانی بەکار دەهێنێت. ئەگەر دوو دراوسێ هەمان بەکار بهێنن، تێکەڵی یەکتر دەبن (پێی دەوترێت تێکچوون) و پەیوەندییەکان دەپچڕێن. جیاکردنەوەی دراوسێکان ڕێگە لە تێکچوون دەگرێت و چۆنیەتیی باشی خزمەتگوزاری لە ناو هەر مسۆگەر دەکات.

But radio frequencies are scarce and expensive: a country has only a few bands to share among all its mobile operators. So the same set is used again in cells that are far apart, where each signal is too weak to disturb the other. This is frequency reuse, the idea that lets a limited number of frequencies serve millions of phones.

بەڵام ڕادیۆیی کەم و گرانە: وڵاتێک تەنها چەند باندێکی هەیە کە دەبێت لە نێوان هەموو کۆمپانیاکانی مۆبایلدا دابەش بکرێت. بۆیە هەمان کۆمەڵە دووبارە بەکار دەهێنرێتەوە لەو خانانەدا کە لە یەکترەوە دوورن، چونکە لەوێ هەریەکەیان ئەوەندە لاوازە کە تێکی ئەوی تر نادات. ئەمە ، ئەو بیرۆکەیەی ڕێگە دەدات ژمارەیەکی سنووردار خزمەتی ملیۆنان مۆبایل بکات.

Three frequency sets are enough for a honeycomb: neighbours always differ, and every set returns again further away.سێ کۆمەڵە بۆ شانەیەک بەسە: دراوسێکان هەمیشە جیاوازن و هەر کۆمەڵەیەک لە دوورتر دووبارە دەگەڕێتەوە.CêIT

Quick checkپشکنینی خێراIn the honeycomb diagram, why do the two outlined A cells not disturb each other?لە وێنەی شانەکەدا، بۆچی دوو هێڵکێشراوەکەی A تێکی یەکتر نادەن؟They use different frequenciesلەرەلەری جیاواز بەکار دەهێننOnly one of them is switched on at a timeلە هەر کاتێکدا تەنها یەکێکیان کارایەThey are far apart, so each signal is too weak to reach the other cellلە یەکترەوە دوورن، بۆیە سیگناڵەکەی هەریەکەیان ئەوەندە لاوازە کە ناگاتە خانەکەی تر

How Cell Service Actually WorksWendover Productions · Englishئینگلیزی · 3.5M viewsبینین · 99K likesلایک · Partبەشی 10:28–11:55 (ofلە 18:56)
Why bordering cells may not share a frequency, so each cell uses only a seventh of the channels and the same ones return further away.
بۆچی دوو دراوسێ نابێت هەمان بەکار بهێنن، بۆیە هەر تەنها یەک لە حەوتی کەناڵەکان بەکار دەهێنێت و هەمان کەناڵ لە دوورتر دەگەڕێتەوە.
Watch 10:28-11:55: cells must overlap a little, and no two bordering cells may use the same frequency, so each cell gets a seventh of the channels.
لە ⁦10:28⁩ تا ⁦11:55⁩ سەیر بکە: دەبێت کەمێک بچنە سەر یەکتر و هیچ دوو دراوسێ نابێت هەمان بەکار بهێنن، بۆیە هەر یەک لە حەوتی کەناڵەکان وەردەگرێت.

Frequencies and frequency reuseلەرەلەر و بەکارهێنانەوەی لەرەلەر

Frequency reuse in real lifeبەکارهێنانەوەی لەرەلەر لە ژیانی ڕاستەقینەدا

FM radio stationsوێستگەکانی ڕادیۆی FM

Two FM radio stations in the same city never broadcast on the same frequency — listeners would hear both mixed together. But a station in Duhok and another in Sulaimani can use the same frequency, because they are far apart. Cellular networks do the same, only with hundreds of small 'stations' in each city.

دوو وێستگەی ڕادیۆی FM لە هەمان شاردا هەرگیز لەسەر هەمان پەخش ناکەن — گوێگران هەردووکیان پێکەوە تێکەڵ دەبیستن. بەڵام وێستگەیەک لە دهۆک و یەکێکی تر لە سلێمانی دەتوانن هەمان بەکار بهێنن، چونکە لە یەکترەوە دوورن. هەمان کار دەکەن، تەنها بە سەدان «وێستگە»ی بچووک لە هەر شارێکدا.

Where the analogy stops workingسنووری ئەم نموونەیە

A radio station sends the same programme to everyone; a base station holds a separate conversation with each phone. Newer networks also share frequencies in smarter ways (see the box below).

وێستگەی ڕادیۆ هەمان پرۆگرام بۆ هەمووان دەنێرێت؛ لەگەڵ هەر مۆبایلێک گفتوگۆیەکی جیا دەکات. ئەمڕۆ بە ڕێگەی زیرەکانەتریش بەش دەکەن (سەیری چوارچێوەی خوارەوە بکە).

Real networksڕایەڵەی ڕاستەقینە

How many sets a network needs depends on how far interference reaches: early analogue networks often used patterns of 7 sets, and GSM networks smaller ones. From 3G on, networks can even use the same frequency in every cell. They keep users apart in other ways — by codes in 3G, by giving each phone its own tiny slices of frequency and time in 4G and 5G — and manage the interference between neighbours very carefully.

ژمارەی ئەو کۆمەڵانەی پێویستی پێیەتی پەیوەستە بەوەی تێکچوون تا کوێ دەگات: یەکەم زۆرجار نەخشەی ٧ کۆمەڵەییان بەکار دەهێنا و نەخشەی بچووکتر. لە ⁦3G⁩ـەوە بەدواوە، دەتوانن تەنانەت هەمان لە هەموو بەکار بهێنن. بە ڕێگەی تر لە یەک جیا دەکەنەوە — لە ⁦3G⁩ـدا بە کۆد، لە ⁦4G⁩ و ⁦5G⁩ـیشدا بە دانی پارچەی زۆر بچووکی و کات بە هەر مۆبایلێک — و تێکچوونی نێوان دراوسێکان بە وردی بەڕێوە دەبەن.

Quick checkپشکنینی خێراIn 4G and 5G, neighbouring cells may use the same frequencies. How do the networks keep the phones apart?لە ⁦4G⁩ و ⁦5G⁩ـدا دەتوانن هەمان بەکار بهێنن. چۆن مۆبایلەکان لە یەک جیا دەکەنەوە؟Every second cell is switched offهەر خانەیەک لە دوو خانە دەکوژێنرێتەوەEach phone gets its own tiny slices of frequency and time, and interference is managed carefullyهەر مۆبایلێک پارچەی زۆر بچووکی تایبەتی خۆی لە لەرەلەر و کات وەردەگرێت و تێکچوون بە وردی بەڕێوە دەبرێتThey cannot: neighbouring cells never share frequenciesناتوانن: خانە دراوسێکان هەرگیز لەرەلەر بەش ناکەن

Moving between cells: handoverجووڵە لە نێوان خانەکاندا: ڕادەستکردن

Cells are small, but people move. When Aram is on a call in a car, he may cross several cells in a few minutes. While a call is going on, the network keeps checking how strong the signal from nearby base stations is. When the next cell's signal becomes stronger, the network moves the call to that base station and its frequencies. This is a handover (Americans say handoff). It is fast, so Aram does not notice.

بچووکن، بەڵام خەڵک دەجووڵێت. کاتێک ئارام لە ناو ئۆتۆمبێلێکدا پەیوەندی دەکات، لەوانەیە لە چەند خولەکێکدا بە چەند تێپەڕێت. تا پەیوەندییەکە بەردەوامە، بەردەوام هێزی نزیک دەپشکنێت. کاتێک دواتر بەهێزتر دەبێت، پەیوەندییەکە دەگوازێتەوە بۆ ئەو و . ئەمە (ئەمریکییەکان دەڵێن handoff). خێرایە، بۆیە ئارام هەستی پێ ناکات.

An animation in four steps across three hexagonal cells, A, B and C, each with its own base station. One: the phone is in cell A and linked to base station A. Two: at the border between A and B, a small chart shows that B's signal is now stronger than A's. Three: handover — the phone is now linked to base station B and uses B's frequencies. Four: the phone is in cell C, and the call never dropped. — The serving base station changes at each border; the call goes on.لە هەر سنوورێکدا ئەو خزمەت دەکات دەگۆڕێت؛ پەیوەندییەکە بەردەوام دەبێت.CêIT

Definitionپێناسە

Passing a phone's call or data connection from one to the next while the user moves, so that the connection does not drop.

گواستنەوەی پەیوەندیی تەلەفۆنی یان مۆبایلێکە لە بۆ دواتر لە کاتی جووڵەی بەکارهێنەردا، بۆ ئەوەی پەیوەندییەکە نەپچڕێت.

Old analogue phones sometimes heard a short click or gap during a handover. Some later systems connect the phone to two base stations for a moment during the switch (a soft handover), so there is no break at all.

مۆبایلە کۆنەکان هەندێک جار لە کاتی چرکەساتێک بێدەنگی یان دەنگی کلیکێکیان دەبیست. هەندێک سیستەمی دواتر لە کاتی گۆڕینەکەدا بۆ ماوەیەکی کورت مۆبایلەکە بە دوو دەبەستنەوە ( نەرم)، بۆیە هیچ پچڕانێک ڕوو نادات.

Quick checkپشکنینی خێراWhat normally starts a handover?بە شێوەی ئاسایی چی دەست پێدەکات؟The phone's battery becomes lowپاتریی مۆبایلەکە کەم دەبێتەوەThe signal from the next cell becomes stronger than the signal from the current oneسیگناڵی خانەی دواتر لە سیگناڵی خانەی ئێستا بەهێزتر دەبێتThe user presses a button on the phoneبەکارهێنەر دوگمەیەک لەسەر مۆبایلەکە دادەگرێت

GSM: the 2G standardGSM: ستانداردی ⁦2G⁩

Definitionپێناسە

The digital second-generation (2G) standard for , made by the European standards body ETSI and first switched on in 1991. It brought digital calls and ; many countries have now switched it off.

ستانداردی دیجیتاڵیی نەوەی دووەمە ⁦(2G)⁩ بۆ ، کە دەزگای ستانداردی ئەوروپی ETSI دایناوە و یەکەمجار ساڵی ١٩٩١ کارا کرا. پەیوەندیی دیجیتاڵی و هێنایە ئاراوە؛ ئێستا زۆر وڵات کوژاندوویانەتەوە.

GSM (Global System for Mobile Communications) is a standard developed by the European Telecommunications Standards Institute (ETSI). A standard is a shared rulebook. Because every GSM phone and every GSM network follow the same rules, a phone made by one company works on another company's network — even in another country, which is called roaming.

⁦(Global System for Mobile Communications)⁩ ستانداردێکە کە دەزگای ستانداردەکانی ئەوروپا ⁦(ETSI)⁩ دایناوە. ستاندارد کتێبی ڕێسایەکی هاوبەشە. لەبەر ئەوەی هەموو مۆبایلێکی و هەموو پەیڕەوی هەمان ڕێسا دەکەن، مۆبایلێک کە کۆمپانیایەک دروستی کردووە لەسەر کۆمپانیایەکی تر کار دەکات — تەنانەت لە وڵاتێکی تریشدا، کە پێی دەوترێت ڕۆمینگ.

Quick checkپشکنینی خێراWhich organisation developed the GSM standard?کام دەزگا ستانداردی داناوە؟ETSI, the European Telecommunications Standards InstituteETSI، دەزگای ستانداردەکانی دوورپەیوەندیی ئەوروپاThe International Telecommunication Union aloneتەنها یەکێتیی نێودەوڵەتیی دوورپەیوەندیAppleکۆمپانیای Apple

GSM: the 2G standardGSM: ستانداردی ⁦2G⁩

2G: digital voice and SMS⁦2G⁩: دەنگی دیجیتاڵ و نامەی کورت

GSM is the second generation (2G). Unlike 1G it is digital: the voice is turned into numbers before it is sent. That made encryption possible, fitted more calls into each frequency, and brought SMS text messages. GSM divides each radio channel into eight time slots, so eight calls can share it by taking very quick turns. The first GSM network opened in Finland in December 1991, and the first SMS followed in 1992. Since 2000 the standard has been looked after by 3GPP, the partnership of standards bodies that also writes the 3G, 4G and 5G standards.

دووەمە ⁦(2G)⁩. بە پێچەوانەی ⁦1G⁩ـەوە : دەنگ پێش ناردن دەکرێت بە ژمارە. ئەمە گونجاو کرد، پەیوەندیی زیاتری لە هەر جێ کردەوە و هێنا. هەر کەناڵێکی ڕادیۆیی دابەش دەکات بۆ هەشت بەشی کاتی، بۆیە هەشت پەیوەندی دەتوانن بە نۆرەی زۆر خێرا بەشی بکەن. یەکەم لە کانوونی یەکەمی ١٩٩١ لە فینلەندا کرایەوە و یەکەم ساڵی ١٩٩٢ نێردرا. لە ساڵی ٢٠٠٠ـەوە ⁦3GPP⁩ ئاگاداری ستانداردەکەیە، کە هاوبەشییەکی دەزگاکانی ستاندارد دانانە و ستانداردەکانی ⁦3G⁩، ⁦4G⁩ و ⁦5G⁩ـیش دەنووسێت.

Quick checkپشکنینی خێراGSM divides each radio channel into eight time slots. What does that allow? هەر کەناڵێکی ڕادیۆیی دابەش دەکات بۆ هەشت بەشی کاتی. ئەمە ڕێگە بە چی دەدات؟Each call gets eight different frequenciesهەر پەیوەندییەک هەشت لەرەلەری جیاواز وەردەگرێتA phone can send eight SMS messages at onceمۆبایلێک دەتوانێت لە یەک کاتدا هەشت نامەی کورت بنێرێتEight calls share one channel by taking very quick turnsهەشت پەیوەندی بە نۆرەی زۆر خێرا یەک کەناڵ بەش دەکەن

Mobile generations: 1G to 6Gنەوەکانی ڕایەڵەی مۆبایل: لە ⁦1G⁩ـەوە تا ⁦6G⁩

About every ten years a new generation ('G') of mobile network arrives. Each one is a new family of standards with a big jump in what phones can do. The ITU writes the requirements for each generation — IMT-2000 for 3G, IMT-Advanced for 4G, IMT-2020 for 5G and IMT-2030 for 6G — and 3GPP writes the detailed standards that phones and networks follow.

نزیکەی هەر دە ساڵ جارێک نوێ («G») دێت. هەریەکەیان خێزانێکی نوێی ستانداردە و بازدانێکی گەورەیە لەوەی مۆبایل دەتوانێت بیکات. ITU پێداویستییەکانی هەر دەنووسێت — ⁦IMT-2000⁩ بۆ ⁦3G⁩، ⁦IMT-Advanced⁩ بۆ ⁦4G⁩، ⁦IMT-2020⁩ بۆ ⁦5G⁩ و ⁦IMT-2030⁩ بۆ ⁦6G⁩ — و ⁦3GPP⁩ ستانداردە وردەکان دەنووسێت کە مۆبایل و پەیڕەوییان دەکەن.

A timeline that grows card by card. 1G, 1979: analogue voice, calls only. 2G, 1991: digital GSM, SMS texts. 3G, 2001: mobile internet, video calls. 4G, 2009: LTE, fast mobile broadband. 5G, 2019: up to 20 gigabits per second at peak, low delay. 6G, around 2030: IMT-2030, being designed. The last frame says: about every ten years, a new generation. — Each generation came about ten years after the one before it.هەر نزیکەی دە ساڵ دوای پێش خۆی هات.CêIT

Mobile network generations
Generation	First networkیەکەم	Main standardستانداردی سەرەکی	What it broughtچی هێنا	Speedخێرایی
1G	1979, Tokyo١٩٧٩، تۆکیۆ	analogue systems such as NMT and AMPSسیستەمی وەک NMT و AMPS	Voice calls only. No encryption: anyone with a radio scanner could listen.تەنها پەیوەندیی دەنگی. نەبوو: هەر کەسێک ئامێری گوێگرتنی ڕادیۆی هەبووایە دەیتوانی گوێ بگرێت.	voice only
2G	1991, Finland١٩٩١، فینلەندا	GSM	Digital voice, encryption, SMS; slow data added later.دەنگی ، ، ؛ دواتر ناردنی هێواشیش زیاد کرا.	kbit/s
3G	2001, Japan٢٠٠١، ژاپۆن	UMTS (W-CDMA), CDMA2000	Mobile internet, video calls, mobile TV. مۆبایل، پەیوەندیی ڤیدیۆیی، تەلەفزیۆنی مۆبایل.	≥ 144 kbit/s → 42 Mbit/s (HSPA+)
4G	2009, Stockholm and Oslo٢٠٠٩، ستۆکهۆڵم و ئۆسلۆ	LTE	All-IP: even voice travels as data (VoLTE). Fast mobile broadband, video streaming, the boom of apps.هەمووی IP: تەنانەت دەنگیش وەک دەگوازرێتەوە ⁦(VoLTE)⁩. خێرای مۆبایل، پەخشی ڤیدیۆ، تەقینەوەی .	target 100 Mbit/s moving, 1 Gbit/s still
5G	2019, South Korea٢٠١٩، کۆریای باشوور	5G NR	Much higher speeds, very low delay, huge numbers of connected devices.خێرایی زۆر زیاتر، زۆر کەم، ژمارەیەکی زۆر گەورەی ئامێری بەستراو.	peak 20 Gbit/s (requirement)
6G	expected around 2030چاوەڕوان دەکرێت نزیکەی ٢٠٣٠	IMT-2030 (being written)	Six usage scenarios, including AI and sensing.شەش سیناریۆی بەکارهێنان، لەوانە و هەستپێکردن.	—

Mobile generations: 1G to 6Gنەوەکانی ڕایەڵەی مۆبایل: لە ⁦1G⁩ـەوە تا ⁦6G⁩

Calls as data: VoIP and VoLTEپەیوەندیی دەنگی وەک دراوە: VoIP و VoLTE

In 1G, 2G and 3G, a phone call had its own path through the network, kept open for the whole call — even during silence (circuit switching). Data such as web pages travelled differently: cut into small packets that share the links with everyone else's packets (see packet switching and The Internet and the Web). 4G LTE was built for data only, so on 4G even your voice becomes packets.

لە ⁦1G⁩، ⁦2G⁩ و ⁦3G⁩ـدا هەر پەیوەندییەکی تەلەفۆنی ڕێگەیەکی تایبەتی خۆی لە ناو هەبوو کە بە درێژایی پەیوەندییەکە کراوە دەمایەوە — تەنانەت لە کاتی بێدەنگیشدا (سویچکردنی هێڵ). بەڵام ، وەک لاپەڕەکانی وێب، بە شێوەیەکی تر دەڕۆیشت: دەکرا بە بچووک کە بەستنەوەکان لەگەڵ هەموو کەسێکی تر بەش دەکەن (سەیری سویچکردنی پاکێت و ئینتەرنێت و وێب بکە). ⁦4G LTE⁩ تەنها بۆ دروست کرا، بۆیە لە ⁦4G⁩ـدا دەنگیشت دەبێت بە .

VoIP (Voice over Internet Protocol) is the general idea: voice sent as data packets over an IP network. Calls in WhatsApp, Viber or Telegram are VoIP over the internet. VoLTE (Voice over LTE) is the mobile operator's own VoIP service on 4G: you use the phone's normal dialler and number, but the call travels as packets. 5G has the same service, called VoNR.

⁦(Voice over Internet Protocol)⁩ بیرۆکە گشتییەکەیە: ناردنی دەنگ وەک لەسەر IP. پەیوەندییەکانی WhatsApp، Viber یان Telegram لە ڕێگەی . VoLTE ⁦(Voice over LTE)⁩ خزمەتگوزاریی خودی کۆمپانیای مۆبایلەکەیە لەسەر ⁦4G⁩: ژمارە و پەیوەندیی ئاسایی مۆبایلەکەت بەکار دەهێنیت، بەڵام پەیوەندییەکە وەک دەڕوات. ⁦5G⁩ـیش هەمان خزمەتگوزاریی هەیە بە ناوی VoNR.

Quick checkپشکنینی خێراAram calls his mother with his phone's normal dialler, on a network that has switched off 2G and 3G. How does his voice travel?ئارام بە پەیوەندیی ئاسایی مۆبایلەکەی پەیوەندی بە دایکییەوە دەکات، لەسەر کە ⁦2G⁩ و ⁦3G⁩ـی کوژاندووەتەوە. دەنگەکەی چۆن دەڕوات؟As SMS text messagesوەک نامە کورتەکانAs data packets over 4G — VoLTEوەک پاکێتی دراوە لەسەر ⁦4G — VoLTE⁩On its own path, kept open for the whole call, as in 2Gبە ڕێگەیەکی تایبەت کە بە درێژایی پەیوەندییەکە کراوە دەمێنێتەوە، وەک ⁦2G⁩

5G: the fifth generation⁦5G⁩: نەوەی پێنجەم

5G stands for the fifth generation of mobile network. Its radio standard is called 5G NR (New Radio) and is written by 3GPP; the first networks opened in the late 2010s. 5G aims to connect not only people but everything: machines, sensors, cars and other devices — the Internet of Things.

⁦5G⁩ واتە پێنجەمی . ستانداردی ڕادیۆکەی پێی دەوترێت ⁦5G NR⁩ ⁦(New Radio)⁩ و ⁦3GPP⁩ دەینووسێت؛ یەکەم لە کۆتایی ساڵانی ٢٠١٠دا کرانەوە. ئامانجی ⁦5G⁩ تەنها بەستنەوەی خەڵک نییە، بەڵکو بەستنەوەی هەموو شتێکە: ئامێر و و ئۆتۆمبێل و ئامێرەکانی تر — واتە .

The ITU's requirements for 5G (IMT-2020) describe three kinds of use:

پێداویستییەکانی ITU بۆ ⁦5G (IMT-2020)⁩ سێ جۆر بەکارهێنان وەسف دەکەن:

Enhanced mobile broadband (eMBB) — very fast data for people: video in high quality on the move. In a dense city a user should get at least 100 Mbit/s down and 50 Mbit/s up.
Ultra-reliable low-latency communication (URLLC) — links that almost never fail and react fast, for example to control machines from a distance. The radio delay may be only 1 millisecond.
Massive machine-type communication (mMTC) — huge numbers of small devices, such as meters and sensors: up to one million devices in one square kilometre.

مۆبایلی باشترکراو ⁦(eMBB)⁩ — ناردنی زۆر خێرا بۆ خەڵک: ڤیدیۆی کوالیتی بەرز لە کاتی جووڵەدا. لە شارێکی قەرەباڵغدا دەبێت لانیکەم ١٠٠ مێگابیت لە چرکەیەکدا بۆ وەرگرتن و ٥٠ مێگابیت بۆ ناردن بەدەست بهێنێت.
پەیوەندیی زۆر متمانەپێکراو بە کەم ⁦(URLLC)⁩ — بەستنەوە کە نزیکەی هەرگیز شکست ناهێنن و خێرا وەڵام دەدەنەوە، بۆ نموونە بۆ کۆنترۆڵکردنی ئامێر لە دوورەوە. ڕادیۆکە دەکرێت تەنها ١ میلیچرکە بێت.
پەیوەندیی زۆری ئامێرەکان ⁦(mMTC)⁩ — ژمارەیەکی زۆر گەورە لە ئامێری بچووک، وەک پێوەر و : تا یەک ملیۆن ئامێر لە یەک کیلۆمەتری دووجادا.

Quick checkپشکنینی خێراA city wants 50,000 parking sensors in one district to report whether each place is free. Which 5G usage scenario fits best?شارێک دەیەوێت ٥٠٬٠٠٠ شوێنی ئۆتۆمبێل لە یەک گەڕەکدا ڕاپۆرت بدەن کە ئایا هەر شوێنێک بەتاڵە. کام سیناریۆی ⁦5G⁩ باشترین گونجاوە؟URLLC — very fast, very reliable reactionsURLLC — وەڵامدانەوەی زۆر خێرا و زۆر متمانەپێکراوmMTC — huge numbers of small devicesmMTC — ژمارەیەکی زۆر گەورە لە ئامێری بچووکeMBB — very fast data for peopleeMBB — ناردنی دراوەی زۆر خێرا بۆ خەڵک

Mobile Telecommunication Generations from 1G to 5G | نەوەکانی تۆڕی مۆبایلRebeen Rebwar · Kurdish (Sorani)کوردی (سۆرانی) · 3.1K viewsبینین · 173 likesلایک · Partبەشی 34:02–38:57 (ofلە 41:52)
A Kurdish lecture on mobile generations; this part explains 5G: its speeds, low delay and connecting many devices.
وانەیەکی کوردی دەربارەی ؛ ئەم بەشە ⁦5G⁩ ڕوون دەکاتەوە: خێراییەکانی، کەم و بەستنەوەی ژمارەیەکی زۆر ئامێر.
Watch 34:02-38:57, the 5G chapter of a Kurdish lecture on 1G-6G.
لە ⁦34:02⁩ تا ⁦38:57⁩ سەیر بکە: بەشی ⁦5G⁩ـی وانەیەکی کوردی دەربارەی ⁦1G⁩ تا ⁦6G⁩.

5G: the fifth generation⁦5G⁩: نەوەی پێنجەم

5G facts, checkedڕاستییەکانی ⁦5G⁩، پشکنراو

The first 5G launchیەکەم دەستپێکی ⁦5G⁩

The notes say that South Korea became the first country to offer 5G on 1 December 2018. That day was a limited launch for business customers only (with mobile routers). The first full commercial 5G for ordinary smartphone users opened in South Korea on 3 April 2019.

تێبینییەکان دەڵێن کۆریای باشوور لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨دا یەکەم وڵات بوو کە ⁦5G⁩ـی پێشکەش کرد. ئەو ڕۆژە تەنها دەستپێکێکی سنووردار بوو بۆ کڕیارە بازرگانییەکان (بە مۆبایل). یەکەم ⁦5G⁩ـی بازرگانیی تەواو بۆ ئاسایی لە ٣ی نیسانی ٢٠١٩ لە کۆریای باشوور کرایەوە.

OFDM is not new in 5GOFDM لە ⁦5G⁩ـدا نوێ نییە

The notes say that 5G is based on OFDM (Orthogonal Frequency-Division Multiplexing). That is true, but 4G LTE and Wi-Fi use OFDM too, so it is not what makes 5G new. OFDM splits the data over many narrow, neighbouring frequencies sent at the same time — like a wide road with many slow lanes instead of one fast lane. What is new in 5G: much more radio spectrum, including very high 'millimetre-wave' bands (24–71 GHz) besides the usual bands below about 7 GHz; base stations with many antennas; and a new core network built for very low delay.

تێبینییەکان دەڵێن ⁦5G⁩ لەسەر ⁦(Orthogonal Frequency-Division Multiplexing)⁩ بنیات نراوە. ئەمە ڕاستە، بەڵام ⁦4G LTE⁩ و بەکار دەهێنن، بۆیە ئەمە ئەو شتە نییە کە ⁦5G⁩ نوێ دەکات. بەسەر چەندین تەسک و دراوسێدا دابەش دەکات کە لە هەمان کاتدا دەنێردرێن — وەک ڕێگایەکی پان بە چەندین هێڵی هێواش لە جیاتی یەک هێڵی خێرا. ئەوەی لە ⁦5G⁩ـدا نوێیە: ڕادیۆیی زۆر زیاتر، لەوانە باندە زۆر بەرزەکانی «شەپۆلی میلیمەتری» (٢٤ تا ٧١ گیگاهێرتز) جگە لە باندە ئاساییەکانی خوار نزیکەی ٧ گیگاهێرتز؛ بە چەندین ئەنتێنەوە؛ هەروەها ناوەندێکی نوێی کە بۆ زۆر کەم دروست کراوە.

Quick checkپشکنینی خێراWhich statement about OFDM is true?کام ڕستە دەربارەی ڕاستە؟Only 5G uses OFDMتەنها ⁦5G⁩ OFDM بەکار دەهێنێتOFDM sends all the data on one single frequencyOFDM هەموو دراوەکە لەسەر یەک لەرەلەر دەنێرێت4G LTE and Wi-Fi use it too, so it is not what makes 5G new⁦4G LTE⁩ و وای‌فاییش بەکاری دەهێنن، بۆیە ئەوە نییە کە ⁦5G⁩ نوێ دەکات

5G: the fifth generation⁦5G⁩: نەوەی پێنجەم

20 Gbit/s is a peak٢٠ گیگابیت لە چرکەیەکدا لووتکەیە

The notes say 5G has a data rate of up to 20 Gbps, based on IMT-2020. 20 Gbit/s is the IMT-2020 requirement for the peak download rate (10 Gbit/s upload): the most one phone can get under ideal conditions with all radio resources to itself. The everyday target in a dense city is 100 Mbit/s. Real 5G phones measure tens to hundreds of megabits per second — for example average 5G speeds of about 186 Mbit/s were measured on a large US network, and about 430 Mbit/s in South Korea in 2022.

تێبینییەکان دەڵێن خێرایی ⁦5G⁩ تا ٢٠ گیگابیت لە چرکەیەکدایە، بەپێی ⁦IMT-2020⁩. ٢٠ گیگابیت لە چرکەیەکدا پێداویستیی ⁦IMT-2020⁩ـە بۆ خێرایی لووتکەی وەرگرتن (١٠ گیگابیت بۆ ناردن): زۆرترین خێرایی کە یەک مۆبایل لە بارودۆخی نموونەییدا و بە هەموو سەرچاوە ڕادیۆییەکان بۆ خۆی بەدەستی دەهێنێت. ئامانجی ڕۆژانە لە شارێکی قەرەباڵغدا ١٠٠ مێگابیت لە چرکەیەکدایە. مۆبایلی ⁦5G⁩ـی ڕاستەقینە دەیان تا سەدان مێگابیت لە چرکەیەکدا دەپێوێت — بۆ نموونە تێکڕای خێرایی ⁦5G⁩ نزیکەی ١٨٦ مێگابیت لەسەر گەورەی ئەمریکا و نزیکەی ٤٣٠ مێگابیت لە کۆریای باشوور لە ساڵی ٢٠٢٢دا پێورا.

What does that difference feel like? Download a 2 GB film (each byte is 8 bits):

ئەم جیاوازییە چۆن هەست پێ دەکرێت؟ فیلمێکی ٢ گیگابایت دابەزێنە (هەر ٨ ):

\begin{aligned} 2\ \text{GB} &= 2 \times 8 = 16\ \text{Gbit} \\ t_{\text{peak}} &= \frac{16\ \text{Gbit}}{20\ \text{Gbit/s}} = 0.8\ \text{s} \\ t_{\text{real}} &= \frac{16\ \text{Gbit}}{0.2\ \text{Gbit/s}} = 80\ \text{s} \end{aligned}

Quick checkپشکنینی خێراWhat does '20 Gbit/s' in 5G really mean?«٢٠ گیگابیت لە چرکەیەکدا» لە ⁦5G⁩ـدا بەڕاستی واتای چییە؟The speed every 5G phone gets every dayئەو خێراییەی هەموو مۆبایلێکی ⁦5G⁩ هەموو ڕۆژێک بەدەستی دەهێنێتThe upload speed of a 5G phoneخێرایی ناردنی مۆبایلێکی ⁦5G⁩The IMT-2020 requirement for the peak download rate under ideal conditions; real speeds are much lowerپێداویستیی ⁦IMT-2020⁩ بۆ خێرایی لووتکەی وەرگرتن لە بارودۆخی نموونەییدا؛ خێرایی ڕاستەقینە زۆر کەمترە

5G: the fifth generation⁦5G⁩: نەوەی پێنجەم

5G in 2026 and what comes next⁦5G⁩ لە ٢٠٢٦دا و ئەوەی دواتر دێت

By mid-2026 there were close to 3.3 billion 5G subscriptions in the world, and about half of all mobile data traffic travelled over 5G (Ericsson Mobility Report, June 2026). The next step inside 5G is 5G-Advanced (3GPP Release 18, sometimes called 5.5G). Older generations are being retired: many 3G networks have closed — for example in the USA in 2022 — so that their frequencies can carry 4G and 5G.

تا ناوەڕاستی ٢٠٢٦ نزیکەی ٣٫٣ ملیار ⁦5G⁩ لە جیهاندا هەبوو و نزیکەی نیوەی هەموو هاتوچۆی مۆبایل بە ⁦5G⁩ـدا دەڕۆیشت (ڕاپۆرتی جووڵەی Ericsson، حوزەیرانی ٢٠٢٦). هەنگاوی دواتر لە ناو ⁦5G⁩ـدا ⁦5G-Advanced⁩ـە (⁦Release 18⁩ـی ⁦3GPP⁩، کە هەندێک جار پێی دەوترێت ⁦5.5G⁩). کۆنەکان خانەنشین دەکرێن: زۆرێک لە ⁦3G⁩ داخراون — بۆ نموونە لە ئەمریکا لە ساڵی ٢٠٢٢دا — بۆ ئەوەی ⁦4G⁩ و ⁦5G⁩ بگوازنەوە.

6G is being designed now. The ITU approved its framework, IMT-2030, in 2023. It describes six usage scenarios: immersive communication, hyper-reliable low-latency communication, massive communication, ubiquitous connectivity (reaching the unconnected), artificial intelligence and communication, and integrated sensing and communication (the network can also 'see' objects around it). Draft technical requirements were completed in 2026; companies can submit candidate technologies from 2027 to 2029, and the first commercial 6G services are expected around 2030.

⁦6G⁩ ئێستا خەریکی دیزاینکردنە. ITU لە ساڵی ٢٠٢٣دا چوارچێوەکەی پەسەند کرد، کە ناوی ⁦IMT-2030⁩ـە. شەش سیناریۆی بەکارهێنان وەسف دەکات: پەیوەندیی تێکەڵبوونی تەواو ⁦(immersive)⁩، پەیوەندیی زۆر متمانەپێکراو بە کەم، پەیوەندیی زۆر، بەستنەوەی هەموو شوێنێک (گەیشتن بەوانەی هێشتا بەستراو نین)، و پەیوەندی، هەروەها هەستپێکردن و پەیوەندیی یەکگرتوو ( دەتوانێت شتەکانی دەوروبەریشی «ببینێت»). ڕەشنووسی پێداویستییە تەکنیکییەکان لە ٢٠٢٦دا تەواو بوو؛ کۆمپانیاکان دەتوانن لە ٢٠٢٧ تا ٢٠٢٩ تەکنەلۆژیای پاڵێوراو پێشکەش بکەن و چاوەڕوان دەکرێت یەکەم خزمەتگوزاریی بازرگانیی ⁦6G⁩ نزیکەی ساڵی ٢٠٣٠ دەست پێبکات.

Common mistakesهەڵە باوەکان

Mistakeهەڵە	What is trueڕاستییەکە
Every 5G phone gets 20 Gbit/s.هەموو مۆبایلێکی ⁦5G⁩ ٢٠ گیگابیت لە چرکەیەکدا بەدەست دەهێنێت.	20 Gbit/s is the IMT-2020 peak requirement in ideal conditions. Real speeds are tens to hundreds of Mbit/s and depend on the band, the distance and how many people share the cell.٢٠ گیگابیت پێداویستیی لووتکەی ⁦IMT-2020⁩ـە لە بارودۆخی نموونەییدا. خێرایی ڕاستەقینە دەیان تا سەدان مێگابیتە و پەیوەستە بە باند، دووری و ژمارەی ئەو کەسانەی بەش دەکەن.
OFDM is what makes 5G new. ئەو شتەیە کە ⁦5G⁩ نوێ دەکات.	4G and Wi-Fi use OFDM too. 5G is new because of more spectrum, many-antenna base stations and a new core network.⁦4G⁩ و بەکار دەهێنن. ⁦5G⁩ نوێیە بەهۆی زیاتر، بە چەندین ئەنتێنەوە و ناوەندێکی نوێی .
Neighbouring cells use the same frequencies. هەمان بەکار دەهێنن.	In the classic design they must differ, or the signals interfere. The same set is reused only in cells that are far apart.لە دیزاینی کلاسیکیدا دەبێت جیاواز بن، ئەگینا تێکی یەکتر دەدەن. هەمان کۆمەڵە تەنها لەو خانانەدا دووبارە بەکار دێتەوە کە لە یەکترەوە دوورن.
A handover means the call drops and connects again. واتە پەیوەندییەکە دەپچڕێت و دووبارە دەبەسترێتەوە.	A handover is designed to keep the call going; the switch is fast and usually unnoticed. بۆ ئەوە دیزاین کراوە کە پەیوەندییەکە بەردەوام بێت؛ گۆڕینەکە خێرایە و زۆرجار هەستی پێ ناکرێت.
South Korea opened 5G for everyone on 1 December 2018.کۆریای باشوور لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٨دا ⁦5G⁩ـی بۆ هەمووان کردەوە.	That was a business-only launch; full smartphone 5G opened on 3 April 2019.ئەوە دەستپێکێک بوو تەنها بۆ بازرگانییەکان؛ ⁦5G⁩ـی تەواو بۆ لە ٣ی نیسانی ٢٠١٩ کرایەوە.
GSM is a phone brand or a company. مارکەی مۆبایل یان کۆمپانیایەکە.	GSM is a standard (a shared rulebook) for 2G networks, made by ETSI and now maintained by 3GPP. ستانداردێکە (کتێبی ڕێسای هاوبەش) بۆ ⁦2G⁩، کە ETSI دایناوە و ئێستا ⁦3GPP⁩ ئاگاداریەتی.

Exercisesڕاهێنانەکان

ExerciseڕاهێنانHow many frequency sets?چەند کۆمەڵە لەرەلەر؟

(a) Six cells stand in one straight line along a road, and each touches only the cell before and after it. What is the smallest number of frequency sets you need so that no two touching cells share a set? (b) Why does a honeycomb of hexagonal cells need at least three sets?

(أ) شەش لە یەک هێڵی ڕاستدا بە درێژایی ڕێگایەک ڕیز بوون و هەریەکەیان تەنها بەر پێش و دوای خۆی دەکەوێت. کەمترین ژمارەی کۆمەڵەی چەندە بۆ ئەوەی هیچ دوو بەیەکەوەلکاو هەمان کۆمەڵە بەکار نەهێنن؟ (ب) بۆچی شانەیەکی شەشلا لانیکەم سێ کۆمەڵەی پێویستە؟

Hintئاماژە

Look at one corner where three hexagons meet.

سەیری گۆشەیەک بکە کە سێ شەشلا تێیدا بەیەک دەگەن.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

(a) Two sets are enough: A, B, A, B, A, B. Each cell's neighbours have the other letter.
(b) In a honeycomb, three cells meet at every corner and all three touch each other. Three cells that all touch need three different sets, so two sets can never be enough.

(أ) دوو کۆمەڵە بەسە: A، B، A، B، A، B. دراوسێکانی هەر پیتەکەی تریان هەیە.
(ب) لە شانەدا سێ لە هەموو گۆشەیەکدا بەیەک دەگەن و هەر سێکیان بەر یەکتر دەکەون. سێ کە هەموویان بەر یەکتر بکەون سێ کۆمەڵەی جیاوازیان پێویستە، بۆیە دوو کۆمەڵە هەرگیز بەس نییە.

ExerciseڕاهێنانDownload timesکاتی دابەزاندن

A 1.5 GB phone update must be downloaded. How long does it take (a) at the 5G peak of 20 Gbit/s, (b) at a realistic 150 Mbit/s, (c) at 2 Mbit/s, a speed from the early 3G years? Remember that each byte is 8 bits.

١٫٥ گیگابایتی مۆبایل دەبێت دابەزێنرێت. چەند دەخایەنێت (أ) بە لووتکەی ⁦5G⁩ کە ٢٠ گیگابیت لە چرکەیەکدایە، (ب) بە خێرایی واقیعیی ١٥٠ مێگابیت لە چرکەیەکدا، (ج) بە ٢ مێگابیت لە چرکەیەکدا، کە خێرایی ساڵانی سەرەتای ⁦3G⁩ بوو؟ لەبیرت بێت هەر ٨ .

Hintئاماژە

First change gigabytes into bits, then divide by the speed.

سەرەتا گیگابایت بگۆڕە بۆ بیت، پاشان دابەشی بکە بەسەر خێراییەکەدا.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

\begin{aligned} 1.5\ \text{GB} &= 1.5 \times 8 = 12\ \text{Gbit} = 12000\ \text{Mbit} \\ \text{(a)}\ t &= \frac{12\ \text{Gbit}}{20\ \text{Gbit/s}} = 0.6\ \text{s} \\ \text{(b)}\ t &= \frac{12000\ \text{Mbit}}{150\ \text{Mbit/s}} = 80\ \text{s} \\ \text{(c)}\ t &= \frac{12000\ \text{Mbit}}{2\ \text{Mbit/s}} = 6000\ \text{s} = 100\ \text{min} \end{aligned}

ExerciseڕاهێنانMatch the generationنەوەکە بدۆزەرەوە

Which generation first brought each of these? (a) SMS text messages (b) mobile internet and video calls (c) analogue voice calls (d) voice carried as data over an all-IP network (VoLTE) (e) up to one million devices in a square kilometre.

کام یەکەم جار هەریەک لەمانەی هێنا؟ (أ) (ب) مۆبایل و پەیوەندیی ڤیدیۆیی (ج) پەیوەندیی دەنگیی (د) دەنگ وەک لەسەر کە هەمووی IPـیە ⁦(VoLTE)⁩ (هـ) تا یەک ملیۆن ئامێر لە یەک کیلۆمەتری دووجادا.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

(a) 2G — (b) 3G — (c) 1G — (d) 4G — (e) 5G (mMTC).

(أ) ⁦2G⁩ — (ب) ⁦3G⁩ — (ج) ⁦1G⁩ — (د) ⁦4G⁩ — (هـ) ⁦5G (mMTC)⁩.

ExerciseڕاهێنانA bus rideگەشتێک بە پاس

Hana talks on the phone during a bus ride from Erbil to Koya. Explain, step by step, what the network does so that her call does not drop.

هانا لە کاتی گەشتێکی پاس لە هەولێرەوە بۆ کۆیە بە مۆبایل قسە دەکات. هەنگاو بە هەنگاو ڕوونی بکەرەوە چی دەکات بۆ ئەوەی پەیوەندییەکەی نەپچڕێت.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

Her phone is served by the base station of the cell she is in, on that cell's frequencies.
While she talks, the network keeps measuring the signal from nearby base stations.
When the next cell's signal becomes stronger, the network hands the call over to that base station and its frequencies.
This repeats at every border along the road. Each switch is fast, so the call continues.

مۆبایلەکەی لەلایەن ئەو خزمەت دەکرێت کە تێیدایە، لەسەر ئەو .
لە کاتی قسەکردندا بەردەوام نزیک دەپێوێت.
کاتێک دواتر بەهێزتر دەبێت، پەیوەندییەکە ڕادەستی ئەو و دەکات.
ئەمە لە هەموو سنوورێکی سەر ڕێگاکەدا دووبارە دەبێتەوە. هەر گۆڕینێک خێرایە، بۆیە پەیوەندییەکە بەردەوام دەبێت.

Summary and reviewپوختە و پێداچوونەوە

A cellular (mobile) network has a wireless last link; the land is divided into cells, each served by a base station.
Neighbouring cells use different frequency sets to avoid interference; distant cells reuse them (frequency reuse).
A handover moves a call to the next base station when you move, without a break.
GSM is the digital 2G standard made by ETSI (1991): digital voice, encryption, SMS.
1G analogue voice → 2G digital/SMS → 3G mobile internet → 4G LTE broadband → 5G NR (eMBB, URLLC, mMTC) → 6G (IMT-2030, around 2030).
Since 4G, calls travel as data packets: VoLTE is the operator's VoIP service on 4G (VoNR on 5G).
20 Gbit/s is 5G's peak requirement, not an everyday speed; OFDM is used by 4G too.

بەستنەوەی کۆتایی هەیە؛ زەوی بۆ دابەش دەکرێت و هەریەکەیان خزمەتی دەکات.
کۆمەڵەی جیاوازی بەکار دەهێنن بۆ ئەوەی تێکچوون ڕوو نەدات؛ دوورەکان دووبارە بەکاریان دەهێننەوە ().
کاتێک دەجووڵێیت پەیوەندییەکە دەگوازێتەوە بۆ دواتر، بەبێ پچڕان.
ستانداردی ⁦2G⁩ـیە کە ETSI دایناوە (١٩٩١): دەنگی ، ، .
⁦1G⁩ دەنگی ← ⁦2G⁩ / ← ⁦3G⁩ مۆبایل ← ⁦4G LTE⁩ ← ⁦5G NR (eMBB⁩، URLLC، mMTC) ← ⁦6G (IMT-2030⁩، نزیکەی ٢٠٣٠).
لە ⁦4G⁩ـەوە پەیوەندیی دەنگی وەک دەڕوات: VoLTE خزمەتگوزاریی کۆمپانیاکەیە لەسەر ⁦4G⁩ (لە ⁦5G⁩ـدا VoNR).
٢٠ گیگابیت لە چرکەیەکدا پێداویستیی لووتکەی ⁦5G⁩ـە، نەک خێرایی ڕۆژانە؛ ⁦4G⁩ـیش بەکار دەهێنێت.

Review questionsپرسیارەکانی پێداچوونەوە

Why are neighbouring cells given different frequencies?بۆچی لەرەلەری جیاواز دەدرێتە خانە دراوسێکان؟

So that their signals do not interfere; each cell keeps good service quality.

بۆ ئەوەی تێکی یەکتر نەدەن؛ هەر چۆنیەتیی باشی خزمەتگوزاری دەپارێزێت.

What did 2G add that 1G did not have?⁦2G⁩ چی زیاد کرد کە ⁦1G⁩ نەیبوو؟

Digital voice, encryption and SMS text messages.

دەنگی ، و .

Name the three 5G usage scenarios.سێ سیناریۆی بەکارهێنانی ⁦5G⁩ بڵێ.

eMBB (very fast data for people), URLLC (very reliable, very low delay), mMTC (huge numbers of small devices).

eMBB (ناردنی زۆر خێرا بۆ خەڵک)، URLLC (زۆر متمانەپێکراو، زۆر کەم)، mMTC (ژمارەیەکی زۆر گەورە لە ئامێری بچووک).

Videoڤیدیۆ

Watch a videoسەیری ڤیدیۆیەک بکە

A video that viewers liked a lot and praised in their comments, chosen for this lesson.ڤیدیۆیەک کە بینەران زۆریان پێ خۆش بووە و لە کۆمێنتەکانیاندا ستایشیان کردووە، بۆ ئەم وانەیە هەڵبژێردراوە.

How does your mobile phone work? | ICT #1Sabin Civil Engineering · Englishئینگلیزی · 7.4M viewsبینین · 154K likesلایک
Follows one call through the mobile network: cells and towers, the switching centre, location updates, frequency slots and the generations from 1G to 5G.
یەک پەیوەندیی تەلەفۆنی بە ناو دەبات: و تاوەرەکان، ناوەندی ، شوێن، دابەشکردنی و لە ⁦1G⁩ـەوە تا ⁦5G⁩.
Whole video: an animated tour of a cellular network and its generations.
هەموو ڤیدیۆکە: بە و پیشان دەدات.

Lesson complete!وانەکە تەواو بوو!

Well done. Review the key terms, then go on to the next lesson.دەستخۆش. سەیرێکی زاراوە سەرەکییەکان بکەرەوە، پاشان بڕۆ بۆ وانەی داهاتوو.

Key termsزاراوە سەرەکییەکان

Next lessonوانەی داهاتوو

Mobile Apps and App Storesئەپەکانی مۆبایل و فرۆشگاکانی ئەپ

Related lecturesوانە پەیوەندیدارەکان

References and further readingسەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

This lecture is a first edition. The Kurdish text and terminology are waiting for review by Kurdish IT teachers.ئەم وانەیە چاپی یەکەمە. دەقە کوردییەکە و زاراوەکانی چاوەڕێی پێداچوونەوەی مامۆستایانی کوردی بواری IT ن.