Keyboards and Pointing Devicesکیبۆرد و ئامێرەکانی ئاماژەکردن

Most of the time you give a computer data and instructions with your hands. Two kinds of devices do this job: the keyboard, for typing, and the pointing devices, such as the mouse and the touchpad, for pointing at things on the screen and choosing them.

زۆربەی کات بە دەستەکانت دراوە و فەرمان دەدەیت بە کۆمپیوتەر. دوو جۆر ئامێر ئەم کارە دەکەن: کیبۆرد بۆ نووسین و ئامێرەکانی ئاماژەکردن وەک ماوس و تاچپاد بۆ ئاماژەکردن بە شتەکانی سەر شاشە و هەڵبژاردنیان.

Both are input devices: they only send data into the computer. The lesson Input, Output and Devices That Do Both sorts all devices into input, output and both; this lesson looks closely at keyboards and pointing devices. The English names of the keys are practised in Technical English: Input devices.

هەردووکیان ئامێرەکانی نێوخستەن: تەنها دراوە دەنێرنە ناو کۆمپیوتەر. وانەی نێوخستە، دەرخستە و ئەو ئامێرانەی هەردووکیان دەکەن هەموو ئامێرەکان بۆ نێوخستە (Input)، دەرخستە (Output) و هەردووکیان پۆلێن دەکات؛ ئەم وانەیە بە وردی سەیری کیبۆردەکان و ئامێرەکانی ئاماژەکردن دەکات. ناوە ئینگلیزییەکانی دوگمەکان لە ئینگلیزیی تەکنیکی: ئامێرەکانی نێوخستە ڕاهێنانیان لەسەر دەکرێت.

A desktop keyboard has more than 100 keys, but they are arranged in a few groups. Each group has its own job, and knowing the groups helps you find a key quickly.

کیبۆردی کۆمپیوتەری مێزی (Desktop computer) زیاتر لە ⁦100⁩ دوگمەی هەیە، بەڵام لە چەند گرووپێکدا ڕیز کراون. هەر گرووپێک کاری تایبەتی خۆی هەیە و ناسینی گرووپەکان یارمەتیت دەدات زوو دوگمەکە بدۆزیتەوە.

A toggle key works like a light switch: press it once and a mode turns on, press it again and the mode turns off. Caps Lock types capital letters, Num Lock makes the keypad type numbers instead of moving the cursor, and Scroll Lock is used by only a few programs today.

دوگمەی هەڵکردن و کوژاندنەوە وەک سویچی گڵۆپ کار دەکات: جارێک پەنجەی پێدا بنێ دۆخێک هەڵدەبێت، جارێکی تر پەنجەی پێدا بنێ دەکوژێتەوە. ⁦Caps Lock⁩ پیتی گەورە دەنووسێت، ⁦Num Lock⁩ وا دەکات کیبۆردی ژمارەکان ژمارە بنووسێت لە جیاتی جووڵاندنی نیشاندەر. ⁦Scroll Lock⁩ـیش ئەمڕۆ تەنها لە چەند بەرنامەیەکی کەمدا بەکار دێت.

A quick test from the lecture notes: if you are not sure a keyboard works, press Caps Lock or Num Lock and watch the small light on the keyboard. If the light turns on and off, the keyboard has power and is talking to the computer.

تاقیکردنەوەیەکی خێرا لە تێبینییەکانی وانەکەوە: ئەگەر دڵنیا نیت کیبۆرد کار دەکات، پەنجە بە ⁦Caps Lock⁩ یان ⁦Num Lock⁩ـدا بنێ و سەیری گڵۆپە بچووکەکەی سەر کیبۆرد بکە. ئەگەر گڵۆپەکە هەڵبوو و کوژایەوە، کیبۆرد کارەبای هەیە و لەگەڵ کۆمپیوتەر پەیوەندیی هەیە.

Look at a keyboard in Kurdistan: the keys often show English letters and Kurdish letters together. The keys themselves never change. When you press a key, the keyboard only sends the position of the key to the computer; the operating system then decides which character to type. The table it uses is called a keyboard layout.

سەیری کیبۆردێک لە کوردستان بکە: دوگمەکان زۆرجار پیتی ئینگلیزی و کوردییان پێکەوە لەسەرە. خودی دوگمەکان هەرگیز ناگۆڕێن. کاتێک پەنجە بە دوگمەیەکدا دەنێیت، کیبۆرد تەنها شوێنی دوگمەکە دەنێرێت بۆ کۆمپیوتەر؛ پاشان سیستەمی وەگەڕخەر (Operating system) بڕیار دەدات کام نووسە (Character) بنووسێت. ئەو خشتەیەی بەکاری دەهێنێت پێی دەوترێت ڕیزبەندیی کیبۆرد.

On the Windows Central Kurdish layout most letters sit on the English key with a similar sound: S types س, D types د, K types ک. The letters that are special to Sorani are on Shift: Shift+R gives ڕ, Shift+L gives ڵ, Shift+Y gives ێ, Shift+S gives ش, Shift+C gives چ and Shift+W gives وو. The number keys type Kurdish digits (١٢٣), and Shift+H types an invisible zero-width non-joiner, which stops two letters from joining.

لە ڕیزبەندیی کیبۆردی کوردیی ناوەندیی Windowsـدا زۆربەی پیتەکان لەسەر ئەو دوگمە ئینگلیزییەن کە دەنگێکی نزیکیان هەیە: S پیتی س دەنووسێت، D پیتی د و K پیتی ک. ئەو پیتانەی تایبەتن بە سۆرانی لەسەر Shiftـن: ⁦Shift+R⁩ پیتی ڕ دەدات، ⁦Shift+L⁩ پیتی ڵ، ⁦Shift+Y⁩ پیتی ێ، ⁦Shift+S⁩ پیتی ش، ⁦Shift+C⁩ پیتی چ و ⁦Shift+W⁩ پیتی وو. دوگمەکانی ژمارە ژمارەی کوردی (١٢٣) دەنووسن و ⁦Shift+H⁩ نیشانەیەکی نەبینراو دەنووسێت بە ناوی ⁦zero-width non-joiner⁩ کە نایەڵێت دوو پیت بەیەکەوە بلکێن.

Every common operating system now has a built-in keyboard for Kurdish in Arabic script (Sorani). You add it once and then switch between English and Kurdish while you type.

ئێستا هەموو سیستەمەکانی وەگەڕخەر باوەکان کیبۆردێکی ناوخۆییان هەیە بۆ کوردی بە پیتی عەرەبی (سۆرانی). جارێک زیادی دەکەیت و پاشان لە کاتی نووسیندا لە نێوان ئینگلیزی و کوردیدا دەگۆڕیت.

Keyboards come in many shapes for different users and devices. The course lists these kinds:

کیبۆردەکان بە چەندین شێوە دروست دەکرێن بۆ بەکارهێنەر (User) و ئامێری جیاواز. وانەکە ئەم جۆرانە دەهێنێت:

Under every key there is a small switch. When the switch closes a circuit, the keyboard's chip knows which key you pressed and sends its position to the computer. There are two main ways to build that switch.

لە ژێر هەر دوگمەیەکدا سویچێکی بچووک هەیە. کاتێک سویچەکە سووڕێک دادەخات، چیپی کیبۆرد دەزانێت پەنجەت بە کام دوگمەدا ناوە و شوێنەکەی دەنێرێت بۆ کۆمپیوتەر. دوو ڕێگای سەرەکی هەیە بۆ دروستکردنی ئەو سویچە.

Typing for hours with bent wrists can cause a repetitive strain injury (RSI): pain in the wrist, hand or arm that comes from the same small movement repeated thousands of times. An ergonomic keyboard is designed to reduce that risk: it is split or curved so your wrists stay straight, and it often has a palm rest.

نووسین بۆ چەند کاتژمێرێک بە مەچەکی چەماوە دەکرێت ببێتە هۆی برینداربوونی دووبارەبوونەوە (Repetitive strain injury): ئازار لە مەچەک، دەست یان باسکدا کە لە دووبارەبوونەوەی هەمان جووڵەی بچووک بە هەزاران جار دێت. کیبۆردی ئێرگۆنۆمی بۆ کەمکردنەوەی ئەو مەترسییە دیزاین کراوە: دابەشکراو یان چەماوەیە تا مەچەکەکانت ڕاست بمێننەوە و زۆرجار شوێنی دانانی لەپی دەستی هەیە.

How to sit, how far the screen should be and the 20-20-20 rule for your eyes are in Technical English: Using screens safely.

چۆن دابنیشیت، شاشە چەند دوور بێت و یاسای ⁦20-20-20⁩ بۆ چاوەکانت لە وانەی ئینگلیزیی تەکنیکی: بەکارهێنانی شاشە بە سەلامەتی باس کراون.

A pointer is a small symbol on the screen, usually an arrow, whose position and shape change as you move a pointing device. The shape tells you what will happen: an arrow selects, a hand opens a link, an I-beam means you can type, a spinning circle means wait.

نیشاندەری ماوس هێمایەکی بچووکە لەسەر شاشە، زۆرجار تیرێک، کە شوێن و شێوەکەی دەگۆڕێت کاتێک ئامێرێکی ئاماژەکردن دەجووڵێنیت. شێوەکەی پێت دەڵێت چی ڕوودەدات: تیر هەڵدەبژێرێت، دەست بەستەرێک (Hyperlink) دەکاتەوە، هێڵی I واتە دەتوانیت بنووسیت و بازنەی خولاوە واتە چاوەڕێ بکە.

The course summary calls the pointer a cursor too, and many people do. Strictly there are two symbols: the mouse pointer, which follows the mouse, and the text cursor (insertion point), the blinking line where the next letter will appear. In a document you can point somewhere with the mouse pointer while the text cursor stays where you are typing, until you click.

پوختەی کۆرسەکە بە نیشاندەری ماوسیش دەڵێت cursor و زۆر کەسیش وا دەڵێن. بە وردی دوو هێما هەن: نیشاندەری ماوس کە شوێن ماوس دەکەوێت و نیشاندەری نووسین، ئەو هێڵە ترووسکەدارەی پیتی داهاتوو لێی دەردەکەوێت. لە بەڵگەنامەیەکدا دەتوانیت بە نیشاندەری ماوس ئاماژە بۆ شوێنێک بکەیت و نیشاندەری نووسین لەو شوێنەی دەنووسیت بمێنێتەوە، تا کلیک دەکەیت.

Why “mouse”? A Kurdish glossary in the course material tells the story: the first mice had a small, soap-shaped body and a cable that looked like a tail, so people compared the device to a mouse. Its definition: the small hand-held device used to control the cursor on the computer screen.

بۆچی «ماوس»؟ فەرهەنگۆکێکی کوردی لە کەرەستەکانی کۆرسەکەدا چیرۆکەکە دەگێڕێتەوە: یەکەم ماوسەکان لاشەیەکی بچووکی وەک پارچە سابوونیان هەبوو و وایەرێک کە وەک کلک وابوو، بۆیە خەڵک ئامێرەکەیان بە مشک چواند. پێناسەکەی ئەوەیە: ئەو ئامێرە بچووکە دەستییە کە بۆ کۆنترۆڵکردنی نیشاندەری سەر شاشەی کۆمپیوتەر بەکار دێت.

The left button selects and opens, the right button opens a short menu of options, the wheel scrolls (and clicks when pressed), and the thumb buttons go back and forward in a browser. Gaming mice add more buttons for game commands.

دوگمەی چەپ هەڵدەبژێرێت و دەکاتەوە، دوگمەی ڕاست مێنیوێکی (Menu) کورتی هەڵبژاردنەکان دەکاتەوە، ویل تێپەڕکردن (Scroll) دەکات (و کاتێک پەنجەی پێدا دەنێیت کلیک دەکات). دوگمەکانی پەنجە گەورەش لە تۆڕگەڕدا دەگەڕێنەوە دواوە و دەچنە پێشەوە. ماوسەکانی یاری دوگمەی زیاتر بۆ فەرمانەکانی یاری زیاد دەکەن.

How a mouse connects, then and now. The first PC mice plugged into a serial port; from 1987 the small round PS/2 port took over, and since the late 1990s almost every wired mouse uses USB. Wireless mice use a tiny USB receiver (2.4 GHz radio) or Bluetooth. Some early cordless mice used infrared light, but it needed a clear line of sight and disappeared. The old ports are shown in Older ports you may still meet.

ماوس چۆن دەبەسترێت، پێشتر و ئێستا. یەکەم ماوسەکانی PC بە دەرچەی سێریاڵ ⁦(serial)⁩ دەبەسترانەوە؛ لە ⁦1987⁩ـەوە دەرچەی خڕی بچووکی ⁦PS/2⁩ جێگەی گرتەوە و لە کۆتایی ساڵانی نەوەدەکانەوە نزیکەی هەموو ماوسی وایەردار USB بەکار دەهێنێت. ماوسەکانی بێتەل وەرگرێکی زۆر بچووکی USB (ڕادیۆی ⁦2.4 GHz⁩) یان Bluetooth بەکار دەهێنن. هەندێک ماوسی بێوایەری سەرەتایی تیشکی ژێرسووریان بەکار دەهێنا، بەڵام دەبوو ڕێگای نێوانیان کراوە بێت، بۆیە نەما. دەرچە کۆنەکان لێرە پیشان دراون: ئەو دەرچە کۆنانەی لەوانەیە هێشتا بیانبینیت.

The most common mouse is the optical mouse. It has no moving parts for tracking: it uses the light of an LED reflected from the desk. Inside are an LED, a small lens (the notes call it a prism), a tiny camera sensor (CMOS), a chip that compares pictures (a DSP) and the USB connection.

باوترین ماوس ماوسی ڕووناکییە. هیچ بەشێکی جووڵاوی نییە بۆ شوێنکەوتنی جووڵە: ڕووناکیی LED بەکار دەهێنێت کە لە مێزەکەوە دەگەڕێتەوە. لەناویدا گڵۆپێکی LED، هاوێنەیەکی بچووک (تێبینییەکان پێی دەڵێن پریزم)، هەستەوەرێکی کامێرای زۆر بچووک ⁦(CMOS)⁩، چیپێک کە وێنەکان بەراورد دەکات ⁦(DSP)⁩ و پەیوەندیی USB هەن.

The sensor takes a thousand or more pictures every second. Each picture shows tiny bumps and fibres of the desk. The chip compares each picture with the one before: if the pattern moved 3 dots to the left, the mouse moved 3 dots to the right, and the chip tells the computer how far to move the pointer.

هەستەوەرەکە هەزار وێنە یان زیاتر لە هەر چرکەیەکدا دەگرێت. هەر وێنەیەک قوڵپ و ڕیشاڵی زۆر بچووکی مێزەکە پیشان دەدات. چیپەکە هەر وێنەیەک لەگەڵ وێنەی پێشووتر بەراورد دەکات: ئەگەر نەخشەکە 3 خاڵ بەرەو چەپ چووبێت، ماوسەکە 3 خاڵ بەرەو ڕاست چووە و چیپەکە بە کۆمپیوتەر دەڵێت نیشاندەرەکە چەند بجووڵێنێت.

Mice are rated in dots per inch (DPI): how many steps the mouse reports when it moves one inch (2.54 cm). The higher the number, the more sensitive the mouse: a small hand movement moves the pointer further. The lecture notes give a range of 100 to 6,400 DPI, with higher values used for gaming and design.

ماوسەکان بە خاڵ لە ئینجێکدا (dpi) ⁦(DPI)⁩ هەڵدەسەنگێنرێن: کاتێک ماوس یەک ئینج (⁦2.54⁩ سانتیمەتر) دەجووڵێت چەند هەنگاو ڕادەگەیەنێت. تا ژمارەکە بەرزتر بێت ماوس هەستیارترە: جووڵەیەکی بچووکی دەست نیشاندەر زیاتر دەبات. تێبینییەکانی وانە مەودای ⁦100⁩ تا ⁦6,400 DPI⁩ دەدەن و بەهای بەرزتر بۆ یاری و دیزاین بەکار دێت.

A joystick is a stick that you tilt to move something on the screen. The lecture notes describe a stick with a ball at each end: the lower ball sits in a socket, so the stick can lean, and the upper ball is the handle. Today joysticks are used mainly in games and flight simulators, and in machines such as cranes, drones and electric wheelchairs. A game controller (gamepad) has two small joysticks, called thumbsticks, plus buttons.

جۆیستیک دارێکە کە لاری دەکەیتەوە بۆ جووڵاندنی شتێک لەسەر شاشە. تێبینییەکانی وانە دارێک وەسف دەکەن کە لە هەر سەرێکیدا تۆپێکی هەیە: تۆپی خوارەوە لەناو قاپێکدا دانراوە، بۆیە دارەکە دەتوانێت لار ببێتەوە و تۆپی سەرەوە دەسکەکەیە. ئەمڕۆ جۆیستیک بە زۆری لە یاری و لاساییکەرەوەی فڕیندا بەکار دێت، هەروەها لە ئامێری وەک قوڵەنگ، درۆن و کورسیی کارەبایی. کۆنترۆڵی یاری (Game controller) دوو جۆیستیکی بچووکی هەیە بە ناوی thumbstick لەگەڵ چەند دوگمەیەک.