CêIT Homeسەرەکی
Glossaryفەرهەنگی زاراوەکان
Technical Englishئینگلیزیی تەکنیکی

Chapterبەش 4 · Lectureوانە 4.1

Security and Online Safetyئاسایش و سەلامەتی لە ئینتەرنێتدا

Name the main online threats, spot a phishing email, protect your accounts and data, respect privacy and copyright, and give clear safety advice with must, mustn't, have to and should.

هەڕەشە سەرەکییەکانی بناسە، بدۆزەوە، و بپارێزە، ڕێز لە و بگرە و بە must، mustn't، have to و should ئامۆژگاریی سەلامەتیی ڕوون بدە.

13 min read17 خولەک خوێندنەوە · 20 stepsهەنگاو

What you will learnچی فێر دەبیت

  • Name common types of malware and online attacks and say what they do.
  • Spot the warning signs of a phishing email.
  • Explain how passwords, two-factor authentication, updates and backups protect you.
  • Use must, mustn't, have to, don't have to and should for rules, warnings and advice.
  • Talk about privacy, your digital footprint, copyright and plagiarism.
  • جۆرە باوەکانی و هێرشە ئۆنلاینەکان بە ئینگلیزی ناو ببە و بڵێ چی دەکەن.
  • نیشانە مەترسیدارەکانی بدۆزەوە.
  • ڕوونی بکەرەوە کە ، ، و چۆن دەتپارێزن.
  • must، mustn't، have to، don't have to و should بۆ یاسا، ئاگادارکردنەوە و ئامۆژگاری بەکاربهێنە.
  • باسی ، ، و بکە.

EN shows the lessons for English-speaking students; کوردی shows the lessons for Kurdish-speaking students. کوردی وانەکانی خوێندکارانی کوردزمان پیشان دەدات؛ EN وانەکانی خوێندکارانی ئینگلیزیزمان پیشان دەدات.

Warm-up: a message on your phoneدەستپێک: نامەیەک لەسەر مۆبایلەکەت

It is late in the evening. Your phone shows a new text message:

درەنگانی ئێوارەیە. مۆبایلەکەت نامەیەکی نوێ پیشان دەدات:

Readingخوێندنەوە
New messageنامەی نوێ

Parcel Service: Your parcel could not be delivered. Pay the 2,000 IQD delivery fee in the next 2 hours or it will be sent back: http://parcel-delivery-pay.example/now

Kurdish translationوەرگێڕانی کوردی

⁦Parcel Service⁩: پاکەتەکەت نەگەیەندرا. لە ماوەی دوو کاتژمێری داهاتوودا ٢٠٠٠ دینار کرێی گەیاندن بدە، ئەگەرنا دەگەڕێنرێتەوە: ⁦http://parcel-delivery-pay.example/now⁩

Quick checkپشکنینی خێراWhat is the safest thing to do?سەلامەتترین کار چییە؟

Messages like this arrive every day. In this unit you will learn the English you need to name online threats, protect your accounts and give clear safety advice.

نامەی لەم جۆرە هەموو ڕۆژێک دێن. لەم وانەیەدا ئەو ئینگلیزییە فێر دەبیت کە بۆ ناوبردنی هەڕەشە ئۆنلاینەکان، پاراستنی و دانی ئامۆژگاریی ڕوون دەربارەی سەلامەتی پێویستتە.

Key words 1: online threatsوشە سەرەکییەکان ١: هەڕەشە ئۆنلاینەکان

Words for threatsوشەکانی هەڕەشە
  • malwarenoun (uncountable)/ˈmælweə(r)/
    — : malware، نەک malwares.
    Any made to harm a computer or its , for example to steal , spy or lock . , , , and are all malware.
    Malware can steal your data or damage your files.
    دەتوانێت بدزێت یان زیان بە بگەیەنێت.
  • computer virusnoun/kəmˈpjuːtə ˈvaɪrəs/
    A type of that attaches itself to or and spreads when they are copied or opened, often damaging data.
    A virus attaches itself to a file and spreads when someone opens that file.
    خۆی بە دەلکێنێت و کاتێک کەسێک ئەو فایلە دەکاتەوە، بڵاو دەبێتەوە.
  • wormnoun/wɜːm/
    A type of that copies itself and spreads across a from computer to computer on its own, without anyone opening a file.
    A worm copies itself from computer to computer across a network, with no help from the user.
    لە ڕێگەی خۆی لە بۆ تر کۆپی دەکات، بەبێ ئەوەی هیچ بکات.
  • Trojan horsenoun/ˈtrəʊdʒən hɔːs/
    that pretends to be a useful or harmless program, so people install it themselves. Like the wooden horse in the old story of Troy, it hides danger inside.
    The free game was really a Trojan horse: it opened a secret door for hackers.
    یارییە بەخۆڕاییەکە لە ڕاستیدا بوو: دەرگایەکی نهێنیی بۆ کردەوە.
  • ransomwarenoun (uncountable)/ˈrænsəmweə(r)/
    that locks or encrypts your and then demands money (a ransom) to give them back.
    Ransomware locks your files and asks you to pay money to unlock them.
    قفڵ دەکات و داوای پارەت لێ دەکات بۆ ئەوەی بیانکاتەوە.
  • spywarenoun (uncountable)/ˈspaɪweə(r)/
    that secretly watches what you do and sends information, such as your or the websites you visit, to someone else.
    Spyware secretly watches what you do and sends the information to someone else.
    بە نهێنی چاودێریی ئەوە دەکات کە چی دەکەیت و بۆ کەسێکی تر دەنێرێت.
  • keyloggernoun/ˈkiːlɒɡə(r)/
    A kind of that secretly records every you press, including your , and then sends the record to an attacker.
    A keylogger on a shared computer can record your password.
    لەسەر هاوبەش دەتوانێت تۆمار بکات.
  • phishingnoun/ˈfɪʃɪŋ/
    A trick in which criminals send fake emails, messages or websites that look real, to make you give away , card numbers or other private information.
    Phishing emails try to trick you into giving away your password.
    هەوڵ دەدەن فێڵت لێ بکەن تا بدەیت بە دەستیانەوە.
  • hackernoun/ˈhækə(r)/
    A person who uses technical skill to get into computer systems. Criminal hackers break in without permission; ethical hackers are paid to test security and find weaknesses.
    A hacker broke into the shop's Wi-Fi network.
    دزەی کردە ناو دووکانەکەوە.
  • spamnoun (uncountable)/spæm/
    Unwanted messages sent to very many people at once, usually adverts or tricks, by , SMS or social media.
    Most spam is only annoying, but some spam contains dangerous links.
    زۆربەی تەنها بێزارکەرە، بەڵام هەندێکیان مەترسیداریان تێدایە.
Quick checkپشکنینی خێراWhich threat locks your files and asks for money?کام هەڕەشە قفڵ دەکات و داوای پارە دەکات؟

Quick checkپشکنینی خێراA program looks useful, but it secretly lets an attacker into your computer. What is it? بەسوود دیارە، بەڵام بە نهێنی ڕێگە بە هێرشبەرێک دەدات بچێتە ناو . ئەمە چییە؟

Reading: a bad morning in Duhokخوێندنەوە: بەیانییەکی خراپ لە دهۆک

Readingخوێندنەوە
The invoice that wasn'tئەو پسوولەیەی پسوولە نەبوو

Rezan owns a small phone shop in Duhok. Every morning, before he opens the door, he checks his email on the shop laptop.

Last Tuesday he saw a message with the subject “Unpaid invoice – urgent”. A file called Invoice_0417.zip was attached. Rezan was busy, so he opened the without thinking. Nothing seemed to happen.

Ten minutes later, a red window filled the screen. All his files – price lists, customer orders and two years of accounts – had strange new names and would not open. The message said: “Your files are encrypted. Pay $500 in Bitcoin within 48 hours or lose them forever.” It was .

Rezan called his cousin Dilan, an IT support technician. “Don't pay,” she said. “Paying doesn't guarantee that you'll get your files back. First, disconnect the laptop from the Wi-Fi, so the malware can't spread.”

Luckily, Rezan had a . Every Friday his files were copied to and to an external hard drive. Dilan wiped the laptop, reinstalled the operating system and restored the files from Friday's backup. Rezan lost only four days of orders.

Now Rezan follows Dilan's rules. He installs updates as soon as they arrive, he has turned on for his email, and he never opens an attachment that he isn't expecting.

Kurdish translationوەرگێڕانی کوردی

ڕێزان دووکانێکی بچووکی مۆبایلی لە دهۆک هەیە. هەموو بەیانییەک، پێش ئەوەی دەرگاکە بکاتەوە، لەسەر دووکانەکە سەیری دەکات.

سێشەممەی ڕابردوو نامەیەکی بینی کە بابەتەکەی «پسوولەی پارە نەدراو – بە پەلە» بوو. بە ناوی ⁦Invoice_0417.zip⁩ پێوەی لکێنرابوو. ڕێزان سەرقاڵ بوو، بۆیە بێ بیرکردنەوە کردەوە. وا دیار بوو هیچ ڕووی نەدا.

دە خولەک دواتر پەنجەرەیەکی سوور هەموو گرتەوە. هەموو – لیستی نرخەکان، داواکاریی کڕیاران و حیساباتی دوو ساڵ – ناوی نامۆیان لێ نرابوو و نەدەکرانەوە. نامەکە دەیگوت: « شفرە کراون. لە ماوەی ٤٨ کاتژمێردا ٥٠٠ دۆلار بە بیتکۆین بدە، ئەگەرنا بۆ هەمیشە لەدەستیان دەدەیت.» ئەمە بوو.

ڕێزان تەلەفۆنی بۆ ئامۆزاکەی، دیلان، کرد کە . دیلان وتی: «پارە مەدە. پارەدان دڵنیات ناکاتەوە کە بگەڕێنەوە. سەرەتا لە جیا بکەرەوە، بۆ ئەوەی بڵاو نەبێتەوە.»

بەختی هەبوو کە ڕێزان هەبوو. هەموو هەینییەک بۆ و بۆ دەرەکی کۆپی دەکران. دیلان پاک کردەوە، دووبارە دامەزراندەوە و لە هەینییەوە گەڕاندەوە. ڕێزان تەنها داواکارییەکانی چوار ڕۆژی لەدەست دا.

ئێستا ڕێزان پەیڕەوی یاساکانی دیلان دەکات: هەر کە دێن دایاندەمەزرێنێت، بۆ خۆی چالاک کردووە و هەرگیز ناکاتەوە کە چاوەڕێی نەکردبێت.

Quick checkپشکنینی خێراHow did the ransomware get onto Rezan's laptop? چۆن گەیشتە سەر ڕێزان؟

Quick checkپشکنینی خێراWhy did Dilan tell Rezan to disconnect the laptop from the Wi-Fi?بۆچی دیلان بە ڕێزانی وت لە جیا بکاتەوە؟

Reading: a bad morning in Duhokخوێندنەوە: بەیانییەکی خراپ لە دهۆک

Cause and effect: which, so, preventing, allowingهۆکار و ئەنجام: which، so، preventing، allowing

How it happened: a chain of causes and effectsچۆن ڕوویدا: زنجیرەیەک هۆکار و ئەنجام

  1. Rezan opened the attachment, which started the ransomware.

    ڕێزان کردەوە، ئەمەش خستە کار. (which)

  2. The ransomware encrypted his files, so they would not open.

    شفرە کرد، بۆیە نەدەکرانەوە. (so)

  3. Dilan disconnected the laptop, preventing the malware from spreading.

    دیلان جیا کردەوە و بەمەش ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی کرد. (preventing … from)

  4. She restored the files from the backup, allowing Rezan to work again.

    لە گەڕاندەوە و بەمەش ڕێگەی دا ڕێزان دووبارە کار بکاتەوە. (allowing … to)

which, so, preventing … from and allowing … to link a cause to its effect. Technical texts use them to explain how attacks and protections work. Notice the patterns: prevent + person + from + -ing; allow + person + to + verb.

which، so، preventing … from و allowing … to هۆکار بە ئەنجامەکەیەوە دەبەستنەوە. دەقە تەکنیکییەکان بۆ ڕوونکردنەوەی کارکردنی هێرش و پاراستن بەکاریان دەهێنن. سەرنجی شێوەکان بدە: prevent + کەس + from + -ing؛ allow + کەس + to + کار.

Exerciseڕاهێنان

Join the cause and the effect. Write one word in each gap.

هۆکار و ئەنجام پێکەوە ببەستەوە. لە هەر بۆشاییەکدا یەک وشە بنووسە.

  1. Rezan opened the attachment, started the ransomware.ڕێزان کردەوە، ئەمەش خستە کار.
  2. The files were encrypted, Rezan could not open them. شفرە کرابوون، بۆیە ڕێزان نەیدەتوانی بیانکاتەوە.
  3. A firewall blocks unknown connections, attackers from getting in. ڕێ لە پەیوەندییە نەناسراوەکان دەگرێت و بەمەش نایەڵێت هێرشبەران بچنە ژوورەوە.
  4. A cloud backup keeps a copy of your files, you to restore them after an attack. لە کۆپییەک لە دەهێڵێتەوە و بەمەش ڕێگەت دەدات دوای هێرشێک بیانگەڕێنیتەوە.

Spot the phishing emailئیمەیڵێکی فیشینگ بدۆزەوە

Phishing messages pretend to come from someone you trust: your bank, your university or a delivery company. They want your password, your card number or a click on a dangerous link.

نامەکانی خۆیان وا نیشان دەدەن کە لە لایەنێکی متمانەپێکراوەوە هاتوون: بانکەکەت، زانکۆکەت یان کۆمپانیایەکی گەیاندن. ، ژمارەی کارتەکەت، یان لەسەر مەترسیدار دەوێت.

They use the same tricks as advertisements: urgency (Act now!), fear (Your account is blocked), rewards (You have won a phone!) and flattery (You are one of our best customers). (The normal parts of an email are explained in Communicating online.)

هەمان فێڵەکانی ڕیکلام بەکاردەهێنن: پەلەپەلی (Act now!)، ترساندن (Your account is blocked)، خەڵات (You have won a phone!) و ستایش (You are one of our best customers). (بەشە ئاساییەکانی لە پەیوەندیی ئۆنلاین ڕوون کراونەتەوە.)

A fake email from “IT Services” with seven numbered warning signs: a strange sender address, an urgent subject, a general greeting, spelling mistakes, a request for the password, a link to a fake address, and an unexpected zip attachment.ئیمەیڵێکی ساختە لە «IT Services» لەگەڵ حەوت نیشانەی ژمارەدار: ناونیشانی سەیری نێرەر، بابەتی پەلەپەلی، سڵاوی گشتی، هەڵەی ڕێنووس، داواکردنی تێپەڕەوشە، بەستەرێک بۆ ناونیشانێکی ساختە و هاوپێچێکی چاوەڕواننەکراوی جۆری zip.
Anatomy of a phishing email. Hover over a link (or press and hold it on a phone) to see the real address before you click.پێکهاتەی . پێش ، بخەرە سەر (یان لە مۆبایلدا پەنجەی پێوە بگرە) تا ناونیشانە ڕاستەقینەکەی ببینیت.
10 Ways To Tell If an Email Is a Scammacmostvideo · Englishئینگلیزی · 100K viewsبینین · 3.1K likesلایک · Partبەشی 0:27–10:34 (ofلە 15:54)

Learn to spot a scam email: check the sender's address and the real link, and watch for generic greetings, bad grammar, urgency and prizes.

فێر دەبیت ساختە بناسیتەوە: نێرەر و ڕاستەقینە بپشکنە و ئاگات لە سڵاوی گشتی، ڕێزمانی هەڵە، پەلەپێکردن و بەڵێنی خەڵات بێت.

Plays 0:27–10:34: sender address, links, phone numbers, greetings, grammar, formatting, urgency, 'too good to be true'.

لە ⁦0:27⁩ تا ⁦10:34⁩: نێرەر، ، ژمارەی تەلەفۆن، سڵاو، ڕێزمان، ڕێکخستنی دەق، پەلەپێکردن و too good to be true (زۆر باشە بۆ ئەوەی ڕاست بێت).

Spot the phishing emailئیمەیڵێکی فیشینگ بدۆزەوە

Seven warning signsحەوت نیشانەی مەترسی

  1. The sender's address is strange or does not match the organisation.
  2. The subject is urgent or frightening (“within 24 hours”, “account closed”).
  3. The greeting is general (“Dear Student”, “Dear Customer”), not your name.
  4. There are spelling and grammar mistakes.
  5. It asks for your password or other private details. Real IT staff never ask for your password.
  6. The link text says one thing, but the real address is different.
  7. There is an attachment that you did not expect.
  1. نێرەر سەیرە یان لەگەڵ ناوی دامەزراوەکە ناگونجێت.
  2. بابەتەکە پەلەپەلی یان ترسێنەرە (within 24 hours، account closed).
  3. سڵاوەکە گشتییە (Dear Student، Dear Customer)، ناوی تۆی تێدا نییە.
  4. هەڵەی ڕێنووس و ڕێزمانی تێدایە.
  5. داوای یان زانیاریی تایبەتی تر دەکات. ستافی ڕاستەقینەی IT هەرگیز داوای ناکەن.
  6. دەقی شتێک دەڵێت، بەڵام ناونیشانە ڕاستەقینەکەی جیاوازە.
  7. تێدایە کە چاوەڕێت نەکردووە.
Quick checkپشکنینی خێراWhich of these is NOT a sign of phishing?کامیان نیشانەی نییە؟

Key words 2: protecting yourselfوشە سەرەکییەکان ٢: پاراستنی خۆت

Ways to stay safeڕێگاکانی سەلامەت مانەوە
  • passwordnoun/ˈpɑːswɜːd/
    A secret word or set of characters that you type to prove who you are and open your .
    A strong password is long and hard to guess.
    بەهێز درێژە و بە ئاسانی مەزەندە ناکرێت.
  • two-factor authentication (2FA)noun/ˌtuː ˈfæktər ɔːˌθentɪˈkeɪʃn/
    — دوو بەڵگە: شتێک کە دەیزانیت () و شتێک کە هەتە (مۆبایلەکەت) یان بەشێک لە جەستەت (پەنجەمۆر، ڕوخسار).
    A safer kind of : after your you must give a second proof, such as a code sent to your phone, so a stolen password alone is not enough.
    With two-factor authentication, you need your password and a code from your phone.
    بە ، هەم پێویستە هەم کۆدێک لە مۆبایلەکەتەوە.
  • password managernoun/ˈpɑːswɜːd ˌmænɪdʒə(r)/
    An that creates strong , keeps them safe with and fills them in for you. You only need to remember one main password.
    My password manager remembers sixty passwords, so I only remember one.
    شەست لە بیر دەگرێت، بۆیە من تەنها یەکێکم لە بیرە.
  • antivirus softwarenoun (uncountable)/ˌæntiˈvaɪrəs ˈsɒftweə(r)/
    — دەپشکنێت، بە «واژوو»ەکەی دەناسێتەوە، پاشان جیای دەکاتەوە (قەرەنتینە) یان دەیسڕێتەوە.
    A program that scans your files, detects known malware by its “signature”, and then quarantines (isolates) or removes it.
    The antivirus software found a Trojan in the Downloads folder.
    لە Downloads دۆزییەوە.
  • firewallnoun/ˈfaɪəwɔːl/
    A program or device that checks network traffic and decides what may go in and out of a private . It works like a guarded door.
    A firewall blocks connections that you have not allowed.
    ئەو پەیوەندییانە ڕێ لێ دەگرێت کە تۆ ڕێگەت پێ نەداون.
  • updatenoun / verb/ˈʌpdeɪt/ (n), /ʌpˈdeɪt/ (v)
    — سەرنج بدە: لە ناودا فشار دەکەوێتە سەر بڕگەی یەکەم، لە کاردا لەسەر بڕگەی دووەم.
    A new version of , or a small change to it, that fixes problems, closes security holes or adds features. To update means to get and install it.
    Install updates quickly: many of them close security holes.
    زوو دابمەزرێنە: زۆربەیان کونەکانی دادەخەن.
  • backupnoun/ˈbækʌp/
    — ناوەکە یەک وشەیە (a backup)؛ کارەکە دوو وشەیە (to back up).
    An extra copy of your kept in another place, so you can get them back if the original is lost or damaged. To back up means to make this copy.
    Keep a backup of your project on a different device.
    لە پرۆژەکەت لەسەر ئامێرێکی تر هەڵبگرە.
  • encryptionnoun/ɪnˈkrɪpʃn/
    Turning readable data into a secret code that only someone with the right key can turn back. Unlike a , encryption can be reversed with the key.
    Encryption turns your data into a secret code that only the right key can open.
    دەکات بە کۆدێکی نهێنی کە تەنها کلیلە دروستەکە دەتوانێت بیکاتەوە.
  • HTTPSnoun/ˌeɪtʃ tiː tiː piː ˈes/
    وەک خۆی لە کوردیدا بەکاردێت — ناونیشانەکە بە https:// دەست پێدەکات و هەندێک قفڵێکیش پیشان دەدەن. واتای ئەوەیە پەیوەندییەکەت شفرە کراوە؛ مانای ئەوە نییە کە خۆی متمانەپێکراوە.
    The secure form of HTTP. The address starts with https://, and some browsers also show a padlock.
    Check that the address starts with https before you type your card number.
    پێش نووسینی ژمارەی کارتەکەت، دڵنیا ببەرەوە کە ناونیشانەکە بە دەست پێدەکات.

The picture shows where each kind of protection works.

وێنەکە پیشان دەدات هەر جۆرە پاراستنێک لە کوێ کار دەکات.

Where each kind of protection works. On the internet there is your bank's website and an attacker or malware (drawn as a bug). A firewall, drawn as a wall, blocks the attacker but lets your own connection through. The connection between your laptop and the bank uses HTTPS, so it is encrypted (a padlock). On your devices: antivirus software and updates on the laptop, a login code on the phone for two-factor authentication, and a backup on an external drive.هەر جۆرە پاراستنێک لە کوێ کار دەکات. لە ئینتەرنێتدا تۆڕگەی بانکەکەت و هاکەرێک یان نەرمەواڵەی زیانبەخش (وەک مێرووێک کێشراوە) هەن. ئاگرەدیوارێک، کە وەک دیوارێک کێشراوە، ڕێ لە هاکەرەکە دەگرێت بەڵام ڕێگە بە پەیوەندییەکەی خۆت دەدات. پەیوەندیی نێوان لاپتۆپەکەت و بانکەکە HTTPS بەکاردەهێنێت، بۆیە شفرەکردنەکە دەیپارێزێت (قفڵێک). لەسەر ئامێرەکانت: بەرنامەی دژەڤایرۆس و نوێکردنەوەکان لەسەر لاپتۆپەکە، کۆدی چوونەژوورەوە لەسەر مۆبایلەکە بۆ پشتڕاستکردنەوەی دوو قۆناغی و باکئەپێک لەسەر هاردێکی دەرەکی.
Protection in layers: the firewall guards the edge of your network, HTTPS encrypts the connection, and antivirus software, updates, 2FA and backups protect your devices and accounts.پاراستن بە چەند چین: سنووری دەپارێزێت، پەیوەندییەکە بە دەپارێزێت و ، ، و ئامێر و هەژمارەکانت دەپارێزن.CêIT original
Exerciseڕاهێنان

Collocations: complete each tip with one word.

پێکەوەهاتنی وشەکان: هەر ئامۆژگارییەک بە یەک وشە تەواو بکە.

  1. Please up your files every week.تکایە هەموو هەفتەیەک لە بگرە.
  2. Turn two-factor authentication for your email. بۆ چالاک بکە.
  3. Don't on links in messages from strangers. لەسەر نامەی کەسانی نەناسراو مەکە.
  4. the latest updates as soon as they arrive.نوێترین هەر کە هاتن دابمەزرێنە.
  5. Never your password with anyone, not even a friend.هەرگیز لەگەڵ کەس بەش مەکە، تەنانەت هاوڕێیەکیش.
  6. a full scan with your antivirus software once a week.هەفتەی جارێک پشکنینێکی تەواو بە بکە.
  7. Always log of your account on a shared computer.لەسەر هاوبەش هەمیشە لە هەژمارەکەت بچۆ دەرەوە.
  8. Your antivirus subscription has . Please renew it today.بەشداریی بەسەرچووە. تکایە ئەمڕۆ نوێی بکەرەوە.

Why You Should Turn On Two Factor AuthenticationTom Scott · Englishئینگلیزی · 2.3M viewsبینین · 107K likesلایک

Understand why a password alone is weak, the three kinds of proof (something you know, have, are), and why you should turn on two-factor authentication.

تێدەگەیت بۆچی بە تەنیا لاوازە، سێ جۆری بەڵگەی چین (شتێک دەیزانیت، شتێک هەتە، شتێک لە جەستەتدا) و بۆچی پێویستە چالاک بکەیت.

Why a password alone is weak and how 2FA adds a second proof.

بۆچی بە تەنیا لاوازە و چۆن بەڵگەیەکی دووەم زیاد دەکات.

Key words 2: protecting yourselfوشە سەرەکییەکان ٢: پاراستنی خۆت

Backups and power cutsباکئەپەکان و بڕانی کارەبا

The 3-2-1 backup rule. Inside a house: a laptop with the original files (copy 1) and an external hard drive (copy 2). Outside the house: cloud storage (copy 3). Below, the rule: 3 copies of important files, 2 different kinds of storage, 1 copy in another place.یاسای ٣-٢-١ بۆ باکئەپ. لەناو ماڵێکدا: لاپتۆپێک لەگەڵ فایلە ڕەسەنەکان (کۆپیی یەکەم) و هارد دیسکێکی دەرەکی (کۆپیی دووەم). لە دەرەوەی ماڵەکە: خەزنکردنی هەوری (کۆپیی سێیەم). لە خوارەوە یاساکە: ٣ کۆپی لە فایلە گرنگەکان، ٢ جۆری جیاوازی خەزنکردن، ١ کۆپی لە شوێنێکی تر.
The 3-2-1 rule. If your laptop breaks or is stolen, you still have two copies. If there is a fire at home, the copy in the cloud is still safe.یاسای ٣-٢-١. ئەگەر تێک بچێت یان بدزرێت، هێشتا دوو کۆپیت هەیە. ئەگەر ئاگر لە ماڵەوە بکەوێتەوە، کۆپییەکەی سەر هەر سەلامەتە.CêIT original
Quick checkپشکنینی خێراOn Sunday you make a full backup. On Monday and on Tuesday an incremental backup runs. What does Tuesday's backup copy?ڕۆژی یەکشەممە تەواو (full backup) دەگریت. دووشەممە و سێشەممە incremental backup کار دەکات. سێشەممە چی کۆپی دەکات؟

Language focus: must, have to, shouldزمان: must، have to و should

Rules, warnings and adviceیاسا، ئاگادارکردنەوە و ئامۆژگاری
MeaningواتاExampleنموونە
A strong rule or necessityیاسایەکی بەهێز یان پێویستیYou must log out of shared computers.
A rule from outside: a law, a policy, a situationیاسایەک کە لە دەرەوە دانراوە: یاسا، ڕێسای دامەزراوە، بارودۆخEvery student has to turn on 2FA.
Prohibition: it is not allowedقەدەغەکردن: ڕێگە پێنەدراوەYou mustn't share your password.
No obligation: it is not necessaryناچاری نییە: پێویست ناکاتYou don't have to buy antivirus software. Windows already has one.
AdviceئامۆژگاریYou should use a password manager. You shouldn't use one password everywhere.
A short warning (imperative)ئاگادارکردنەوەی کورت ()Never open unexpected attachments. Always lock your screen. Make sure your files are backed up.

Form. Must, mustn't, should and shouldn't are followed by the base verb with no to: must change, never must to change. Have to behaves like a normal verb: She has to…, Do I have to…?, You don't have to…. Must has no past form, so use had to: I had to reset my password yesterday.

لە کوردیدا بۆ یاسا و ئامۆژگاری وشەی «دەبێت»، «پێویستە»، «نابێت» و «باشترە» بەکاردەهێنین. ئینگلیزی بۆ هەر واتایەک شێوەیەکی تایبەتی هەیە، وەک لە خشتەکەدا دەیبینیت. must، should و can .

شێوە: دوای must، mustn't، should و shouldn't کار بە شێوە بنەڕەتییەکەی دێت و to وەرناگرێت: You must change it، نەک You must to change it. لە کوردیدا «ب» دەخەینە سەر کارەکە (دەبێت بیگۆڕیت)، بەڵام لە ئینگلیزیدا هیچ شتێک زیاد ناکرێت.

Quick checkپشکنینی خێراWhich sentence is correct?کام ڕستە دروستە؟

MUST and HAVE TO: what's the difference and how to use them in EnglishEnglish with Aga · Englishئینگلیزی · 196K viewsبینین · 7.7K likesلایک · Partبەشی 0:46–8:18 (ofلە 8:18)

Learn when to use must and have to, and the big difference between mustn't (not allowed) and don't have to (not necessary), with practice.

فێر دەبیت کەی must و کەی have to بەکاربهێنیت و جیاوازیی گەورەی نێوان mustn't (ڕێگە پێنەدراوە) و don't have to (پێویست نییە)، لەگەڵ ڕاهێنان.

From 0:46: must vs have to, then mustn't vs don't have to.

لە ⁦0:46⁩ بەدواوە: جیاوازیی must و have to، پاشان جیاوازیی mustn't و don't have to.

Language focus: must, have to, shouldزمان: must، have to و should

mustn't or don't have to?mustn't یان don't have to؟

Register. Written rules and notices prefer must (Passwords must contain at least 12 characters). In conversation, have to is more common. Should is softer: it gives advice, not a rule. For strong advice with a warning, use had better: You'd better change that password now.

have to وەک کارێکی ئاسایی کار دەکات، بۆیە لە پرسیار و نەرێدا do یان doesی پێویستە: Do I have to pay?، She doesn't have to come. must ڕابردووی نییە؛ بۆ ڕابردوو had to بەکاربهێنە: I had to reset my password yesterday.

Quick checkپشکنینی خێراWhich sentence means “it is not necessary”?کام ڕستە واتای «پێویست ناکات» دەگەیەنێت؟

Exerciseڕاهێنان

Complete each rule with must, mustn't, have to, don't have to or should.

هەر ڕستەیەک بە must، mustn't، have to، don't have to یان should تەواو بکە.

  1. You tell anyone your PIN, not even the bank.نابێت PINـەکەت بە کەس بڵێیت، تەنانەت بە بانکیش.
  2. All staff use two-factor authentication. It's company policy.هەموو کارمەندان ناچارن بەکاربهێنن. ئەمە ڕێسای کۆمپانیاکەیە.
  3. You buy antivirus software. Your laptop already has one.پێویست ناکات بکڕیت. پێشتر یەکێکی هەیە.
  4. I think you use a password manager. It makes life easier.پێم وایە باشترە بەکاربهێنیت. ژیان ئاسانتر دەکات.
  5. You click on links in messages from strangers.نابێت لەسەر نامەی کەسانی نەناسراو بکەیت.
  6. Yesterday I reset my password because I forgot it.دوێنێ ناچار بووم نوێ بکەمەوە چونکە لە بیرم چووبوو.

Listen: first day at the IT officeگوێ بگرە: یەکەم ڕۆژ لە ئۆفیسی IT

Shilan is a new student at a university in Sulaimani. She visits the IT office to set up her student account. Listen and read.

شیلان خوێندکارێکی نوێیە لە زانکۆیەک لە سلێمانی. سەردانی ئۆفیسی IT دەکات بۆ ئەوەی هەژماری خوێندکاریی خۆی ڕێک بخات. گوێ بگرە و بخوێنەوە.

Dialogueگفتوگۆ
Setting up a student accountڕێکخستنی هەژماری خوێندکار
Karwan

Hi, welcome! Have you got your student ID card?

سڵاو، بەخێربێیت! کارتی خوێندکاریت پێیە؟

Shilan

Yes, here it is. I need an account for the student portal.

بەڵێ، فەرموو. هەژمارێکم بۆ پۆرتاڵی خوێندکاران پێویستە.

Karwan

OK. First you have to choose a password. It must be at least twelve characters long.

باشە. سەرەتا دەبێت هەڵبژێریت. دەبێت لانیکەم دوازدە پیت بێت.

Shilan

Twelve? That's long! Do I have to change it every month?

دوازدە؟ ئەوە درێژە! ئایا دەبێت هەموو مانگێک بیگۆڕم؟

Karwan

No, you don't have to change it, unless you think someone knows it. But you mustn't use it for any other website.

نەخێر، پێویست ناکات بیگۆڕیت، مەگەر پێت وابێت کەسێک دەیزانێت. بەڵام نابێت بۆ هیچ تر بەکاری بهێنیت.

Shilan

How can I remember so many different passwords?

چۆن ئەو هەموو جیاوازە لە بیر بگرم؟

Karwan

You should use a password manager. Many phones already have one.

باشترە بەکاربهێنیت. زۆربەی مۆبایلەکان پێشتر یەکێکیان تێدایە.

Shilan

Good idea. And what's this message about two-factor authentication?

بیرۆکەیەکی باشە. ئەی ئەم نامەیە دەربارەی چییە؟

Karwan

Every student has to turn it on. When you log in, the portal sends a code to your phone, so a stranger can't get in with just your password.

هەموو خوێندکارێک دەبێت چالاکی بکات. کاتێک دەچیتە ژوورەوە، پۆرتاڵەکە کۆدێک بۆ مۆبایلەکەت دەنێرێت، بۆیە کەسێکی نەناسراو ناتوانێت تەنها بە بچێتە ژوورەوە.

Shilan

And if I lose my phone?

ئەی ئەگەر مۆبایلەکەم ون بکەم؟

Karwan

Then you must tell us immediately. We'll block the old phone and set up the new one.

ئەو کاتە دەبێت دەستبەجێ پێمان بڵێیت. مۆبایلە کۆنەکە بلۆک دەکەین و نوێیەکە ڕێک دەخەین.

Shilan

Can I use the campus Wi-Fi for everything?

دەتوانم زانکۆ بۆ هەموو شتێک بەکاربهێنم؟

Karwan

Yes, it's safe here. But in cafés, be careful: you shouldn't log in to your bank on public Wi-Fi without a VPN.

بەڵێ، لێرە سەلامەتە. بەڵام لە کافێکاندا ئاگاداربە: باش نییە لەسەر گشتی بەبێ بچیتە ناو هەژماری بانکەکەت.

Shilan

Thanks, that's really helpful.

سوپاس، زۆر بەسوود بوو.

Quick checkپشکنینی خێراDoes Shilan have to change her password every month?ئایا شیلان دەبێت هەموو مانگێک بگۆڕێت؟

ExerciseڕاهێنانSpeaking: the new employeeقسەکردن: کارمەندە نوێیەکە

Work with a partner. Student A is a new employee at a shop in Erbil. Student B is the IT person. B explains three rules (must / have to), one thing that is not necessary (don't have to) and two pieces of advice (should). A asks questions (Do I have to…? Should I…?). Then change roles.

لەگەڵ هاوڕێیەکت کار بکە. خوێندکاری A کارمەندێکی نوێیە لە دووکانێک لە هەولێر. خوێندکاری B بەرپرسی ITـیە. B سێ یاسا (must / have to)، یەک شت کە پێویست ناکات (don't have to) و دوو ئامۆژگاری (should) ڕوون دەکاتەوە. A پرسیار دەکات (Do I have to…? Should I…?). پاشان ڕۆڵەکان بگۆڕنەوە.

Hintئاماژە

Ideas: passwords, 2FA, the card machine, updates, USB sticks, the shop Wi-Fi, backups.

بیرۆکە: ، ، ئامێری کارت، ، ، دووکان، .

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
Readingخوێندنەوە
Model conversation (start)گفتوگۆی نموونە (سەرەتا)

B: You have to log in with your own account. You mustn't use mine. A: Do I have to change the password? B: No, you don't have to change it, but you must keep it secret. And you should turn on two-factor authentication. A: Should I use the shop Wi-Fi on my phone? B: Yes, but you shouldn't plug unknown USB sticks into the shop laptop.

Kurdish translationوەرگێڕانی کوردی

B: دەبێت بە هەژماری خۆت بچیتە ژوورەوە. نابێت هی من بەکاربهێنیت. A: ئایا دەبێت بگۆڕم؟ B: نەخێر، پێویست ناکات بیگۆڕیت، بەڵام دەبێت بە نهێنی بیهێڵیتەوە. هەروەها باشترە چالاک بکەیت. A: ئایا دووکانەکە لەسەر مۆبایلەکەم بەکاربهێنم؟ B: بەڵێ، بەڵام باش نییە نەناسراو بخەیتە دووکانەکەوە.

Write: security rules for the computer labبنووسە: یاساکانی ئاسایش بۆ تاقیگەی کۆمپیوتەر

ExerciseڕاهێنانA notice for the labئاگادارییەک بۆ تاقیگەکە

Your teacher asks you to write a short notice (60–90 words) for the university computer lab. Give it a title. Include two rules with must or have to, one prohibition with mustn't, one thing that students don't have to do, and two pieces of advice with should.

مامۆستاکەت داوات لێ دەکات ئاگادارییەکی کورت (٦٠–٩٠ وشە) بە ئینگلیزی بۆ تاقیگەی زانکۆ بنووسیت. ناونیشانێکی بۆ دابنێ. دوو یاسا بە must یان have to، یەک قەدەغەکردن بە mustn't، یەک شت کە خوێندکاران don't have to و دوو ئامۆژگاری بە should تێدا بنووسە.

Hintئاماژە

Use imperatives for short warnings: Never…, Always…, Make sure…

بۆ ئاگادارکردنەوەی کورت بەکاربهێنە: Never…، Always…، Make sure…

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
Readingخوێندنەوە
Model answerوەڵامی نموونە

COMPUTER LAB – SECURITY RULES

You must log in with your own account, and you have to log out before you leave.

You mustn't install programs on lab computers or share your password with anyone.

You don't have to bring a USB stick: save your work to your university cloud storage.

You should check links before you click them, and you should report strange messages to the IT office in Room 12.

Thank you for keeping our lab safe!

Kurdish translationوەرگێڕانی کوردی

تاقیگەی – یاساکانی

دەبێت بە هەژماری خۆتان بچنە ژوورەوە و پێش ڕۆیشتن دەبێت لە هەژمارەکەتان بچنە دەرەوە.

نابێت هیچ لەسەر تاقیگە دابمەزرێنن یان لەگەڵ کەس بەش بکەن.

پێویست ناکات بهێنن: کارەکانتان لە زانکۆ هەڵبگرن.

باشترە پێش بپشکنن و نامەی سەیر بە ئۆفیسی IT لە ژووری ١٢ ڕابگەیەنن.

سوپاس بۆ پاراستنی سەلامەتیی تاقیگەکەمان!

Going further: precise security English

  • Hacker or cracker? In the news, hacker usually means a criminal. In IT, a white-hat hacker (an ethical hacker) is paid to find security holes before criminals do, and a black-hat hacker breaks the law. Some writers call criminal hackers crackers.
  • Verb or noun? log in / a login, back up / a backup, set up / the setup, sign up / a sign-up page. The verb is two words; the noun is one: Back up your files. The backup failed.
  • Make sure or ensure? Make sure is neutral and common in instructions. Ensure is more formal: Users must ensure that their devices are encrypted.
  • data: in IT writing it is normally uncountable: The data is encrypted. Scientific writing sometimes treats it as plural: The data are stored…
  • needn't: formal British English for don't have to: You needn't bring a laptop.
  • free software, freeware or shareware? Freeware costs nothing. Shareware is free to try, and then you pay. Free (open-source) software lets anyone read, change and share the source code. Only download them from the official website.
More crime words you will meet in the news
TermMeaning
denial-of-service (DoS) attackThousands of computers send so many requests to a website that it stops working.
social engineeringTricking people, not computers: for example, phoning a worker and pretending to be from IT to get a password.
scarewareA fake warning that your computer is infected, so that you pay for a useless program.
spear phishingPhishing aimed at one person or company, using real names and details so that it looks believable.
pharmingSending users to a fake website even when they type the correct address.
rootkitMalware that hides deep inside the operating system and gives an attacker full control.
adwareSoftware that shows unwanted adverts, often as pop-up windows.
spoofingFaking a sender's name, phone number or website address so that a message looks real.
defacingBreaking into a website and changing its front page.
cyberbullyingUsing the internet to hurt, frighten or embarrass someone again and again.

To study security itself, not only its English, start the Cybersecurity course with What Is Cybersecurity?.

ExerciseڕاهێنانExtension: from a chat message to a formal notice

Rewrite this message from a manager as a formal IT notice. Use must, ensure and should, and remove the informal language: “hey all, pls stop using the same pw for everything!!! and turn on 2FA asap, it's not optional anymore. also maybe get a pw manager?”

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

Model answer: All staff must use a different password for each work account and must enable two-factor authentication by Friday. Please ensure that your passwords are at least 12 characters long. We also recommend that you use a password manager; staff should contact the IT office for help with installation.

هەڵە باوەکانی کوردزمانان

هەڵە ← ڕاست
هەڵەڕاستڕوونکردنەوە
You must to change your password.You must change your password.دوای must و should وشەی to نایەت.
You don't must share it.You mustn't share it.نەرێی must دەبێتە mustn't؛ don'tی پێویست نییە.
You mustn't bring a laptop. We have computers.You don't have to bring a laptop.مەبەست «پێویست ناکات»ـە، کەواتە don't have to.
Do I should install it?Should I install it?should خۆی پرسیار دروست دەکات، doی ناوێت.
I have many malwares and softwares.I have a lot of malware and software.malware، software، information و advice و -s وەرناگرن.
My account hacked.My account was hacked. / Someone hacked my account.ئەمە و پێویستی بە was یان were هەیە.
Give me an advice.Give me some advice. / Give me a piece of advice.advice ناژمێردرێت، بۆیە anی پێوە نایەت.
Click to the link.Click the link. / Click on the link.لەگەڵ click ئامرازی to بەکارنایەت.
Exerciseڕاهێنانوەرگێڕان: کوردی ← ئینگلیزی

ئەم ڕستانە وەربگێڕە سەر ئینگلیزی:

  1. نابێت بە کەس بڵێیت.
  2. پێویست ناکات بکڕیت.
  3. باشترە چالاک بکەیت.
  4. هەموو کارمەندێک دەبێت هەموو هەفتەیەک لە بگرێت.
  5. هەرگیز مەکەرەوە کە چاوەڕێت نەکردووە.
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
  1. You mustn't tell anyone your password.
  2. You don't have to buy antivirus software.
  3. You should turn on two-factor authentication.
  4. Every employee has to (must) back up their files every week.
  5. Never open an attachment that you weren't expecting.

هەڵە باوەکانی کوردزمانان

گۆکردن

  • phishing /ˈfɪʃɪŋ/: ph وەک «ف» دەخوێندرێتەوە، وەک phone.
  • virus /ˈvaɪrəs/: «ڤایرەس»، نەک «ڤیرۆس».
  • spam، spyware، screen: بە دوو دەنگی نەبزوێن دەست پێدەکەن. «ئی» مەخەرە پێشیانەوە: «سپام»، نەک «ئیسپام».
  • authentication /ɔːˌθentɪˈkeɪʃn/: th لێرەدا دەنگی /θ/ـە، نزیکە لە «س»ـێک کە زمان لە نێوان ددانەکاندا بێت، نەک «ت».
  • encryption /ɪnˈkrɪpʃn/: فشار لەسەر بڕگەی دووەمە: en-CRYP-tion.

هەڵە باوەکانی کوردزمانان

وشەی تاوانی ئۆنلاین

وشەی تاوانی ئۆنلاین کە لە هەواڵەکاندا دەیانبینیت
وشەواتا
denial-of-service (DoS) attackهەزاران ئەوەندە داواکاری دەنێرن بۆ کە لە کار دەکەوێت.
spear phishing کە بۆ یەک کەس یان کۆمپانیایەک ئامانج دەگیرێت و ناو و وردەکاریی ڕاستەقینە بەکاردەهێنێت تا باوەڕپێکراو دەربکەوێت.
social engineeringفێڵکردن لە مرۆڤ نەک لە : بۆ نموونە تەلەفۆن بۆ کارمەندێک دەکەیت و خۆت وەک ستافی IT نیشان دەدەیت تا وەربگریت.
scareware ساختە کە دەڵێت تووشی ڤایرۆس بووە، بۆ ئەوەی پارە بۆ بێسوود بدەیت.
cyberbullyingبەکارهێنانی بۆ ئازاردان، ترساندن یان شەرمەزارکردنی کەسێک بە دووبارەیی.
adware کە ڕیکلامی نەخوازراو پیشان دەدات، زۆرجار وەک پەنجەرەی لەپڕ (pop-up).

Reviewپێداچوونەوە

Review questionsپرسیارەکانی پێداچوونەوە
What is the difference between a virus and a worm?جیاوازیی نێوان ڤایرۆسی کۆمپیوتەر و کرم چییە؟

A virus needs a host file and spreads when someone opens that file. A worm copies itself across a network by itself.

پێویستی بە هەیە و کاتێک کەسێک ئەو فایلە دەکاتەوە بڵاو دەبێتەوە. خۆی بە تەنها لە ڕێگەی خۆی کۆپی دەکات.

Name three warning signs of a phishing email.سێ نیشانەی ئیمەیڵێکی فیشینگ بڵێ.

Any three of: a strange sender address, an urgent subject, a general greeting, spelling mistakes, a request for your password, a link to a different address, an unexpected attachment.

هەر سێیان لەمانە: ناونیشانی سەیری نێرەر، بابەتی پەلەپەلی، سڵاوی گشتی، هەڵەی ڕێنووس، داواکردنی ، بۆ ناونیشانێکی جیاواز، چاوەڕواننەکراو.

Why is two-factor authentication safer than a password alone?بۆچی پشتڕاستکردنەوەی دوو قۆناغی لە تەنها تێپەڕەوشەیەک سەلامەتترە؟

Because an attacker who steals your password still needs the second factor, for example the code on your phone.

چونکە هێرشبەرێک کە دەدزێت هێشتا پێویستی بە بەڵگەی دووەمە، بۆ نموونە کۆدەکەی سەر مۆبایلەکەت.

Correct the sentence: “You don't must open strange attachments.”ڕستەکە ڕاست بکەرەوە: You don't must open strange attachments.

You mustn't open strange attachments. (Or: You shouldn't open strange attachments.)

You mustn't open strange attachments. (یان: You shouldn't open strange attachments.)

Quick checkپشکنینی خێراWhich is the best backup plan?باشترین پلانی کامەیە؟

Quick checkپشکنینی خێراChoose the correct advice: “You ___ use public Wi-Fi for online banking without a VPN.”ئامۆژگارییە دروستەکە هەڵبژێرە: You ___ use public Wi-Fi for online banking without a VPN.

Videoڤیدیۆ

Watch a videoسەیری ڤیدیۆیەک بکە

A video that viewers liked a lot and praised in their comments, chosen for this lesson.ڤیدیۆیەک کە بینەران زۆریان پێ خۆش بووە و لە کۆمێنتەکانیاندا ستایشیان کردووە، بۆ ئەم وانەیە هەڵبژێردراوە.

Former NSA Hacker Reveals 5 Ways To Protect Yourself OnlineInsider Tech · Englishئینگلیزی · 1.4M viewsبینین · 30K likesلایک

Five simple safety rules from a security expert: turn on two-factor authentication, use different passwords, install updates, and share less personal information.

پێنج ئامۆژگاریی سادەی سەلامەتی لە پسپۆڕێکی : چالاک بکە، جیاواز بەکاربهێنە، دابمەزرێنە و کەسیی کەمتر بڵاو بکەرەوە.

Five tips: 2FA, different passwords, updates, careful sharing online.

پێنج ئامۆژگاری: ، جیاواز، و وریابوون لەوەی چی لە بڵاو دەکەیتەوە.

Lesson complete!وانەکە تەواو بوو!

Well done. Review the key terms, then go on to the next lesson.دەستخۆش. سەیرێکی زاراوە سەرەکییەکان بکەرەوە، پاشان بڕۆ بۆ وانەی داهاتوو.

Key termsزاراوە سەرەکییەکان

Next lessonوانەی داهاتوو

Troubleshooting and the Help Deskچارەسەرکردنی کێشە و بەشی یارمەتی

Related lecturesوانە پەیوەندیدارەکان

References and further readingسەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

This lecture is a first edition. The Kurdish text and terminology are waiting for review by Kurdish IT teachers.ئەم وانەیە چاپی یەکەمە. دەقە کوردییەکە و زاراوەکانی چاوەڕێی پێداچوونەوەی مامۆستایانی کوردی بواری IT ن.