Chapterبەش 2 · Lectureوانە 2.2
Mobile Operating Systemsسیستەمەکانی وەگەڕخەری مۆبایل
What an operating system is and does — coordination, management of memory, processes, devices and files, and securing; what a mobile OS adds (radios, calls, touch, battery); Android and iOS; the systems that disappeared and today's market shares; and how the sandbox and permissions keep apps apart and protect your data.
چییە و چی دەکات — هاوئاهەنگی، بەڕێوەبردنی ، ، ئامێرەکان و ، هەروەها پاراستن؛ چی زیاد دەکات (ڕادیۆکان، پەیوەندی، دەستلێدان، پاتری)؛ Android و iOS؛ ئەو سیستەمانەی نەمان و پشکی بازاڕی ئەمڕۆ؛ هەروەها چۆن و لە یەک جیا دەکەنەوە و دەپارێزن.
What you will learnچی فێر دەبیت
- Explain what an operating system is and why apps go through it.
- Describe the OS functions with a phone example for each.
- Say what a mobile OS adds and compare Android with iOS.
- Read today's market shares correctly and name the systems that disappeared.
- Explain the app sandbox and the kinds of permission, and plan a polite permission request.
- ڕوونی بکەیتەوە چییە و بۆچی بە ناویدا تێدەپەڕن.
- وەسفی ئەرکەکانی بکەیت و بۆ هەریەکەیان نموونەیەکی مۆبایل بهێنیتەوە.
- بڵێیت چی زیاد دەکات و Android و iOS بەراورد بکەیت.
- پشکی بازاڕی ئەمڕۆ بە دروستی بخوێنیتەوە و ناوی ئەو سیستەمانە بهێنیت کە نەمان.
- و جۆرەکانی ڕوون بکەیتەوە و داواکردنێکی ڕێکوپێکی پلان بکەیت.
What is an operating system?سیستەمی وەگەڕخەر چییە؟
The main that controls a computer's and lets you run other programs, for example Windows, macOS, Linux, Android or iOS.
سەرەکیی کە کۆنترۆڵ دەکات و ڕێگە دەدات بەرنامەکانی تر کارا بکەیت، وەک Windows، macOS، Linux، Android و iOS.
An operating system (OS) is the program that manages all the other programs on a computer — the applications — and the hardware they run on. It is the first program to start when you switch a device on, and it keeps running until you switch it off. Apps never talk to the hardware directly: they ask the OS.
(OS) ئەو کە هەموو تری سەر — واتە — بەڕێوە دەبات، هەروەها ئەو لەسەری کار دەکەن. یەکەم کە کاتێک ئامێرێک هەڵدەکەیت دەست پێدەکات و تا دەیکوژێنیتەوە بەردەوام کار دەکات. هەرگیز ڕاستەوخۆ قسە لەگەڵ ناکەن: داوا لە دەکەن.
Customers (the users) give orders, waiters (the apps) carry them, and the kitchen and the tables (the hardware) are shared by everyone. The manager decides who is served first, which table each group gets, keeps one group away from another group's table, and makes sure no customer walks into the kitchen. An operating system does the same for apps.
میوانەکان () داوا دەکەن، گارسۆنەکان () داواکان دەگوازنەوە و چێشتخانە و مێزەکان () هی هەمووانن. بەڕێوەبەرەکە بڕیار دەدات کێ یەکەم جار خزمەت دەکرێت، هەر کۆمەڵێک کام مێز وەردەگرێت، کۆمەڵێک لە مێزی کۆمەڵێکی تر دوور دەخاتەوە و دڵنیا دەبێتەوە کە هیچ میوانێک ناچێتە ناو چێشتخانە. هەمان کار بۆ دەکات.
Where the analogy stops workingسنووری ئەم نموونەیە
A manager can improvise; an OS follows exact rules thousands of times a second.
بەڕێوەبەر دەتوانێت لە کاتی خۆیدا بڕیاری نوێ بدات؛ لە هەر چرکەیەکدا هەزاران جار ڕێسای ورد جێبەجێ دەکات.
This lesson looks at what is special about a phone. How the OS of every computer works is taught in Software and Operating Systems, and the English words (boot, update, open source…) in Technical English.
ئەم وانەیە سەیری ئەوە دەکات کە چی لە مۆبایلدا تایبەتە. هەموو چۆن کار دەکات لە نەرمەواڵە و سیستەمەکانی وەگەڕخەر فێر دەکرێت و وشە ئینگلیزییەکان (boot، update، open source…) لە ئینگلیزیی تەکنیکی.
Video: a Kurdish video on what an operating system is plays in Technical English: Operating Systems.
ڤیدیۆ: ڤیدیۆیەکی کوردی دەربارەی ئەوەی چییە لە وانەی سیستەمەکانی وەگەڕخەری ئینگلیزیی تەکنیکیدایە.
What an operating system doesسیستەمی وەگەڕخەر چی دەکات
The course notes list three functions: coordination, management (of memory, processes, devices and files) and securing. How they work inside any computer is taught in Software and Operating Systems. On a phone they look like this:
تێبینییەکانی کۆرسەکە سێ ئەرک دەژمێرن: هاوئاهەنگی، بەڕێوەبردن (، ، ئامێرەکان و ) و پاراستن. ئەوەی لە ناو هەر چۆن کار دەکەن لە نەرمەواڵە و سیستەمەکانی وەگەڕخەر فێر دەکرێت. لەسەر مۆبایل بەم شێوەیەن:
| Function (course notes)ئەرک (تێبینییەکانی کۆرسەکە) | What it looks like on a phoneشێوەکەی لەسەر مۆبایل |
|---|---|
| 1. Coordination between software and users١. هاوئاهەنگی لە نێوان و | You use the home screen, touch and voice; tap an icon and the OS starts the app. Apps show notifications or open the camera in one standard way.شاشەی سەرەکی، دەستلێدان و دەنگ بەکار دەهێنیت؛ لە دەدەیت و دەست پێدەکات. بە یەک ڕێگەی ستاندارد پیشان دەدەن یان کامێرا دەکەنەوە. |
| 2a. Memory management٢ئ. بەڕێوەبردنی | Phones have little RAM. Each app gets a private share; when memory runs low, the OS closes apps you are not using, and they restart when you return.RAMـی مۆبایل کەمە. هەر بەشێکی تایبەت وەردەگرێت؛ کاتێک کەم دەبێتەوە، ئەو دادەخات کە بەکاریان ناهێنیت و کاتێک دەگەڕێیتەوە دووبارە دەست پێدەکەنەوە. |
| 2b. Process management٢ب. بەڕێوەبردنی | Running apps share the CPU: music keeps playing while you read a message. Background apps get few turns or are paused, to save battery.ئەو کار دەکەن بەش دەکەن: مۆسیقا بەردەوام لێدەدرێت لە کاتێکدا نامەیەک دەخوێنیتەوە. ئەو لە پشتەوەن نۆرەی کەم وەردەگرن یان ڕادەگیرێن، بۆ ئەوەی پاتری بپارێزرێت. |
| 2c. Device management٢پ. بەڕێوەبردنی ئامێرەکان | Through drivers, the same app works with very different cameras, screens and sensors.بە ، هەمان لەگەڵ کامێرا، شاشە و زۆر جیاوازدا کار دەکات. |
| 2d. File management٢ت. بەڕێوەبردنی | Each app keeps its files in its own private folder; shared photos reach apps through the OS (the gallery, a file picker).هەر لە تایبەتی خۆیدا هەڵدەگرێت؛ وێنە هاوبەشەکان لە ڕێگەی دەگەنە (گەلەری، هەڵبژاردنی ). |
| 3. Securing٣. پاراستن | Screen lock (PIN, fingerprint, face), app sandboxes, permissions and security updates — the second half of this lesson. (PIN، پەنجەمۆر، ڕووخسار)، ، و — نیوەی دووەمی ئەم وانەیە. |
What an operating system does: device drivers, system calls that let programs ask for hardware, and deciding which program runs first.
چی دەکات: ، بانگکردنی سیستەم (system calls) کە پێی داوای دەکەن، هەروەها بڕیاردان کە کام یەکەم جار کار بکات.
Watch 0:00-3:53: booting, device drivers, system calls, memory and which program goes first; stops before the sponsor.
لە 0:00 تا 3:53 سەیر بکە: ، ، بانگکردنی سیستەم، و کام یەکەم کار دەکات؛ پێش ڕیکلامی سپۆنسەر ڕادەوەستێت.
What a mobile OS addsسیستەمی وەگەڕخەری مۆبایل چی زیاد دەکات
The of a or . Besides running , it handles the , the radio and network connections, battery use, and the that keeps apps apart. Today Android and iOS run almost every phone.
یان . جگە لە کاراکردنی ، ، ڕادیۆ و پەیوەندییەکانی ڕایەڵە، بەکارهێنانی پاتری و بەڕێوە دەبات و هەر ئەپێک لە خۆیدا دەهێڵێتەوە. ئەمڕۆ Android و iOS نزیکەی هەموو مۆبایلەکان کارا دەکەن.
A mobile operating system is the software that lets smartphones, tablets and other devices run applications and programs. It also manages cellular and wireless connectivity and phone access — calls and text messages. Compared with a desktop OS, a phone's OS has extra jobs:
ئەو کە ڕێگە بە ، و ئامێرەکانی تر دەدات و کار پێبکەن. هەروەها پەیوەندیی خانەیی و و دەستڕاگەیشتن بە تەلەفۆن — پەیوەندی و — بەڕێوە دەبات. بە بەراورد لەگەڵ ، مۆبایل ئەرکی زیادەی هەیە:
- Radios. It connects to — and switches between — the mobile network, Wi-Fi, Bluetooth and GPS. The cellular radio even has its own small processor with its own real-time system; the main OS talks to it.
- Touch and sensors. It turns finger contacts into taps and swipes, and reads motion, light and location sensors.
- Battery. It limits what apps do in the background. For example, since Android 6.0 a phone that is unplugged, still and dark goes into Doze: background network use and jobs wait for short maintenance windows.
- Phone access. Calls, SMS, emergency calls and notifications.
- Apps and safety. It installs apps from stores, updates itself, keeps every app in a sandbox and asks you for permissions.
- ڕادیۆکان. بە ، ، و دەبەسترێتەوە و لە نێوانیاندا دەگۆڕێت. ڕادیۆی تەنانەت پرۆسێسەرێکی بچووک و سیستەمێکی کاتی-ڕاستەقینەی خۆی هەیە؛ سیستەمە سەرەکییەکە قسەی لەگەڵ دەکات.
- دەستلێدان و . بەرکەوتنی پەنجە دەکات بە لێدان و ڕاکێشان و جووڵە، ڕووناکی و شوێن دەخوێنێتەوە.
- پاتری. سنوور بۆ ئەو کارانە دادەنێت کە لە پشتەوە دەیکەن. بۆ نموونە، لە Android 6.0ـەوە مۆبایلێک کە بە کارەباوە نەبەسترابێت، جێگیر بێت و شاشەکەی کوژابێتەوە دەچێتە دۆخی Doze: بەکارهێنانی و کارەکانی پشتەوە چاوەڕێی ماوەی کورتی چاکسازی دەکەن.
- دەستڕاگەیشتن بە تەلەفۆن. پەیوەندی، ، پەیوەندیی فریاکەوتن و .
- و سەلامەتی. لە فرۆشگاکانەوە جێگیر دەکات، خۆی نوێ دەکاتەوە، هەموو لە دەهێڵێتەوە و بۆ لە تۆ دەپرسێت.
What a mobile OS addsسیستەمی وەگەڕخەری مۆبایل چی زیاد دەکات
Android and iOSAndroid و iOS
| Featureتایبەتمەندی | Android | iOS |
|---|---|---|
| Made byدروستکەر | Google, with the Open Handset Alliance; first phone in October 2008Google لەگەڵ Open Handset Alliance؛ یەکەم مۆبایل لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٨ | Apple; first iPhone in 2007 (the name iOS since 2010)Apple؛ یەکەم iPhone لە ٢٠٠٧ (ناوی iOS لە ٢٠١٠ـەوە) |
| Built onلەسەر چی دروست کراوە | A modified Linux kernel; the base system is open source (Android Open Source Project) گۆڕدراوی Linux؛ سیستەمە بنەڕەتییەکەی (Android Open Source Project) | Darwin, the open-source core it shares with macOS; iOS itself is closed sourceDarwin، ئەو ناوکە لەگەڵ macOS هاوبەشە؛ خودی iOS |
| Devicesئامێرەکان | Thousands of models from many makersهەزاران مۆدێل لە زۆر دروستکەرەوە | Only Apple's iPhone (the iPad runs iPadOS)تەنها iPhoneـی Apple (iPad سیستەمی iPadOS بەکار دەهێنێت) |
| Main storeفرۆشگای سەرەکی | Google Play, plus makers' own storesGoogle Play، لەگەڵ فرۆشگای دروستکەرەکان | App Store |
| Native app languagesزمانەکانی | Kotlin, JavaKotlin، Java | Swift, Objective-CSwift، Objective-C |
Inside, a mobile OS is built in layers. Android's official documentation describes them from the bottom up: the Linux kernel; a hardware abstraction layer that gives every kind of hardware (camera, Bluetooth…) a standard interface; the Android Runtime and native libraries; the framework that apps call; and finally the apps. Each app runs in its own process, in its own sandbox. iOS is organised in a similar way. (The general idea of layers is in Software and Operating Systems.) How apps are built for these systems is the next lesson: Native, Web, Hybrid and Cross-Platform Apps.
لە ناوەوە بە دروست کراوە. Android لە خوارەوە بۆ سەرەوە وەسفیان دەکەن: Linux؛ کە ستاندارد دەداتە هەموو جۆرە (کامێرا، …)؛ Android Runtime و ؛ ئەو کە بانگی دەکەن؛ لە کۆتاییشدا . هەر لە خۆیدا و لە خۆیدا کار دەکات. iOS بە شێوەیەکی هاوشێوە ڕێکخراوە. (بیرۆکە گشتییەکەی لە نەرمەواڵە و سیستەمەکانی وەگەڕخەردایە.) ئەوەی چۆن بۆ ئەم سیستەمانە دروست دەکرێن وانەی دواترە: ئەپی ڕەسەن، بەرنامەی وێب، ئەپی تێکەڵ و ئەپەکانی فرەسەکۆ.
How Android and iOS began and how they differ: open versus controlled, customisation, app stores and software updates.
Android و iOS چۆن دەستیان پێکرد و چۆن جیاوازن: کراوە بەرامبەر داخراو، گۆڕینی شێوە بە دڵی خۆت، و .
Watch 0:45-6:33: the birth of iOS and Android and how their approaches differ.
لە 0:45 تا 6:33 سەیر بکە: لەدایکبوونی iOS و Android و جیاوازیی ڕێبازەکانیان.
Mobile operating systems: then and nowسیستەمەکانی وەگەڕخەری مۆبایل: ئەوکات و ئێستا
Around 2010 there were many mobile operating systems: Android, iOS, BlackBerry OS, webOS, bada, Symbian and Windows Phone — the course notes show their logos. Since then, all but two have disappeared:
نزیکەی ساڵی ٢٠١٠ زۆر هەبوون: Android، iOS، BlackBerry OS، webOS، bada، Symbian و Windows Phone — تێبینییەکانی کۆرسەکە لۆگۆکانیان پیشان دەدەن. لەو کاتەوە، جگە لە دوانیان هەموویان نەماون:
- Symbian (Nokia): Nokia dropped it in 2011; the last Symbian phone came out in 2012.
- BlackBerry OS: the last device was discontinued in 2016, and its services ended in January 2022.
- Windows Phone, later Windows 10 Mobile: its last update came in January 2020.
- webOS on phones (Palm, then HP): stopped in 2011; LG later used webOS in its smart TVs.
- bada (Samsung): stopped in 2012; Samsung moved its ideas into Tizen.
- Symbian (Nokia): Nokia لە ٢٠١١دا وازی لێ هێنا؛ دوایین مۆبایلی Symbian لە ٢٠١٢دا دەرچوو.
- BlackBerry OS: دوایین ئامێرەکەی لە ٢٠١٦دا وەستێنرا و خزمەتگوزارییەکانی لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٢دا کۆتاییان هات.
- Windows Phone، کە دواتر بوو بە Windows 10 Mobile: دوایین لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠دا بوو.
- webOS لەسەر مۆبایل (Palm، پاشان HP): لە ٢٠١١دا وەستا؛ LG دواتر webOSـی لە تەلەفزیۆنە زیرەکەکانیدا بەکار هێنا.
- bada (Samsung): لە ٢٠١٢دا وەستا؛ Samsung بیرۆکەکانی گواستەوە بۆ Tizen.
The app sandboxژینگەی داخراوی ئەپ
The notes give 'securing' as one word. On a phone, the most important security tool is the sandbox: every app runs in its own closed space. Android gives each app its own user ID and runs it in a separate process, and the kernel stops one app from reading another app's data. iOS gives each app its own home folder when it is installed; an app can reach anything outside it only through services that iOS provides, and the system files cannot be changed.
تێبینییەکان «پاراستن» وەک یەک وشە دەدەن. لەسەر مۆبایل، گرنگترین ئامرازی : هەموو لە شوێنێکی داخراوی خۆیدا کار دەکات. Android ناسنامەیەکی تایبەت دەداتە هەر و لە جیادا کاری پێدەکات و ڕێگە نادات تر بخوێنێتەوە. iOS لە کاتی ماڵەوەی تایبەت دەداتە هەر ؛ تەنها لە ڕێگەی ئەو خزمەتگوزارییانەوە کە iOS دابینیان دەکات دەگاتە دەرەوەی ئەو و سیستەم ناگۆڕدرێن.
A closed space in which a program runs with its own files and only the rights it was given, so it cannot read other programs' data or harm the system. Every mobile runs in its own sandbox.
شوێنێکی داخراوە کە تێیدا لەگەڵ فایلەکانی خۆی و تەنها ئەو مافانەی پێی دراون کار دەکات، بۆیە ناتوانێت بەرنامەکانی تر بخوێنێتەوە یان زیان بە سیستەمەکە بگەیەنێت. هەر مۆبایل لە ژینگەی داخراوی خۆیدا کار دەکات.
Each family lives in its own flat behind a locked door: that is the sandbox. Shared things — the lift, the generator, the roof — are run by the building manager, the OS. If a family wants to use the roof for a party, it must ask the manager first: that is a permission.
هەر خێزانێک لە شوقەی خۆیدا لە پشت دەرگایەکی داخراوەوە دەژی: ئەمە . شتە هاوبەشەکان — ئاسانسۆر، مۆلیدە، سەربان — بەڕێوەبەری باڵەخانەکە بەڕێوەیان دەبات، واتە . ئەگەر خێزانێک بیەوێت سەربانەکە بۆ ئاهەنگێک بەکار بهێنێت، دەبێت سەرەتا داوا لە بەڕێوەبەرەکە بکات: ئەمە .
Where the analogy stops workingسنووری ئەم نموونەیە
The kernel enforces these locks. But software can have bugs, like a weak lock — which is why security updates matter.
ئەم قفڵانە جێبەجێ دەکات. بەڵام دەکرێت هەڵەی تێدا بێت، وەک قفڵێکی لاواز — بۆیە گرنگن.
Permissions: asking before usingمۆڵەتەکانی ئەپ: پرسین پێش بەکارهێنان
A right that an must have before it may use something private or sensitive, such as the camera, the microphone, your location or the . Simple permissions are granted when the app is installed; dangerous ones the user must allow while the app runs.
مافێکە کە پێویستی پێیەتی پێش ئەوەی شتێکی تایبەت یان هەستیار بەکار بهێنێت، وەک کامێرا، مایکرۆفۆن، شوێنەکەت یان . مۆڵەتە سادەکان لە کاتی ئەپەکەدا دەدرێن؛ مۆڵەتە مەترسیدارەکان دەبێت بەکارهێنەر لە کاتی کارکردنی ئەپەکەدا ڕێگەیان پێ بدات.
Some things lie outside an app's sandbox: the camera, the microphone, your location, contacts and photos. To use them, an app needs a permission. Android has three kinds:
هەندێک شت لە دەرەوەی : کامێرا، ، شوێنەکەت، ناوەکانی پەیوەندی و وێنەکان. بۆ بەکارهێنانیان پێویستی بە هەیە. Android سێ جۆری هەیە:
| Kindجۆر | How it is grantedچۆن دەدرێت | Examplesنموونە |
|---|---|---|
| Install-time (normal)لە کاتی (ئاسایی) | Very little risk: granted automatically when the app is installed.مەترسییەکی زۆر کەم: لە کاتی خۆکارانە دەدرێت. | Internet access, vibrationدەستڕاگەیشتن بە ، لەرزین |
| Runtime (dangerous)لە کاتی کارکردن (مەترسیدار) | Private data or powerful actions: the user must allow it in a system dialog (since Android 6.0). تایبەت یان کاری بەهێز: دەبێت لە پرسیارێکی سیستەمدا ڕێگەی پێ بدات (لە Android 6.0ـەوە). | Location, contacts, camera, microphoneشوێن، ناوەکانی پەیوەندی، کامێرا، |
| Specialتایبەت | Very powerful: the user switches it on in Settings ("Special app access").زۆر بەهێز: لە ڕێکخستنەکاندا هەڵیدەکات («Special app access»). | Drawing over other appsنیشاندان لەسەر تر |
Permissions: asking before usingمۆڵەتەکانی ئەپ: پرسین پێش بەکارهێنان
Asking for a permissionداواکردنی مۆڵەتی ئەپ
Some details worth knowing. Since Android 11 you can allow location, microphone or camera only this time. If you deny a permission twice, the app may not show the dialog again — you must change it in Settings. Android also takes back the permissions of apps you have not used for a few months. On an iPhone the app must explain why it needs the permission, and the system shows that text in its alert; you can give only your approximate location (since iOS 14), a dot appears while the camera or microphone is in use, and you can change any permission later in Settings.
چەند وردەکارییەکی بەسوود. لە Android 11ـەوە دەتوانیت ڕێگە بە شوێن، یان کامێرا بدەیت تەنها بۆ ئەم جارە. ئەگەر دوو جار ڕێگە بە نەدەیت، لەوانەیە ئیتر پرسیارەکە پیشان نەداتەوە — دەبێت لە ڕێکخستنەکاندا بیگۆڕیت. Android هەروەها مۆڵەتەکانی ئەو دەسەنێتەوە کە چەند مانگێک بەکارت نەهێناون. لەسەر iPhone دەبێت ڕوونی بکاتەوە بۆچی ئەو مۆڵەتەی پێویستە و سیستەمەکە ئەو دەقە لە ئاگادارکردنەوەکەیدا پیشان دەدات؛ دەتوانیت تەنها شوێنی نزیکەییت بدەیت (لە iOS 14ـەوە)، کاتێک کامێرا یان لە کاردایە خاڵێک دەردەکەوێت و دەتوانیت دواتر هەر لە ڕێکخستنەکاندا بگۆڕیت.
Common mistakesهەڵە باوەکان
| Mistakeهەڵە | What is trueڕاستییەکە |
|---|---|
| Apps control the hardware directly. ڕاستەوخۆ کۆنترۆڵ دەکەن. | Apps ask the OS; the OS controls the hardware through its drivers and checks permissions. داوا لە دەکەن؛ بە کۆنترۆڵ دەکات و دەپشکنێت. |
| There have only ever been two mobile operating systems.هەمیشە تەنها دوو هەبوون. | Symbian, BlackBerry OS, Windows Phone, webOS and bada were all important once; they are history now.Symbian، BlackBerry OS، Windows Phone، webOS و bada هەموویان جارێک گرنگ بوون؛ ئێستا بوونەتە مێژوو. |
| StatCounter's share is the number of phones sold.پشکی StatCounter ژمارەی مۆبایلە فرۆشراوەکانە. | It is the share of web page views — a measure of use, not of sales.پشکی لاپەڕە کراوەکانی وێبە — پێوەری بەکارهێنانە، نەک فرۆشتن. |
| A permission, once given, is given for ever. کە جارێک درا، بۆ هەمیشەیە. | You can take it back in Settings at any time; Android also resets the permissions of unused apps, and "Only this time" lasts one session.هەر کاتێک بتەوێت دەتوانیت لە ڕێکخستنەکاندا بیسەنیتەوە؛ Android هەروەها مۆڵەتەکانی بەکارنەهاتووەکان دەسڕێتەوە و «تەنها ئەم جارە» تەنها یەک دانیشتن دەخایەنێت. |
| The sandbox stops apps from using the internet. ڕێگە نادات بەکار بهێنن. | The sandbox keeps apps away from each other's data; internet access is a normal install-time permission on Android. لە یەکتر دوور دەخاتەوە؛ دەستڕاگەیشتن بە لە Androidـدا ئاسایی کاتی . |
| It is fine to ask for every permission at the first launch.ئاساییە لە یەکەم کردنەوەدا داوای هەموو بکەیت. | Users refuse requests they do not understand. Ask in context, one permission at a time. ئەو داوایانە ڕەت دەکەنەوە کە تێیان ناگەن. لە کاتی پێویستدا داوا بکە، هەر جارە یەک . |
Exercisesڕاهێنانەکان
Name the OS function at work in each case: (a) the phone closes a game you left in the background because memory is low; (b) your photos are kept in folders; (c) an app works with the camera of a brand-new phone model; (d) you unlock the phone with your fingerprint; (e) music plays while you browse the web; (f) you tap an icon and the app opens.
لە هەر حاڵەتێکدا کام ئەرکی کار دەکات؟ (أ) مۆبایلەکە یارییەک دادەخات کە لە پشتەوە بەجێت هێشتبوو، چونکە کەمە؛ (ب) وێنەکانت لە هەڵدەگیرێن؛ (ج) لەگەڵ کامێرای مۆدێلێکی تازەی مۆبایلدا کار دەکات؛ (د) بە پەنجەمۆرەکەت مۆبایلەکە دەکەیتەوە؛ (هـ) مۆسیقا لێدەدرێت لە کاتێکدا بە وێبدا دەگەڕێیت؛ (و) لە دەدەیت و دەکرێتەوە.
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
- (a) Memory management.
- (b) File management.
- (c) Device management — through the camera's device driver.
- (d) Securing.
- (e) Process management (sharing the CPU).
- (f) Coordination between software and users.
- (أ) بەڕێوەبردنی .
- (ب) بەڕێوەبردنی .
- (ج) بەڕێوەبردنی ئامێرەکان — لە ڕێگەی کامێراکەوە.
- (د) پاراستن.
- (هـ) بەڕێوەبردنی (بەشکردنی ).
- (و) هاوئاهەنگی لە نێوان و .
On Android, is each of these an install-time (normal), a runtime or a special permission? (a) internet access (b) reading contacts (c) recording audio (d) drawing over other apps (e) vibration (f) precise location.
لە Androidـدا هەریەک لەمانە کاتی (ئاسایی)، کاتی کارکردن یان تایبەتە؟ (أ) دەستڕاگەیشتن بە (ب) خوێندنەوەی ناوەکانی پەیوەندی (ج) تۆمارکردنی دەنگ (د) نیشاندان لەسەر تر (هـ) لەرزین (و) شوێنی ورد.
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
(a) normal — (b) runtime — (c) runtime — (d) special — (e) normal — (f) runtime.
(أ) ئاسایی — (ب) کاتی کارکردن — (ج) کاتی کارکردن — (د) تایبەت — (هـ) ئاسایی — (و) کاتی کارکردن.
Write the steps (in plain pseudocode, for any technology) for a 'Scan homework' button that needs the camera. Include what happens if the user says no.
هەنگاوەکان (بە pseudocodeـی سادە، بۆ هەر تەکنەلۆجیایەک) بنووسە بۆ دوگمەیەکی «سکانی ئەرکی ماڵەوە» کە پێویستی بە کامێرایە. ئەوەش بنووسە کە ئەگەر ڕەتی کردەوە چی ڕوو دەدات.
Hintئاماژە
Start with a check: is the permission already granted?
بە پشکنینێک دەست پێبکە: ئایا پێشتر دراوە؟
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
when the user taps "Scan homework":
if the camera permission is already granted:
open the camera
else:
show one short sentence: "We use the camera only to scan your homework."
ask the system for the camera permission
if the user allows:
open the camera
else:
let the user type the homework insteadExplain the codeڕوونکردنەوەی کۆدەکە
- Lineدێڕی 2
Check first: the user may have allowed it before.
سەرەتا بپشکنە: لەوانەیە پێشتر ڕێگەی دابێت.
- Lineدێڕی 5
Explain before the system dialog appears.
پێش دەرکەوتنی پرسیاری سیستەم ڕوونی بکەرەوە.
- Lineدێڕی 9-10
A "no" must not break the app: offer another way.
«نەخێر» نابێت تێک بدات: ڕێگەیەکی تر پێشکەش بکە.
Summary and reviewپوختە و پێداچوونەوە
- An operating system manages all other programs and the hardware; apps reach the hardware only through it.
- Its functions: coordination between software and users; management of memory, processes, devices and files; securing.
- A mobile OS also manages the radios (mobile network, Wi-Fi, Bluetooth, GPS), calls and SMS, touch and sensors, and the battery.
- Then: Symbian, BlackBerry OS, Windows Phone, webOS, bada. Now: Android 69.17% and iOS 30.81% (StatCounter, September 2026); in Iraq Android 86.34%.
- Every app lives in a sandbox; anything outside it (camera, location, contacts) needs a permission the user can grant, refuse or take back.
- هەموو تر و بەڕێوە دەبات؛ تەنها لە ڕێگەی ئەوەوە دەگەنە .
- ئەرکەکانی: هاوئاهەنگی لە نێوان و ؛ بەڕێوەبردنی ، ، ئامێرەکان و ؛ پاراستن.
- هەروەها ڕادیۆکان (، ، ، )، پەیوەندی و ، دەستلێدان و و پاتری بەڕێوە دەبات.
- ئەوکات: Symbian، BlackBerry OS، Windows Phone، webOS، bada. ئێستا: Android ٦٩٫١٧٪ و iOS ٣٠٫٨١٪ (StatCounter، ئەیلوولی ٢٠٢٦)؛ لە عێراق Android ٨٦٫٣٤٪.
- هەموو لە دەژی؛ هەر شتێک لە دەرەوەی ئەو ژینگەیە (کامێرا، شوێن، ناوەکانی پەیوەندی) پێویستی بە هەیە کە دەتوانێت بیدات، ڕەتی بکاتەوە یان بیسەنێتەوە.
What are the four parts of 'management' in an OS?چوار بەشەکەی «بەڕێوەبردن» لە سیستەمی وەگەڕخەردا چین؟
Memory, process, device and file management.
بەڕێوەبردنی ، ، ئامێرەکان و .
What is the difference between an install-time and a runtime permission on Android?جیاوازیی نێوان مۆڵەتی ئەپی کاتی جێگیرکردن و کاتی کارکردن لە Androidـدا چییە؟
Install-time permissions carry little risk and are granted automatically; runtime permissions protect private data, so the user must allow them in a system dialog.
کاتی مەترسییان کەمە و خۆکارانە دەدرێن؛ کاتی کارکردن تایبەت دەپارێزن، بۆیە دەبێت لە پرسیارێکی سیستەمدا ڕێگەیان پێ بدات.
Why can't one app read another app's files?بۆچی ئەپێک ناتوانێت فایلەکانی ئەپێکی تر بخوێنێتەوە؟
Each app runs in its own sandbox, and the kernel enforces it.
هەر لە خۆیدا کار دەکات و ئەمە جێبەجێ دەکات.
Lesson complete!وانەکە تەواو بوو!
Well done. Review the key terms, then go on to the next lesson.دەستخۆش. سەیرێکی زاراوە سەرەکییەکان بکەرەوە، پاشان بڕۆ بۆ وانەی داهاتوو.
Key termsزاراوە سەرەکییەکان
Native, Web, Hybrid and Cross-Platform Appsئەپی ڕەسەن، بەرنامەی وێب، ئەپی تێکەڵ و ئەپەکانی فرەسەکۆ
Related lecturesوانە پەیوەندیدارەکان
References and further readingسەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Wikipedia: Operating system (functions, kernel and user mode)
- Wikipedia: Mobile operating system (history of Symbian, BlackBerry OS, Windows Phone, webOS, bada; baseband)
- Android Developers: Platform architecture
- Android Developers: Permissions on Android
- Android Developers: Request runtime permissions
- Android Developers: Optimize for Doze and App Standby
- Android Open Source Project: Application sandbox
- Apple Platform Security: Security of runtime process (app sandbox)
- Apple: Privacy — control (permission prompts, approximate location, camera and microphone indicators)
- StatCounter: Mobile operating system market share worldwide
- StatCounter: Mobile operating system market share in Iraq
- StatCounter FAQ (how the statistics are measured)
- Microsoft Support: KB4535289, the last update for Windows 10 Mobile (14 January 2020)
This lecture is a first edition. The Kurdish text and terminology are waiting for review by Kurdish IT teachers.ئەم وانەیە چاپی یەکەمە. دەقە کوردییەکە و زاراوەکانی چاوەڕێی پێداچوونەوەی مامۆستایانی کوردی بواری IT ن.