Chapterبەش 2 · Lectureوانە 2.9

Ports and Connectorsدەرچەکان و سەرەکانی کێبڵ

How devices plug into a computer: ports and connectors, USB-C first (data, video and power in one cable), USB versions and today's speed names, USB Power Delivery up to 240 W, HDMI and DisplayPort, Thunderbolt 5, Ethernet, audio jacks and the older ports you may still meet — with drawings of every connector shape.

ئامێرەکان چۆن بە دەبەسترێن: و ، سەرەتا ⁦USB-C⁩ (، ڤیدیۆ و وزە لە یەک کێبڵدا)، وەشانەکانی USB و ناوەکانی ئەمڕۆی خێرایی، تا ⁦240 W⁩، HDMI و DisplayPort، ⁦Thunderbolt 5⁩، Ethernet، و ئەو لەوانەیە هێشتا بیانبینیت — لەگەڵ وێنەی هەموو شێوەکانی .

21 min read23 خولەک خوێندنەوە · 18 stepsهەنگاو

What you will learnچی فێر دەبیت

Tell a port from a connector and recognise common connectors by their shape.
Explain what USB-C can carry and why two USB-C ports can behave differently.
Read USB version names and today's speed labels (USB 5Gbps … 80Gbps).
Work out charging power with USB Power Delivery ( $P = V \times I$ ).
Choose the right video, network or audio port for a task, and name the legacy ports and what replaced them.

لە جیا بکەیتەوە و باوەکان بە شێوەکەیان بناسیتەوە.
ڕوونی بکەیتەوە ⁦USB-C⁩ چی دەگوازێتەوە و بۆچی دوو ⁦USB-C⁩ دەتوانن جیاواز ڕەفتار بکەن.
ناوی وەشانەکانی USB و نیشانەکانی خێرایی ئەمڕۆ بخوێنیتەوە (⁦USB 5Gbps⁩ … ⁦80Gbps⁩).
وزەی چارجکردن بە بژمێریت ( $P = V \times I$ ).
گونجاوی ڤیدیۆ، یان دەنگ بۆ کارێک هەڵبژێریت و و جێگرەوەکانیان بناسیت.

Ports and connectorsدەرچەکان و سەرەکانی کێبڵ

Every device you plug into a computer meets it at a port: a shaped socket on the computer, the phone or the monitor. The plug at the end of the cable is the connector. Through ports, peripheral devices reach the motherboard inside the system unit.

هەر ئامێرێک کە بە دەبەستیت، لە پێی دەگات: کونێکی شێوەدار لەسەر ، مۆبایل یان . ئەو سەرەی لە کۆتایی کێبڵەکەدایە . لە ڕێگەی دەگەنە لەناو .

Definitionپێناسە

A socket on a computer or device where you plug in a cable, for example a port or an HDMI port.

کونێکە لەسەر کۆمپیوتەر یان ئامێرێک کە کێبڵی تێ دەخەیت، وەک دەرچەی یان دەرچەی HDMI.

Definitionپێناسە

The shaped plug at the end of a cable that fits into a matching . Its shape decides which port it fits; what the cable can carry (data, video, power) depends on the cable and on the two devices.

ئەو سەرە شێوەدارەیە لە کۆتایی کێبڵێکدا کە دەچێتە ناو گونجاوەوە. شێوەکەی بڕیار دەدات بچێتە ناو کام ؛ بەڵام ئەوەی کێبڵەکە دەتوانێت بیگوازێتەوە (، ڤیدیۆ، وزە) بەندە بە کێبڵەکە و بە هەردوو ئامێرەکە.

Wall sockets at homeپریزی دیوار لە ماڵەوە

In Kurdish homes you meet more than one kind of wall socket, and a charger bought abroad sometimes needs an adapter. Computer ports are the same idea: a plug fits only its own kind of socket, and an adapter can join two kinds.

لە ماڵە کوردییەکاندا زیاتر لە یەک جۆر پریزی دیوار دەبینیت و کە لە دەرەوە کڕدراوە هەندێک جار پێویستی بە گۆڕەرێک هەیە. هەمان بیرۆکەن: سەرێک تەنها دەچێتە ناو جۆرە کونەکەی خۆیەوە و گۆڕەرێک دەتوانێت دوو جۆر پێکەوە ببەستێت.

Where the analogy stops workingسنووری ئەم نموونەیە

A wall socket carries only power. One computer port can carry data, video and power at once — and two ports with the same shape can still do very different things.

پریزی دیوار تەنها کارەبا دەگوازێتەوە. یەک دەتوانێت لە هەمان کاتدا ، ڤیدیۆ و وزە بگوازێتەوە — و دوو بە هەمان شێوە هێشتا دەتوانن کاری زۆر جیاواز بکەن.

Ports and connectorsدەرچەکان و سەرەکانی کێبڵ

Shapes are keys: male and femaleشێوەکان کلیلن: نێر و مێ

Each kind of port has its own shape, and most shapes fit only one way. The shape is a key: it stops you from pushing a plug into a port that would not understand it — or that might send it the wrong voltage. The shape also tells a technician at a glance what a port is for. Connectors are also called male (pins that stick out) or female (holes that take the pins). A VGA cable ends in a male plug, and the VGA port on the computer is female.

هەر جۆرە شێوەی تایبەتی خۆی هەیە و زۆربەی شێوەکان تەنها بە یەک ئاڕاستە دەچنە ناوەوە. شێوەکە کلیلێکە: ڕێگە دەگرێت لەوەی سەرێک بخەیتە ناو کە لێی تێناگات — یان لەوانەیە هەڵەی بۆ بنێرێت. هەروەها شێوەکە بە یەک سەیرکردن بە تەکنیسیەنێک دەڵێت ئەم بۆ چییە. هەروەها بە نێر (پینی دەرپەڕیویان هەیە) و مێ (کونیان هەیە کە پینەکان وەردەگرن) ناو دەبرێن. کێبڵی VGA بە سەرێکی نێر کۆتایی دێت و VGA لەسەر مێیە.

Behind the port: the interfaceلە پشت دەرچەکەوە: ڕووکار

A port is only the socket. Behind it sits the hardware that really joins the device to the CPU and memory: the device's interface, also called its controller — the USB chip, the sound chip, the network chip or the graphics card. Peripherals are far slower than the CPU and work in many different ways, so the interface stands between them and does three jobs:

تەنها کونەکەیە. لە پشتیەوە هەیە کە بەڕاستی ئامێرەکە بە و دەبەستێت: ئامێرەکە، کە بە ئینگلیزی controllerـیشی پێ دەوترێت — USB، دەنگ، یان . زۆر لە خاوترن و بە شێوەی زۆر جیاواز کار دەکەن، بۆیە لە نێوانیاندا ڕادەوەستێت و سێ کار دەکات:

It matches speeds between the fast CPU and a slow device.
It converts signals. A microphone makes an analog signal, a smooth wave. In the sound chip, an analog-to-digital converter (ADC) measures the wave tens of thousands of times a second (a music CD uses 44,100) and turns it into numbers the CPU can use; a digital-to-analog converter (DAC) turns numbers back into a wave for the speakers. See how sound becomes numbers.
It holds data for a moment in a small memory called a buffer.

خێرایی ڕێک دەخات لە نێوان خێرا و ئامێرێکی خاودا.
دەگۆڕێت. دروست دەکات، شەپۆلێکی نەرم. لە دەنگدا، ⁦(ADC)⁩ شەپۆلەکە دەیان هەزار جار لە چرکەیەکدا دەپێوێت (CDـی مۆسیقا $44100$ جار) و دەیکات بە ژمارە کە دەتوانێت بەکاریان بهێنێت؛ ⁦(DAC)⁩ ژمارەکان دەگۆڕێتەوە بۆ شەپۆل بۆ . سەیری چۆن دەنگ دەبێتە ژمارە بکە.
بۆ کاتێکی کورت ڕادەگرێت لە بچووکدا کە پێی دەوترێت .

The port is only the socket; the interface behind it matches speeds, converts signals and holds data تەنها کونەکەیە؛ لە پشتیەوە خێرایی ڕێک دەخات، دەگۆڕێت و ڕادەگرێتCêIT

Quick checkپشکنینی خێراWhich part turns the sound from a microphone into numbers the CPU can use?کام بەش دەنگی دەکات بە ژمارە کە بتوانێت بەکاریان بهێنێت؟The analog-to-digital converter (ADC) in the sound chipگۆڕەری ئەنالۆگ بۆ دیجیتاڵ ⁦(ADC)⁩ لە چیپی دەنگداThe digital-to-analog converter (DAC)گۆڕەری دیجیتاڵ بۆ ئەنالۆگ ⁦(DAC)⁩The 3.5 mm audio jack itselfخودی جەکی دەنگی ⁦3.5 mm⁩

Behind the port: the interfaceلە پشت دەرچەکەوە: ڕووکار

Buffers: matching speeds and holding dataبافەرەکان: ڕێکخستنی خێرایی و ڕاگرتنی دراوە

Jobs 1 and 3 work together. The CPU works in nanoseconds; a printer needs seconds for a page. So the computer pours the pages quickly into the printer's buffer and gets on with other work, while the printer prints from its buffer at its own speed. On the computer side, the operating system keeps waiting jobs in the print queue — see the layers.

کاری یەکەم و سێیەم پێکەوە کار دەکەن. بە نانۆچرکە کار دەکات؛ بۆ هەر لاپەڕەیەک چەند چرکەیەکی دەوێت. بۆیە لاپەڕەکان بە خێرایی دەخاتە ناو و دەچێتە سەر کاری تر، لە کاتێکدا بە خێرایی خۆی لە چاپ دەکات. لە لای ، ئەو کارانەی چاوەڕێن لە ڕیزی چاپدا ڕادەگرێت — سەیری چینەکان بکە.

The operating system talks to each interface through its device driver.

لە ڕێگەی درایڤەری ئامێرـەکەیەوە قسە لەگەڵ هەر دەکات.

Quick checkپشکنینی خێراYou print a long document and close the program at once, but the printer keeps printing for two more minutes. Where are the pages waiting?بەڵگەنامەیەکی درێژ چاپ دەکەیت و یەکسەر دادەخەیت، بەڵام دوو خولەکی تر بەردەوام چاپ دەکات. لاپەڕەکان لە کوێ چاوەڕێن؟In the CPU, which must stay busy until the last page is printedلەناو CPU، کە دەبێت تا دوایین لاپەڕە سەرقاڵ بێتIn the print queue and the printer's buffer, which hold data until the slow printer is readyلە ڕیزی چاپ و بافەری چاپەرەکە، کە دراوە ڕادەگرن تا چاپەرە خاوەکە ئامادە دەبێتNowhere: closing the program cancels the printingلە هیچ شوێنێک: داخستنی بەرنامەکە چاپکردنەکە هەڵدەوەشێنێتەوە

The ports on a computerدەرچەکانی کۆمپیوتەر

Turn a desktop computer round and you see the rear panel: the ports built into the motherboard. The course notes group a computer's ports into five families: display (video) ports, mouse and keyboard ports, USB ports, other visual and video ports, and sound ports. On a 2026 motherboard most of these jobs are done by USB-A and USB-C, plus HDMI or DisplayPort, one Ethernet port and a few audio jacks.

بسووڕێنە، پانێڵی پشتەوە دەبینیت: ، کە لەناو دروست کراون. تێبینییەکانی کۆرسەکە دەکەنە پێنج خێزان: پیشاندان (ڤیدیۆ)، و ، ، تری وێنە و ڤیدیۆ و دەنگ. لەسەر ⁦2026⁩ زۆربەی ئەم کارانە ⁦USB-A⁩ و ⁦USB-C⁩ دەیکەن، لەگەڵ HDMI یان DisplayPort، یەک Ethernet و چەند .

A 2026 rear panel: USB-A, USB-C, HDMI, DisplayPort, Ethernet and audioپانێڵی پشتەوەی ⁦2026: USB-A⁩، ⁦USB-C⁩، HDMI، DisplayPort، Ethernet و دەنگCêIT

Noteتێبینی

Older rear panels (until about 2015) also had a purple and a green round PS/2 port for keyboard and mouse, FireWire, S/PDIF digital-audio outputs and five or six audio jacks. You will still meet them on older computers in schools and offices; the legacy screen at the end of this lesson shows how to recognise them.

پانێڵە پشتەوە کۆنەکان (تا نزیکەی ⁦2015⁩) خڕی مۆر و سەوزی ⁦PS/2⁩یان بۆ و هەبوو، هەروەها FireWire، دەنگی ⁦S/PDIF⁩ و پێنج یان شەش . هێشتا لەسەر کۆنی قوتابخانە و فەرمانگەکان دەیانبینیت؛ دوایین شاشەی ئەم وانەیە پیشانت دەدات چۆن بیانناسیتەوە.

USB-C: one port for almost everythingUSB-C: یەک دەرچە بۆ نزیکەی هەموو شتێک

Look at a phone, a laptop or a tablet bought in 2026 and you will almost certainly find USB-C: a small oval port with 24 contacts, published in 2014. It is reversible — the plug goes in either way up — and one cable can carry data, video and power at the same time.

سەیری مۆبایل، یان بکە کە لە ⁦2026⁩دا کڕدراوە، بە دڵنیاییەوە ⁦USB-C⁩ دەبینیت: بچووکی هێلکەیی بە $24$ پەڕەی پەیوەندییەوە، کە لە ⁦2014⁩دا بڵاو کرایەوە. دوولایەنەیە — سەرەکە بە هەر دوو ڕوو دەچێتە ناوەوە — و یەک کێبڵ دەتوانێت لە هەمان کاتدا ، ڤیدیۆ و وزە بگوازێتەوە.

Definitionپێناسە

The small, oval, reversible connector used by most new phones and laptops. One USB-C cable can carry data, video and power, depending on what the port supports (USB4, , ).

دەرچە و کێبڵە بچووکە هێلکەییە دوولایەنەکەی کە زۆربەی مۆبایل و لاپتۆپە نوێیەکان بەکاری دەهێنن. یەک کێبڵی ⁦USB-C⁩ دەتوانێت ، ڤیدیۆ و کارەبا بگوازێتەوە، بەپێی ئەوەی دەرچەکە پشتگیریی چی دەکات (⁦USB4⁩، ، ).

Same shape, different abilitiesهەمان شێوە، توانای جیاواز

"USB-C" names only the shape of the connector. What a USB-C port or cable can do is a separate question: a cheap phone cable may carry only USB 2.0 data (480 Mbps) and no video, while a Thunderbolt 5 port moves 80 Gbps and charges a laptop. Look for the speed and watt labels on the port, the cable and the box.

«⁦USB-C⁩» تەنها ناوی شێوەی . ئەوەی یان کێبڵێکی ⁦USB-C⁩ دەتوانێت بیکات پرسیارێکی ترە: کێبڵێکی هەرزانی مۆبایل لەوانەیە تەنها ⁦USB 2.0 (480 Mbps)⁩ بگوازێتەوە و هیچ ڤیدیۆیەک نا، لە کاتێکدا ⁦Thunderbolt 5⁩ تا ⁦80 Gbps⁩ دەگوازێتەوە و چارج دەکات. بەدوای نیشانەی خێرایی و وات لەسەر ، کێبڵ و قوتووەکەدا بگەڕێ.

An animation of a laptop joined to a monitor by one USB-C cable. First the cable is plugged in. Then blue dots travel along it (data: a keyboard and a USB drive on the monitor work), then green bars (video: the laptop's picture appears on the monitor), then orange arrows travel from the monitor to the laptop (power: the battery icon starts charging). Last frame: all three streams flow together, with the note 'only if both ends and the cable support it'. — One USB-C cable: data, video and power togetherیەک کێبڵی ⁦USB-C⁩: ، ڤیدیۆ و وزە پێکەوەCêIT

Quick checkپشکنینی خێراA friend's new USB-C cable charges his phone but shows nothing when he connects his laptop to a monitor. What is the most likely reason?کێبڵە ⁦USB-C⁩ نوێیەکەی هاوڕێیەک مۆبایلەکەی چارج دەکات، بەڵام کاتێک پێی بە دەبەستێت هیچ پیشان نادات. ئەگەری زۆرتر چییە؟The plug is upside downسەرەکە بە پێچەوانەوەیەThe cable (or the laptop's port) does not support videoکێبڵەکە (یان دەرچەی لاپتۆپەکە) پشتگیریی ڤیدیۆ ناکاتUSB-C can never carry video⁦USB-C⁩ هەرگیز ناتوانێت ڤیدیۆ بگوازێتەوە

USB-C: one port for almost everythingUSB-C: یەک دەرچە بۆ نزیکەی هەموو شتێک

Why everything moved to USB-Cبۆچی هەموو شتێک چووە سەر ⁦USB-C⁩

For years every phone maker used its own connector. Apple's iPhone used Lightning (an 8-pin reversible connector from 2012); Android phones used micro-USB. Then the European Union made USB-C the common charging port: from 28 December 2024 for phones, tablets, cameras, headphones, keyboards, mice and more, and from 28 April 2026 for laptops. Because phones are made for the whole world, almost every new phone and laptop sold in Kurdistan has USB-C too. Apple moved the iPhone 15 to USB-C in September 2023, and since February 2025 every iPhone Apple sells uses USB-C.

بۆ چەندین ساڵ هەر کۆمپانیایەکی مۆبایل تایبەتی خۆی بەکار دەهێنا. iPhoneـی Apple Lightningـی بەکار دەهێنا ( دوولایەنەی هەشت پین لە ⁦2012⁩ـەوە)؛ مۆبایلەکانی Android ⁦micro-USB⁩یان بەکار دەهێنا. پاشان یەکێتیی ئەورووپا ⁦USB-C⁩ـی کردە هاوبەشی چارج: لە ⁦28⁩ی کانوونی یەکەمی ⁦2024⁩ـەوە بۆ مۆبایل، ، کامێرا، ، ، و زیاتر. هەروەها لە ⁦28⁩ی نیسانی ⁦2026⁩ـەوە بۆ . لەبەر ئەوەی مۆبایل بۆ هەموو جیهان دروست دەکرێت، نزیکەی هەموو مۆبایل و نوێ کە لە کوردستان دەفرۆشرێت ⁦USB-C⁩ـی هەیە. Apple لە ئەیلوولی ⁦2023⁩دا ⁦iPhone 15⁩ـی گواستەوە بۆ ⁦USB-C⁩ و لە شوباتی ⁦2025⁩ـەوە هەموو iPhoneـێک کە Apple دەیفرۆشێت ⁦USB-C⁩ بەکار دەهێنێت.

USB-C was missing from the tables⁦USB-C⁩ لە خشتەکاندا نەبوو

The course's port tables (2021–22) have no USB-C row and list Lightning, Mini USB and Micro USB as current. Today USB-C is the main port of phones and laptops; Lightning, Mini-USB and Micro-USB are older connectors you will meet only on older devices.

خشتەکانی کۆرسەکە ⁦(2021–22)⁩ هیچ ڕیزێکی ⁦USB-C⁩ـیان تێدا نییە و Lightning، ⁦Mini USB⁩ و ⁦Micro USB⁩ وەک ئەمڕۆیی دەهێنن. ئەمڕۆ ⁦USB-C⁩ سەرەکییەکەی مۆبایل و ؛ Lightning، ⁦Mini-USB⁩ و ⁦Micro-USB⁩ کۆنن کە تەنها لەسەر ئامێرە کۆنەکان دەیانبینیت.

Quick checkپشکنینی خێراSince when must new laptops sold in the EU charge through USB-C?لە کەیەوە نوێ کە لە یەکێتیی ئەورووپا دەفرۆشرێن دەبێت بە ⁦USB-C⁩ چارج بکرێن؟28 December 2024⁦28⁩ی کانوونی یەکەمی ⁦2024⁩2014, when USB-C was published⁦2014⁩، کاتێک ⁦USB-C⁩ بڵاو کرایەوە28 April 2026⁦28⁩ی نیسانی ⁦2026⁩

USB versions, speeds and namesوەشانەکان، خێرایی و ناوەکانی USB

Definitionپێناسە

A standard kind of and cable for connecting devices such as a , , or phone charger to a computer.

جۆرێکی ستانداردی و کێبڵە بۆ بەستنەوەی ئامێرەکانی وەک ، ، و شەحنکەری مۆبایل بە کۆمپیوتەرەوە.

USB (Universal Serial Bus) is a standard for the cables, connectors and rules that let computers and devices talk to each other and share power. Each new version was faster:

⁦USB (Universal Serial Bus)⁩ ستانداردێکە بۆ کێبڵ، و ئەو یاسایانەی ڕێگە دەدەن و ئامێرەکان قسە لەگەڵ یەکتر بکەن و وزە بەش بکەن. هەر وەشانێکی نوێ خێراتر بوو:

USB versions — the same speed often has three namesوەشانەکانی USB — هەمان خێرایی زۆرجار سێ ناوی هەیە
Version (year)وەشان (ساڵ)	Fastest speedخێراترین خێرایی	Name on the box todayناو لەسەر قوتوو ئەمڕۆ
USB 1.1 (1998)	12 Mbps	—
USB 2.0 (2000)	480 Mbps	Hi-Speed USB
USB 3.0 (2008) = USB 3.1 Gen 1 = USB 3.2 Gen 1	5 Gbps	USB 5Gbps
USB 3.1 Gen 2 = USB 3.2 Gen 2 (2013)	10 Gbps	USB 10Gbps
USB 3.2 Gen 2×2 (2017) — USB-C only⁦USB 3.2 Gen 2×2 (2017)⁩ — تەنها ⁦USB-C⁩	20 Gbps	USB 20Gbps
USB4 (2019) — USB-C only⁦USB4 (2019)⁩ — تەنها ⁦USB-C⁩	40 Gbps	USB 40Gbps
USB4 Version 2.0 (2022) — USB-C only⁦USB4 Version 2.0 (2022)⁩ — تەنها ⁦USB-C⁩	80 Gbps (up to 120 Gbps one way)⁦80 Gbps⁩ (تا ⁦120 Gbps⁩ بە یەک ئاڕاستە)	USB 80Gbps

The names became confusing: when USB 3.1 came out, the old USB 3.0 was renamed "USB 3.1 Gen 1", and later "USB 3.2 Gen 1" — the same 5 Gbps. So the USB-IF, the group that runs USB, now tells makers to print the speed on products ("USB 10Gbps", "USB 40Gbps") and says the technical names are "not intended" for buyers. The logos on certified products show the speed and, with power, the watts. Older boxes and logos (the ones in the lecture notes) used marketing names instead: "Hi-Speed USB" for 480 Mbps, "SuperSpeed USB" for 5 Gbps and "SuperSpeed USB 10Gbps" (SuperSpeed+) for 10 Gbps, and some added a mark when the port also gave Power Delivery or DisplayPort video.

ناوەکان تێکەڵ بوون: کاتێک ⁦USB 3.1⁩ هات، ⁦USB 3.0⁩ـی کۆن ناوی گۆڕا بۆ «⁦USB 3.1 Gen 1⁩» و دواتر «⁦USB 3.2 Gen 1⁩» — هەمان ⁦5 Gbps⁩. بۆیە ⁦USB-IF⁩، ئەو دەستەیەی USB بەڕێوە دەبات، ئێستا بە دروستکەران دەڵێت خێراییەکە لەسەر بەرهەمەکان بنووسن («⁦USB 10Gbps⁩»، «⁦USB 40Gbps⁩») و دەڵێت ناوە تەکنیکییەکان «بۆ کڕیار نین». لۆگۆکانی سەر بەرهەمە پەسەندکراوەکان خێراییەکە و، ئەگەر وزەیان تێدا بێت، واتەکە پیشان دەدەن. قوتوو و لۆگۆ کۆنەکان (ئەوانەی لە تێبینییەکانی وانەکەدان) لە جیاتی ئەوە ناوی بازرگانییان بەکار دەهێنا: «⁦Hi-Speed USB⁩» بۆ ⁦480 Mbps⁩، «⁦SuperSpeed USB⁩» بۆ ⁦5 Gbps⁩ و «⁦SuperSpeed USB 10Gbps⁩» ⁦(SuperSpeed+)⁩ بۆ ⁦10 Gbps⁩. هەندێکیشیان نیشانەیەکیان زیاد دەکرد کاتێک ⁦Power Delivery⁩ یان ڤیدیۆی DisplayPortـیشی دەدا.

USB versions, speeds and namesوەشانەکان، خێرایی و ناوەکانی USB

What the colours inside USB ports meanڕەنگەکانی ناو دەرچەکانی USB واتای چییە

The lecture notes give a colour code for the plastic inside USB-A ports: white = USB 1.0, black = USB 2.0, blue = USB 3.0, teal = USB 3.1, and yellow, red or orange = the port can charge a phone while the computer sleeps.

تێبینییەکانی وانەکە کۆدێکی ڕەنگ دەدەن بۆ پلاستیکی ناو ⁦USB-A⁩: سپی = ⁦USB 1.0⁩، ڕەش = ⁦USB 2.0⁩، شین = ⁦USB 3.0⁩، شینی سەوزباو = ⁦USB 3.1⁩ و زەرد، سوور یان پرتەقاڵی = دەتوانێت مۆبایل چارج بکات لە کاتێکدا لە دۆخی خەودایە.

Colour is a hint, not a ruleڕەنگ نیشانەیەکە، نەک یاسا

These colours are a habit of manufacturers, not a rule. The USB-IF logo guidelines define only the colour of the logo itself; a blue insert for USB 3.x Type-A ports is a recommendation in the USB 3 specification, and teal, red or yellow are each maker's own choice. So a blue port is probably 5 Gbps or faster, but check the label or the manual — and USB-C ports have no colour code at all.

ئەم ڕەنگانە خووی دروستکەرانن، نەک یاسا. ڕێنماییەکانی لۆگۆی ⁦USB-IF⁩ تەنها ڕەنگی خودی لۆگۆکە دیاری دەکەن؛ ناوەوەی شین بۆ ⁦USB 3.x⁩ـی ⁦Type-A⁩ پێشنیارێکە لە ستانداردی ⁦USB 3⁩دا و شینی سەوزباو، سوور یان زەرد هەڵبژاردنی خودی هەر دروستکەرێکە. بۆیە شین لەوانەیە ⁦5 Gbps⁩ یان خێراتر بێت، بەڵام نیشانەکە یان ڕێبەرنامەکە بپشکنە — و ⁦USB-C⁩ هیچ کۆدی ڕەنگیان نییە.

Quick checkپشکنینی خێراA laptop has one blue and one black USB-A port. What can you be sure of? یەک ⁦USB-A⁩ـی شین و یەکێکی ڕەشی هەیە. دڵنیای لە چی؟The blue one is exactly USB 3.2 Gen 2×2شینەکە ڕێک ⁦USB 3.2 Gen 2×2⁩ـەThe black one cannot charge anythingڕەشەکە هیچ شتێک چارج ناکاتNothing for certain — the colour is only a maker's hint; check the label or manualهیچ شتێک بە دڵنیاییەوە — ڕەنگەکە تەنها نیشانەی دروستکەرە؛ نیشانەکە یان ڕێبەرنامەکە بپشکنە

USB connector shapesشێوەکانی سەری کێبڵی USB

Over the years USB has had several plug shapes. Today you will mostly meet USB-C and the big flat USB-A; the others are on older devices:

USB بە درێژایی ساڵەکان چەند شێوەیەکی هەبووە. ئەمڕۆ زیاتر ⁦USB-C⁩ و ⁦USB-A⁩ـی گەورە و تەخت دەبینیت؛ ئەوانی تر لەسەر ئامێرە کۆنەکانن:

Plug shapes you may meetشێوەی ئەو سەرانەی لەوانەیە بیانبینیت
Connector	Shapeشێوە	Where you meet itلە کوێ دەیبینیت
USB-C	Small oval, reversibleهێلکەیی و بچووک، دوولایەنە	Phones, laptops, tablets, chargers, monitors — the modern portمۆبایل، ، ، ، — ئەمڕۆیی
USB-A (Type A)	Flat rectangle, fits one wayلاکێشەیەکی تەخت، بە یەک ڕوو دەچێتە ناوەوە	Computers, chargers, flash drives, keyboards and mice، ، ، و
USB-B (Type B)	Almost square, top corners cutنزیکەی چوارگۆشە، گۆشەکانی سەرەوە بڕاون	Printers and scanners و
Micro-USB (Micro-B)	Thin trapezoidلاکێشەیەکی باریکی لار	Older Android phones, power banks, small gadgetsمۆبایلی Androidـی کۆن، پاوەر بانک، ئامێری بچووک
Micro-B SuperSpeed	Micro-B with an extra part beside it⁦Micro-B⁩ بە بەشێکی زیادەوە لە تەنیشتی	Older USB 3.0 external hard disks دەرەکیی ⁦USB 3.0⁩ـی کۆن
Mini-USB (Mini-B)	Small trapezoid with side notchesلاکێشەیەکی لاری بچووک بە کەلێنی لاتەنیشتەوە	Old cameras and MP3 playersکامێرا و ⁦MP3⁩ پلەیەری کۆن
Lightning	Thin, reversible, 8 pins (Apple)باریک، دوولایەنە، هەشت پین ⁦(Apple)⁩	iPhones before the iPhone 15, older iPadsiPhoneـەکانی پێش ⁦iPhone 15⁩، iPadـی کۆن

Know them by their shape (drawn faces, roughly to scale; legacy ports in grey)بە شێوەکەیان بیانناسەوە (ڕووە کێشراوەکان، نزیکەی بە پێوانە؛ کۆنەکان بە خۆڵەمێشی)CêIT

When the plug and the port do not match, an adapter (converter) joins them: USB-C to USB-A, USB to Ethernet for a laptop with no network port, or USB to PS/2 for an old keyboard. A USB hub turns one port into several. The course figure shows the classic layout: the computer (the host) has Type-A ports, a powered hub (with its own power adapter) gives more Type-A ports, and the devices take Type-B plugs. Today the host and the devices are often USB-C at both ends.

کاتێک سەرەکە و یەک ناگرنەوە، گۆڕەرێک ⁦(adapter)⁩ پێکەوەیان دەبەستێت: ⁦USB-C⁩ بۆ ⁦USB-A⁩، USB بۆ Ethernet بۆ کە نییە، یان USB بۆ ⁦PS/2⁩ بۆ کۆن. هەبی USB یەک دەکات بە چەندین. وێنەکەی کۆرسەکە ڕێکخستنە کلاسیکییەکە پیشان دەدات: (خانەخوێ، host) ⁦Type-A⁩ـی هەیە، هەبێکی کارەبادار (بە خۆیەوە) ⁦Type-A⁩ـی زیاتر دەدات و ئامێرەکان سەری ⁦Type-B⁩ وەردەگرن. ئەمڕۆ خانەخوێ و ئامێرەکان زۆرجار لە هەردوو سەرەوە ⁦USB-C⁩ـن.

USB Ports, Cables, Types, & ConnectorsPowerCert Animated Videos · Englishئینگلیزی · 2.3M viewsبینین · 57K likesلایک · Partبەشی 3:22–7:48 (ofلە 9:16)
Learn what USB is for and the different USB cables, connectors (Type-A, Type-B, Type-C) and ports on a computer.
فێر دەبیت بۆ چی بەکاردێت و جۆرەکانی کێبڵ و کۆنێکتەری (⁦Type-A⁩، ⁦Type-B⁩، ⁦Type-C⁩) و سەر دەناسیت.
Watch 3:22-7:48: the connector shapes.
لە ⁦3:22⁩ تا ⁦7:48⁩ سەیر بکە: شێوەی .

Charging through USB: USB Power Deliveryچارجکردن بە USB: USB Power Delivery

Plain USB gives only a little power (USB 2.0: 2.5 W). USB Power Delivery (USB PD) lets the charger and the device talk first and agree on a higher voltage. Power is voltage times current:

USBـی ئاسایی تەنها وزەیەکی کەم دەدات ⁦(USB 2.0: 2.5 W)⁩. ⁦(USB PD)⁩ ڕێگە دەدات و ئامێرەکە سەرەتا قسە بکەن و لەسەر بەرزتر ڕێک بکەون. وزە (توانا) = × تەزوو:

P = V \times I \qquad 20\ \text{V} \times 5\ \text{A} = 100\ \text{W} \qquad 48\ \text{V} \times 5\ \text{A} = 240\ \text{W}

Definitionپێناسە

A standard that lets a charger and a device agree on a higher voltage. One cable can then charge phones quickly and power laptops (up to 240 W in the newest version).

ستانداردێکی کە ڕێگە دەدات چارجەر و ئامێرەکە لەسەر بەرزتر ڕێک بکەون، بۆیە یەک کێبڵی دەتوانێت مۆبایل بە خێرایی بارگە بکات و وزەی لاپتۆپ دابین بکات (تا ⁦240 W⁩ لە نوێترین وەشاندا).

Quick checkپشکنینی خێراA laptop needs 140 W. Which charger and cable can deliver that with USB PD 3.1?

140

W پێویستە. کام و کێبڵ دەتوانن بە ⁦USB PD 3.1⁩ ئەمە بدەن؟Any USB-A phone chargerهەر چارجەرێکی ⁦USB-A⁩ـی مۆبایلA 140 W (

28\ \text{V} \times 5\ \text{A}

) USB-C charger with a 240 W-rated cableچارجەرێکی ⁦USB-C⁩ـی ⁦140 W⁩ (

28\ \text{V} \times 5\ \text{A}

) لەگەڵ کێبڵێکی ⁦240 W⁩A 60 W charger with a thicker cableچارجەرێکی ⁦60 W⁩ لەگەڵ کێبڵێکی ئەستووتر

Why your USB-C Cables Never Work.Switch and Click · Englishئینگلیزی · 1.6M viewsبینین · 57K likesلایک · Partبەشی 5:49–10:01 (ofلە 15:24)
How USB Power Delivery works: the charger and the device talk first, then agree on a higher voltage and wattage.
چۆن کار دەکات: شەحنکەرەکە و ئامێرەکە سەرەتا قسە لەگەڵ یەک دەکەن، پاشان لەسەر و بەرزتر ڕێک دەکەون.
Watch 5:49-10:01: Power Delivery explained.
لە ⁦5:49⁩ تا ⁦10:01⁩ سەیر بکە: ڕوونکردنەوەی .

Video ports: HDMI, DisplayPort, VGA and DVIدەرچەکانی ڤیدیۆ: HDMI، DisplayPort، VGA و DVI

Video ports send the picture (and often the sound) to a monitor, a TV or a data projector.

ڤیدیۆ وێنەکە (و زۆرجار دەنگەکەش) دەنێرن بۆ ، تیڤی یان .

Video ports ڤیدیۆ
Port	Signal	Used forبۆ چی	Todayئەمڕۆ
HDMI	Digital video + audioڤیدیۆ + دەنگی	Monitors, TVs, projectors, game consoles، تیڤی، ، کۆنسۆڵی یاری	HDMI 2.1: 48 Gbps; HDMI 2.2 (June 2025): 96 Gbps with the new Ultra96 cable. Small versions: Mini and Micro HDMI.⁦HDMI 2.1: 48 Gbps⁩؛ ⁦HDMI 2.2⁩ (حوزەیرانی ⁦2025): 96 Gbps⁩ بە کێبڵی نوێی ⁦Ultra96⁩. جۆرە بچووکەکان: Mini و ⁦Micro HDMI⁩.
DisplayPort	Digital video + audioڤیدیۆ + دەنگی	Computer monitors, graphics cards ،	DisplayPort 2.1: up to 80 Gbps. Also runs inside USB-C and Thunderbolt. Mini DisplayPort on older laptops.⁦DisplayPort 2.1⁩: تا ⁦80 Gbps⁩. لەناو ⁦USB-C⁩ و Thunderboltـیشدا کار دەکات. ⁦Mini DisplayPort⁩ لەسەر کۆن.
VGA	Analog video only, no sound; 15 pins, often blueتەنها ڤیدیۆی ، بێ دەنگ؛ ⁦15⁩ پین، زۆرجار شین	Old monitors and many classroom projectors کۆن و زۆرێک لە پۆل	Legacy; blurry on big screensکۆن؛ لەسەر گەورە ڕوون نییە
DVI	Digital video (DVI-D) or digital + analog (DVI-I); single or dual linkڤیدیۆی ⁦(DVI-D)⁩ یان + ⁦(DVI-I)⁩؛ یەک یان دوو لینک	Monitors from about 2000–2015 نزیکەی ⁦2000–2015⁩	Legacy; no soundکۆن؛ بێ دەنگ

Which should you use? For a TV or a projector, HDMI. For a computer monitor, DisplayPort or HDMI — whichever both devices have, at the highest version. If a laptop has only USB-C, a USB-C-to-HDMI cable or a USB-C dock works when the laptop's port supports video (DisplayPort Alt Mode).

کامیان بەکار بهێنیت؟ بۆ تیڤی یان ، HDMI. بۆ ، DisplayPort یان HDMI — هەرکامیان هەردوو ئامێرەکە هەیانبێت، بە بەرزترین وەشان. ئەگەر تەنها ⁦USB-C⁩ـی هەبێت، کێبڵی ⁦USB-C⁩ بۆ HDMI یان dockـێکی ⁦USB-C⁩ کار دەکات، بە مەرجێک پشتگیریی ڤیدیۆ بکات ⁦(DisplayPort Alt Mode)⁩.

Quick checkپشکنینی خێراYour school's old projector has only a VGA input. What do you need for a new laptop with only USB-C? کۆنی قوتابخانەکەت تەنها VGAـی هەیە. بۆ نوێ کە تەنها ⁦USB-C⁩ـی هەیە چیت پێویستە؟A USB-C to VGA adapter (the laptop's USB-C port must support video)گۆڕەرێکی ⁦USB-C⁩ بۆ VGA (دەرچەی ⁦USB-C⁩ـی لاپتۆپەکە دەبێت پشتگیریی ڤیدیۆ بکات)An Ethernet cableکێبڵێکی EthernetNothing — VGA is the same as USB-Cهیچ — VGA هەمان ⁦USB-C⁩ـە

Explaining Display Connectors: HDMI, DisplayPort, USB-C, DVI, VGA & ThunderboltExplainingComputers · Englishئینگلیزی · 433K viewsبینین · 17K likesلایک · Partبەشی 0:43–10:53 (ofلە 14:45)
VGA, DVI, HDMI and DisplayPort compared: analogue or digital, sound or not, and which one to use for a monitor.
، DVI، و بەراورد کراون: یان ، دەنگ دەگوازنەوە یان نا؛ هەروەها کامیان بۆ باشترە.
Watch 0:43-10:53: VGA, DVI, HDMI and DisplayPort.
لە ⁦0:43⁩ تا ⁦10:53⁩ سەیر بکە: ، DVI، و .

Thunderbolt (and Lightning)Thunderbolt (و Lightning)

Definitionپێناسە

A very fast connection made by Intel with Apple that uses the connector. It carries data, video and power together: Thunderbolt 4 reaches 40 Gbps and Thunderbolt 5 up to 120 Gbps.

پەیوەندییەکی زۆر خێرایە کە Intel لەگەڵ Apple دروستیان کردووە و دەرچەی بەکار دەهێنێت. ، ڤیدیۆ و کارەبا پێکەوە دەگوازێتەوە: ⁦Thunderbolt 4⁩ دەگاتە ⁦40 Gbps⁩ و ⁦Thunderbolt 5⁩ تا ⁦120 Gbps⁩.

Thunderbolt is a very fast connection made by Intel together with Apple for external devices: fast drives, docks, monitors, video equipment. It has changed shape over time:

Thunderbolt پەیوەندییەکی زۆر خێرایە کە Intel لەگەڵ Apple دروستیان کردووە بۆ ئامێری دەرەکی: درایڤی خێرا، dock، ، ئامێری ڤیدیۆ. بە تێپەڕبوونی کات شێوەی گۆڕاوە:

Thunderbolt versionsوەشانەکانی Thunderbolt
Versionوەشان	Connector	Speedخێرایی
Thunderbolt 1 and 2	Mini DisplayPort shapeشێوەی ⁦Mini DisplayPort⁩	10 / 20 Gbps
Thunderbolt 3	USB-C	40 Gbps
Thunderbolt 4	USB-C	40 Gbps; two 4K monitors; 100 W laptop charging required (up to 140 W possible)⁦40 Gbps⁩؛ دوو ⁦4K⁩؛ چارجی ⁦100 W⁩ـی پێویستە (تا ⁦140 W⁩ دەکرێت)
Thunderbolt 5	USB-C	80 Gbps both ways, up to 120 Gbps one way for heavy video; at least two 6K monitors; laptop charging: 140 W required, up to 240 W possible⁦80 Gbps⁩ بە هەردوو ئاڕاستە، تا ⁦120 Gbps⁩ بە یەک ئاڕاستە بۆ ڤیدیۆی قورس؛ لانیکەم دوو ⁦6K⁩؛ چارجی : ⁦140 W⁩ پێویستە، تا ⁦240 W⁩ دەکرێت

A Thunderbolt port looks exactly like USB-C; a small lightning-bolt symbol next to it tells you the difference. Thunderbolt 4 and 5 ports also work as ordinary USB-C ports, so a normal USB device works in them too.

Thunderbolt ڕێک وەک ⁦USB-C⁩ دەردەکەوێت؛ هێمایەکی بچووکی هەورەتریشقە لە تەنیشتییەوە جیاوازییەکەت پێ دەڵێت. ⁦Thunderbolt 4⁩ و 5 وەک ⁦USB-C⁩ـی ئاساییش کار دەکەن، بۆیە ئامێرێکی USBـی ئاسایی تێیاندا کار دەکات.

Lightning was Apple's own small, reversible 8-pin connector for iPhones and iPads from 2012. It is not Thunderbolt and not USB; Apple replaced it with USB-C (iPhone 15, 2023).

Lightning بچووک و دوولایەنەی هەشت پینی تایبەتی Apple بوو بۆ iPhone و iPad لە ⁦2012⁩ـەوە. نە Thunderboltـە و نە USB؛ Apple بە ⁦USB-C⁩ گۆڕییەوە (⁦iPhone 15⁩، ⁦2023⁩).

Quick checkپشکنینی خێراTwo ports on a laptop look the same, but one has a small lightning-bolt symbol. What does that tell you?دوو لەسەر وەک یەک دەردەکەون، بەڵام یەکێکیان هێمایەکی بچووکی هەورەتریشقەی لە تەنیشتە. ئەمە چیت پێ دەڵێت؟It is an Apple Lightning portدەرچەیەکی Lightningـی AppleـەIt is a Thunderbolt port: USB-C shape, much faster, also works with USB devicesدەرچەیەکی Thunderboltـە: شێوەی ⁦USB-C⁩، زۆر خێراتر و لەگەڵ ئامێری USBـیش کار دەکاتIt is a charging-only portدەرچەیەکی تەنها چارجە

Network and audio portsدەرچەکانی ڕایەڵە و دەنگ

Ethernet connects a computer to a network device such as a switch or a router with a cable. Its plug is the square RJ-45 (8 contacts, a small clip on top). Desktop boards in 2026 usually have 1 Gbps or 2.5 Gbps Ethernet; a twisted-pair Ethernet cable can be up to 100 metres long. The narrower RJ-11 plug (fewer contacts) joins a DSL modem or router to the telephone line. An RJ-11 plug fits loosely into an RJ-45 port — never force it; it can bend the port's springs.

Ethernet بە کێبڵ بە ئامێرێکی دەبەستێت وەک یان . سەرەکەی چوارگۆشەیە (هەشت پەڕەی پەیوەندی، قوفڵێکی بچووک لە سەرەوە). بۆردەکانی لە ⁦2026⁩دا زۆرجار Ethernetـی ⁦1 Gbps⁩ یان ⁦2.5 Gbps⁩ـیان هەیە؛ کێبڵی Ethernetـی جووتە بادراو دەتوانێت تا ⁦100⁩ مەتر درێژ بێت. سەری باریکتری ⁦RJ-11⁩ (پەڕەی کەمتر) DSL یان بە هێڵی تەلەفۆنـەوە دەبەستێت. سەری ⁦RJ-11⁩ بە شلی دەچێتە ناو ⁦RJ-45⁩ـەوە — هەرگیز بە زۆر مەیخەرە ناوی؛ دەتوانێت فەنەرەکانی ناو بچەمێنێت.

Definitionپێناسە

The square plug with eight small metal contacts at the end of an cable, and the matching port on computers, routers and switches.

ئەو پلەگە چوارگۆشەیەیە بە هەشت پەیوەندکاری بچووکی کانزاییەوە کە لە کۆتایی کێبڵی ، هەروەها ئەو دەرچەیەی لەسەر کۆمپیوتەر، و بۆی دانراوە.

The round 3.5 mm audio jack takes speakers, headphones and microphones. Many laptops have one combined jack for a headset (headphones and microphone in one plug); many new phones have none and use USB-C or Bluetooth. Desktop sound ports follow an old colour code (from the PC 99 guide, 1999), and that one is still used:

خڕی ⁦3.5 mm⁩ ، و وەردەگرێت. زۆرێک لە یەک جەکی تێکەڵیان هەیە بۆ ( و لە یەک سەردا)؛ زۆرێک لە مۆبایلە نوێکان هیچیان نییە و ⁦USB-C⁩ یان بەکار دەهێنن. دەنگی کۆدێکی ڕەنگی کۆن دەگرنە بەر (لە ڕێنمایی ⁦PC 99⁩، ⁦1999⁩) و ئەمەیان هێشتا بەکار دێت:

Desktop audio jack colours (PC 99)ڕەنگی ⁦(PC 99)⁩
Colourڕەنگ	Jackجەک	Plug inچی تێدا دابنێیت
Lime greenسەوزی کاڵ	Line out (front speakers)⁦Line out⁩ ( پێشەوە)	Headphones or speakers یان
Pinkپەمەیی	Microphone in	A microphone
Light blueشینی کاڵ	Line in	Sound from another device (a phone, a mixer)دەنگ لە ئامێرێکی ترەوە (مۆبایل، میکسەر)
Orange, black, greyپرتەقاڵی، ڕەش، خۆڵەمێشی	Centre/subwoofer, rear and side speakersناوەڕاست/⁦sub-woofer⁩، دواوە و لاتەنیشت	Surround-sound speakers دەنگی دەوروبەر

Some boards also have S/PDIF digital audio outputs: an optical one (a small square with a red light) or a coaxial one (a round RCA socket), for a home-theatre amplifier.

هەندێک بۆرد دەنگی ⁦S/PDIF⁩یشیان هەیە: ئۆپتیکی (چوارگۆشەیەکی بچووک بە ڕووناکییەکی سوورەوە) یان کۆئەکسیاڵ (کونێکی خڕی RCA)، بۆ ئەمپلیفایەری سینەمای ماڵەوە.

Older ports you may still meetئەو دەرچە کۆنانەی لەوانەیە هێشتا بیانبینیت

Schools, offices and repair shops in Kurdistan still have older computers. Recognise these ports — and know what replaced them:

قوتابخانە، فەرمانگە و دوکانی چاککردنەوە لە کوردستان هێشتا کۆنیان هەیە. خوارەوە بناسەوە — و بزانە چی جێگەیانی گرتەوە:

Legacy ports
Port	What it was forبۆ چی بوو	Replaced byچی جێگەی گرتەوە
PS/2	Round 6-pin mini-DIN: purple = keyboard, green = mouse (a two-colour port takes either). Older AT keyboards used the bigger 5-pin DIN.⁦mini-DIN⁩ـی خڕی شەش پین: مۆر = ، سەوز = ( دوو ڕەنگ هەردووکیان وەردەگرێت). ATـیش DINـی گەورەتری پێنج پینیان بەکار دەهێنا.	USB
FireWire (IEEE 1394)	Video cameras, external drivesکامێرای ڤیدیۆ، درایڤی دەرەکی	USB, ThunderboltUSB، Thunderbolt
eSATA / eSATAp	External SATA drives. eSATA gave signal but no power; eSATAp added USB and 5 V/12 V power in one portدرایڤی SATAـی دەرەکی. eSATA دەدا بەڵام وزەی نەدەدا؛ ⁦eSATAp USB⁩ و وزەی ⁦5 V/12 V⁩ـی لە یەک زیاد کرد	USB-C, Thunderbolt⁦USB-C⁩، Thunderbolt
VGA, DVI, S-Video	Analog/early digital video. VGA is a 15-pin D-sub (DE-15, often called "DB-15" or HD15)ڤیدیۆی / سەرەتایی. VGA جۆرێکی ⁦D-sub⁩ـی ⁦15⁩ پینە (⁦DE-15⁩، زۆرجار پێی دەوترێت «⁦DB-15⁩» یان ⁦HD15⁩)	HDMI, DisplayPort, USB-CHDMI، DisplayPort، ⁦USB-C⁩
Serial (9-pin D-sub, "DB-9") and parallel (25-pin D-sub, DB-25) ports ⁦serial (D-sub⁩ـی 9 پین، «⁦DB-9⁩») و ⁦parallel (D-sub⁩ـی ⁦25⁩ پین، ⁦DB-25⁩)	Modems, old printers، کۆن	USB
Mini-USB, Micro-USB, Lightning⁦Mini-USB⁩، ⁦Micro-USB⁩، Lightning	Phones, cameras, gadgetsمۆبایل، کامێرا، ئامێری بچووک	USB-C
Thunderbolt 1 and 2⁦Thunderbolt 1⁩ و 2	Fast Mac peripherals خێرا بۆ Mac	Thunderbolt 3–5 (USB-C shape)⁦Thunderbolt 3–5⁩ (شێوەی ⁦USB-C⁩)

Two old connector families explain most of these names. A D-sub connector has a D-shaped metal shell: one row of pins is longer than the other, so it fits only one way. It is named by its shell size and pin count — people say "DB-9" for the 9-pin serial plug, although its exact name is DE-9. A DIN connector is round with small pins and a key notch; the PS/2 port is a smaller mini-DIN.

دوو خێزانی کۆنی زۆربەی ئەم ناوانە ڕوون دەکەنەوە. ⁦D-sub⁩ قاپێکی کانزایی بە شێوەی Dـی هەیە: ڕیزێکی پینەکان لەوی تر درێژترە، بۆیە تەنها بە یەک ئاڕاستە دەچێتە ناوەوە. بە قەبارەی قاپەکە و ژمارەی پینەکان ناو دەنرێت — خەڵک بە سەری serialـی 9 پین دەڵێن «⁦DB-9⁩»، هەرچەندە ناوە وردەکەی ⁦DE-9⁩ـە. DIN خڕە، پینی بچووک و کەلێنێکی کلیلی هەیە؛ ⁦PS/2⁩ جۆرێکی بچووکترە کە پێی دەوترێت ⁦mini-DIN⁩.

Old keyboards and mice with PS/2 plugs can be used on a new computer with a USB-to-PS/2 adapter.

و کۆن بە سەری ⁦PS/2⁩ـەوە دەتوانرێت لەسەر نوێ بە گۆڕەری USB بۆ ⁦PS/2⁩ بەکار بهێنرێن.

Quick checkپشکنینی خێراAn office printer from 2005 has a parallel port, and the new PC has only USB. What is the usual fix? فەرمانگە لە ⁦2005⁩ـەوە parallelـی هەیە و تەنها USBـی هەیە. چارەسەری ئاسایی چییە؟A USB-to-parallel adapter cable (and a driver), or a newer printerکێبڵێکی گۆڕەری USB بۆ parallel (لەگەڵ درایڤەری ئامێر)، یان چاپەرێکی نوێترPlug the printer into the Ethernet portچاپەرەکە بخەرە ناو دەرچەی EthernetUse an HDMI cableکێبڵی HDMI بەکار بهێنە

Common mistakesهەڵە باوەکان

Mistakeهەڵە	What is trueڕاستییەکە
"All USB-C cables are the same."«هەموو کێبڵەکانی ⁦USB-C⁩ وەک یەکن.»	Same shape, different abilities: speed (480 Mbps to 80 Gbps), video or not, 60 W or 240 W.هەمان شێوە، توانای جیاواز: خێرایی (⁦480 Mbps⁩ تا ⁦80 Gbps⁩)، ڤیدیۆ یان نا، ⁦60 W⁩ یان ⁦240 W⁩.
"A blue USB port is always USB 3."« USBـی شین هەمیشە ⁦USB 3⁩ـە.»	Colour is a maker's habit, not a rule. Check the label.ڕەنگ خووی دروستکەرە، نەک یاسا. نیشانەکە بپشکنە.
"USB 3.2 is always 20 Gbps."«⁦USB 3.2⁩ هەمیشە ⁦20 Gbps⁩ـە.»	USB 3.2 Gen 1 is 5 Gbps, Gen 2 is 10 Gbps; only Gen 2×2 is 20 Gbps. Look for "USB 20Gbps".⁦USB 3.2 Gen 1 5 Gbps⁩ـە و ⁦Gen 2 10 Gbps⁩؛ تەنها ⁦Gen 2×2 20 Gbps⁩ـە. بەدوای «⁦USB 20Gbps⁩»دا بگەڕێ.
"VGA carries sound."«VGA دەنگ دەگوازێتەوە.»	VGA and DVI are video only; HDMI and DisplayPort carry sound too.VGA و DVI تەنها ڤیدیۆن؛ HDMI و DisplayPort دەنگیش دەگوازنەوە.
"A phone cable fits the network port, so it is fine."«کێبڵی تەلەفۆن دەچێتە ناو ، کەواتە باشە.»	RJ-11 in an RJ-45 port does not work for Ethernet and can damage the port.⁦RJ-11⁩ لەناو ⁦RJ-45⁩دا بۆ Ethernet کار ناکات و دەتوانێت تێک بدات.

Exercisesڕاهێنانەکان

ExerciseڕاهێنانHomework from the lecture: USB 3 vs USB 3.1 vs USB 3.2ئەرکی ماڵەوەی وانەکە: ⁦USB 3⁩ بەرامبەر ⁦USB 3.1⁩ بەرامبەر ⁦USB 3.2⁩

Find the difference between USB 3.0, USB 3.1 and USB 3.2.

جیاوازیی نێوان ⁦USB 3.0⁩، ⁦USB 3.1⁩ و ⁦USB 3.2⁩ بدۆزەرەوە.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

Nameناو	Speedخێرایی	Box name todayناوی سەر قوتوو ئەمڕۆ
USB 3.0 = USB 3.1 Gen 1 = USB 3.2 Gen 1	5 Gbps	USB 5Gbps
USB 3.1 Gen 2 = USB 3.2 Gen 2	10 Gbps	USB 10Gbps
USB 3.2 Gen 2×2 (USB-C only)⁦USB 3.2 Gen 2×2⁩ (تەنها ⁦USB-C⁩)	20 Gbps	USB 20Gbps

Each new version renamed the older speeds, so the version number alone does not tell you the speed. That is why USB-IF now asks for the speed in the name.

هەر وەشانێکی نوێ ناوی خێراییە کۆنەکانی گۆڕی، بۆیە ژمارەی وەشان بە تەنها خێراییەکەت پێ نالێت. بۆیە ⁦USB-IF⁩ ئێستا داوا دەکات خێراییەکە لە ناوەکەدا بێت.

ExerciseڕاهێنانChoose the portدەرچەکە هەڵبژێرە

Which port or cable would you use for each? (a) a laptop to a classroom TV; (b) a desktop to the home router; (c) charging a gaming laptop that needs 180 W; (d) a headset with one plug on a laptop; (e) an external SSD that should copy files as fast as possible on a Thunderbolt 5 laptop.

بۆ هەریەکەیان کام یان کێبڵ بەکار دەهێنیت؟ (أ) بۆ تیڤیی پۆل؛ (ب) بۆ ماڵەوە؛ (ج) چارجکردنی یاری کە ⁦180 W⁩ـی پێویستە؛ (د) بە یەک سەرەوە لەسەر ؛ (هـ) SSDـێکی دەرەکی کە دەبێت بە خێراترین شێوە کۆپی بکات لەسەر ⁦Thunderbolt 5⁩.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

(a) HDMI (or USB-C to HDMI if the laptop has only USB-C with video).
(b) Ethernet with RJ-45 plugs.
(c) A USB-C PD 3.1 charger of at least 180 W ( $36\ \text{V} \times 5\ \text{A}$ ) and a 240 W-rated cable.
(d) The combined 3.5 mm audio jack (one TRRS plug).
(e) The Thunderbolt 5 port with a Thunderbolt 5 cable and an enclosure that supports it.

(أ) HDMI (یان ⁦USB-C⁩ بۆ HDMI ئەگەر تەنها ⁦USB-C⁩ـی ڤیدیۆداری هەبێت).
(ب) Ethernet بە سەری ⁦RJ-45⁩.
(ج) ⁦USB-C PD 3.1⁩ـی لانیکەم ⁦180 W⁩ ( $36\ \text{V} \times 5\ \text{A}$ ) لەگەڵ کێبڵێکی ⁦240 W⁩.
(د) تێکەڵی ⁦3.5 mm⁩ (یەک سەری TRRS).
(هـ) ⁦Thunderbolt 5⁩ لەگەڵ کێبڵی ⁦Thunderbolt 5⁩ و قاپێک کە پشتگیریی بکات.

ExerciseڕاهێنانHow many watts?چەند وات؟

A USB-C charger offers $5\ \text{V} \times 3\ \text{A}$ , $9\ \text{V} \times 3\ \text{A}$ , $15\ \text{V} \times 3\ \text{A}$ and $20\ \text{V} \times 3.25\ \text{A}$ . What is its highest power? Can it run a laptop that needs 100 W?

⁦USB-C⁩ ئەمانە پێشکەش دەکات: $5\ \text{V} \times 3\ \text{A}$ ، $9\ \text{V} \times 3\ \text{A}$ ، $15\ \text{V} \times 3\ \text{A}$ و $20\ \text{V} \times 3.25\ \text{A}$ . بەرزترین وزەکەی چەندە؟ دەتوانێت کار پێ بکات کە ⁦100 W⁩ـی پێویستە؟

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

20\ \text{V} \times 3.25\ \text{A} = 65\ \text{W} < 100\ \text{W}

Summaryپوختە

A port is the socket on the device; a connector is the plug on the cable; shapes are keys.
USB-C is the main port in 2026: reversible, data + video + power — but abilities depend on the port and cable.
USB speeds are now named by speed: USB 5, 10, 20, 40, 80Gbps; port colours are only hints.
USB Power Delivery charges up to 240 W ( $48\ \text{V} \times 5\ \text{A}$ ) with the right charger and cable.
Video: HDMI (TVs, projectors), DisplayPort (monitors); VGA and DVI are legacy. Thunderbolt 3–5 use USB-C.
Ethernet uses RJ-45; telephone lines RJ-11; sound uses 3.5 mm jacks (green out, pink mic, blue line in).

کونەکەیە لەسەر ئامێر؛ سەرەکەیە لەسەر کێبڵ؛ شێوەکان کلیلن.
⁦USB-C⁩ سەرەکییەکەی ⁦2026⁩ـە: دوولایەنە، + ڤیدیۆ + وزە — بەڵام تواناکان بەندن بە و کێبڵەکە.
خێراییەکانی USB ئێستا بە خێرایی ناو دەنرێن: ⁦USB 5⁩، ⁦10⁩، ⁦20⁩، ⁦40⁩، ⁦80Gbps⁩؛ ڕەنگی تەنها نیشانەن.
تا ⁦240 W⁩ چارج دەکات ( $48\ \text{V} \times 5\ \text{A}$ ) بە و کێبڵی گونجاو.
ڤیدیۆ: HDMI (تیڤی، )، DisplayPort ()؛ VGA و DVI کۆنن. ⁦Thunderbolt 3–5 USB-C⁩ بەکار دەهێنن.
Ethernet بەکار دەهێنێت؛ هێڵی تەلەفۆن ⁦RJ-11⁩؛ دەنگ جەکی ⁦3.5 mm⁩ (سەوز: ⁦line out⁩، پەمەیی: ، شین: ⁦line in⁩).

Review questionsپرسیارەکانی پێداچوونەوە

Why can two USB-C ports behave differently?بۆچی دوو دەرچەی ⁦USB-C⁩ دەتوانن جیاواز ڕەفتار بکەن؟

USB-C is only a connector shape. Each port supports its own speed, video and power, and the cable has limits too.

⁦USB-C⁩ تەنها شێوەی . هەر خێرایی، ڤیدیۆ و وزەی خۆی هەیە و کێبڵەکەش سنووری خۆی هەیە.

What replaced PS/2, FireWire and eSATA?چی جێگەی ⁦PS/2⁩، FireWire و eSATAـی گرتەوە؟

USB (and for fast drives, USB-C and Thunderbolt).

USB (و بۆ درایڤی خێرا، ⁦USB-C⁩ و Thunderbolt).

Lesson complete!وانەکە تەواو بوو!

Well done. Review the key terms, then go on to the next lesson.دەستخۆش. سەیرێکی زاراوە سەرەکییەکان بکەرەوە، پاشان بڕۆ بۆ وانەی داهاتوو.

Key termsزاراوە سەرەکییەکان

Next lessonوانەی داهاتوو

Building and Caring for a PCپێکەوەنان و چاودێریکردنی کۆمپیوتەر

Related lecturesوانە پەیوەندیدارەکان

References and further readingسەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

This lecture is a first edition. The Kurdish text and terminology are waiting for review by Kurdish IT teachers.ئەم وانەیە چاپی یەکەمە. دەقە کوردییەکە و زاراوەکانی چاوەڕێی پێداچوونەوەی مامۆستایانی کوردی بواری IT ن.