Chapterبەش 10 · Lectureوانە 10.1
Cloud Databasesبنکەدراوە هەورییەکان
Databases that live in a provider's data centre: what a cloud database is, why organisations use one and what can go wrong, traditional versus cloud, the three types with current products, service models (IaaS, PaaS, SaaS and DBaaS), the NIST deployment models, the shared responsibility model, security and compliance, and performance and cost.
لە دابینکەرێکدا: چییە، بۆچی دامەزراوەکان بەکاری دەهێنن و چی دەتوانێت تێک بچێت، نەریتی بەرامبەر هەوری، سێ جۆرەکە بە بەرهەمی ئێستاوە، مۆدێلەکانی خزمەتگوزاری (، ، و )، بەپێی NIST، ، و و کارایی و تێچوون.
What you will learnچی فێر دەبیت
- Explain what a cloud database is and where it really runs.
- List the advantages and the challenges of cloud databases, and compare them with traditional databases.
- Name the three types of cloud database with current products.
- Tell the service models (IaaS, PaaS, SaaS, DBaaS) apart from the NIST deployment models (public, private, community, hybrid).
- Say what the provider and what the customer are responsible for under the shared responsibility model.
- Explain encryption at rest and in transit, compliance, scaling up and out, serverless options and cost control.
- ڕوونی بکەیتەوە چییە و بە ڕاستی لە کوێ کار دەکات.
- سوود و ئاستەنگەکانی بژمێریت و بە بەراورد بکەیت.
- ناوی سێ جۆرەکەی بە بەرهەمی ئێستاوە بهێنیت.
- مۆدێلەکانی خزمەتگوزاری (، ، ، ) لە بەپێی NIST (، ، ، ) جیا بکەیتەوە.
- بڵێیت لە دابینکەر بەرپرسە لە چی و کڕیار بەرپرسە لە چی.
- و ، ، و ، هەڵبژاردەکانی و کۆنترۆڵی تێچوون ڕوون بکەیتەوە.
Databases that live on the internetبنکەدراوەکان لەسەر ئینتەرنێت
This lesson covers the basics of cloud databases: what they are and why they are useful, the different types, how they are run, and how security, performance and cost work in the cloud.
ئەم وانەیە بنەماکانی دەگرێتەوە: چین و بۆچی بەسوودن، جۆرە جیاوازەکان، چۆن بەڕێوە دەبرێن و ، کارایی و تێچوون لە هەوردا چۆن کار دەکەن.
- What a cloud database is.
- Traditional versus cloud.
- Types, service models and deployment models.
- Security, performance and cost.
- چییە.
- نەریتی بەرامبەر .
- جۆرەکان، مۆدێلەکانی خزمەتگوزاری و .
- ، کارایی و تێچوون.
What is a cloud database?بنکەدراوەی هەوری چییە؟
A that runs on a cloud provider's servers on the internet instead of on the organisation's own computers. It can be relational (for example Amazon RDS) or NoSQL (for example DynamoDB).
کە لەسەر لە کار دەکات، نەک لەسەر کۆمپیوتەرەکانی خودی دامەزراوەکە. دەکرێت پەیوەندیدار بێت (بۆ نموونە Amazon RDS) یان NoSQL (بۆ نموونە DynamoDB).
A cloud database is a database service hosted on a cloud platform such as Amazon Web Services (AWS), Google Cloud or Microsoft Azure. Cloud computing in general, with its official NIST definition, is taught in What is cloud computing?.
خزمەتگوزارییەکی کە لەسەر سەکۆیەکی هەوریی وەک Amazon Web Services (AWS)، Google Cloud یان Microsoft Azure دانراوە. بە گشتی و پێناسە فەرمییەکەی NIST لە هەورەژمێرکاری چییە؟ فێر دەبیت.
Instead of buying and running their own hardware in their own building (), organisations use cloud services for storage, scaling and management. Two things make a cloud database different:
لە جیاتی کڕین و بەڕێوەبردنی خۆیان لە بینای خۆیاندا ()، دامەزراوەکان خزمەتگوزاریی هەوری بۆ ، فراوانکردن و بەڕێوەبردن بەکار دەهێنن. دوو شت جیاواز دەکەن:
- Reached over the internet. Unlike a local database, a cloud database can be used from anywhere.
- Managed by a cloud provider. Providers such as Amazon, Google and Microsoft look after the servers, including maintenance and updates.
- بە دەستی پێ دەگات. بە پێچەوانەی ناوخۆیی، لە هەر شوێنێکەوە بەکار دێت.
- بەڕێوەی دەبات. دابینکەرانی وەک Amazon، Google و Microsoft ئاگایان لە دەبێت، لەوانە و .
For a short video on what “the cloud” is, see What the word “cloud” means.
بۆ ڤیدیۆیەکی کورت دەربارەی ئەوەی «هەور» چییە، بڕوانە وشەی «هەور» واتای چییە.
What is a cloud database?بنکەدراوەی هەوری چییە؟
Whose computer, whose data?کۆمپیوتەری کێ، دراوەی کێ؟
Some families keep their gold in a safe-deposit box at a bank instead of at home. The bank owns the building, the vault, the guards and the alarms. The family owns the gold and decides who gets the key. A cloud database is similar: the provider owns the data centre and the machines; you own the data and decide who may use it.
هەندێک خێزان ئاڵتوونەکانیان لە سندوقێکی ئەمانەتی بانکدا هەڵدەگرن نەک لە ماڵەوە. بانکەکە خاوەنی بینا، ژووری پارێزراو، پاسەوان و ئاگادارکەرەوەکانە. خێزانەکە خاوەنی ئاڵتوونەکەیە و بڕیار دەدات کلیلەکە بە کێ بدرێت. هاوشێوەیە: دابینکەرەکە خاوەنی و ئامێرەکانە؛ تۆ خاوەنی و بڕیار دەدەیت کێ بۆی هەیە بەکاری بهێنێت.
Where the analogy stops workingسنووری ئەم نموونەیە
The bank never opens your box, but a cloud provider runs the software that handles your data. You must trust its security, read its terms, and still protect your own accounts and settings.
بانکەکە هەرگیز سندوقەکەت ناکاتەوە، بەڵام بەڕێوە دەبات کە مامەڵە لەگەڵ دەکات. دەبێت متمانە بە بکەیت، مەرجەکانی بخوێنیتەوە و هێشتا هەژمار و ڕێکخستنەکانی خۆت بپارێزیت.
Why use cloud databases?بۆچی بنکەدراوە هەورییەکان بەکار بهێنین؟
- No hardware costs. No need to buy and maintain physical servers, which reduces the upfront investment. (“Upfront” means the money you must spend before you start; in the cloud you pay monthly instead.)
- Cost-effective. pricing: you pay for what you use, which reduces infrastructure costs.
- Easier management. The provider does much of the maintenance, patching and updating, which frees your IT staff for other work.
- Scalability. The database can grow automatically as demand grows, so it keeps performing under high loads.
- Security. Cloud providers offer built-in encryption and access controls.
- Backup and recovery. Automatic backups and options. Amazon RDS, for example, can take automated backups and manual snapshots (Backup and Recovery).
- Global access. It can be used from anywhere with an internet connection.
- هیچ تێچوویەکی نییە. پێویست ناکات بکڕیت و بکەیت، ئەمەش وەبەرهێنانی سەرەتا کەم دەکاتەوە. («سەرەتا» واتە ئەو پارەیەی دەبێت پێش دەستپێکردن خەرجی بکەیت؛ لە هەوردا لە جیاتی ئەوە مانگانە پارە دەدەیت.)
- تێچووی گونجاو. نرخدانانی : پارەی ئەوە دەدەیت کە بەکاری دەهێنیت، ئەمەش تێچووی ژێرخان کەم دەکاتەوە.
- بەڕێوەبردنی ئاسانتر. دابینکەرەکە زۆربەی ، دانانی و دەکات، ئەمەش کارمەندانی IT بۆ کاری تر ئازاد دەکات.
- . دەتوانێت بە شێوەی خۆکار لەگەڵ زیادبوونی داواکاری گەورە ببێت، بۆیە لە کاتی بارقورسیدا هەر باش کار دەکات.
- . و ئامادە پێشکەش دەکەن.
- و . خۆکار و هەڵبژاردەکانی . بۆ نموونە Amazon RDS دەتوانێت خۆکار و وێنەگرتنی دەستی (snapshot) بگرێت (باکئەپ و گەڕاندنەوەی دراوە).
- دەستڕاگەیشتنی جیهانی. لە هەر شوێنێکەوە کە پەیوەندیی هەبێت بەکار دێت.
Why use cloud databases?بۆچی بنکەدراوە هەورییەکان بەکار بهێنین؟
The other side: challengesلایەنەکەی تر: ئاستەنگەکان
- . Every request travels over the network, so speed depends on the internet connection.
- Security concerns. and risks: your data sits on someone else's machines, sometimes in another country.
- . It is difficult to move () from one cloud provider to another, because each one has its own services and tools.
- . هەموو داواکارییەک بە دەڕوات، بۆیە خێرایی بەستراوەتەوە بە پەیوەندیی .
- نیگەرانیی . مەترسیی و پێشێلکردنی یاسا (): لەسەر ئامێری کەسێکی ترە، هەندێک جار لە وڵاتێکی تر.
- . گواستنەوە () لە بۆ یەکێکی تر قورسە، چونکە هەر یەکەیان خزمەتگوزاری و ئامرازی تایبەتی خۆی هەیە.
Traditional and cloud databases comparedبەراوردی بنکەدراوەی نەریتی و هەوری
| Featureتایبەتمەندی | Traditional (on-premises) database نەریتی () | Cloud database |
|---|---|---|
| Storage | On the organisation's own serversلەسەر خودی دامەزراوەکە | In the provider's data centres, reached over the networkلە دابینکەردا، بە دەستی پێ دەگات |
| Maintenance | Done by your own staffکارمەندانی خۆت دەیکەن | Mostly by the provider (for a managed service)زۆربەی بە دابینکەر (بۆ خزمەتگوزارییەکی بەڕێوەبراو) |
| Costتێچوون | High: hardware and staff, paid before you startبەرز: و کارمەند، پێش دەستپێکردن دەدرێت | |
| Backup | Manual setupڕێکخستنی دەستی | Often automaticزۆرجار خۆکار |
| Scalingفراوانکردن | Difficult: buy and install new machinesقورس: کڕین و دامەزراندنی ئامێری نوێ | Easy, often automaticئاسان، زۆرجار خۆکار |
Three types of cloud databaseسێ جۆری بنکەدراوەی هەوری
| Typeجۆر | Used forبەکار دێت بۆ | Examplesنموونە |
|---|---|---|
| 1. Relational (SQL)١. پەیوەندیدار (SQL) | Structured data, queried with SQL، بە SQL پرسیاری لێ دەکرێت | Amazon RDS, Amazon Aurora, Google Cloud SQL, Google Spanner, Azure SQL Database |
| 2. NoSQL٢. | Flexible data formatsشێوەی نەرمی | Amazon DynamoDB, MongoDB Atlas, Google Firestore, Azure Cosmos DB |
| 3. Data warehouses٣. | Large-scale analysisشیکاریی لە ئاستی گەورەدا | Amazon Redshift, Google BigQuery, Snowflake |
- Amazon RDS is a managed relational service. It runs the engines IBM Db2, MariaDB, Microsoft SQL Server, MySQL, Oracle Database and PostgreSQL.
- Amazon Aurora is Amazon's own relational engine, compatible with MySQL and PostgreSQL, run as part of Amazon RDS.
- Google Cloud SQL is a managed service for MySQL, PostgreSQL and SQL Server. Spanner is Google's globally distributed relational database with strong consistency.
- MongoDB Atlas is MongoDB as a managed service; it runs on AWS, Microsoft Azure or Google Cloud.
- Amazon RDS خزمەتگوزارییەکی پەیوەندیداری بەڕێوەبراوە. بزوێنەرەکانی IBM Db2، MariaDB، Microsoft SQL Server، MySQL، Oracle Database و PostgreSQL کار پێدەکات.
- Amazon Aurora بزوێنەرێکی پەیوەندیداری خودی Amazonـە، گونجاو لەگەڵ MySQL و PostgreSQL، کە وەک بەشێک لە Amazon RDS کار دەکات.
- Google Cloud SQL خزمەتگوزارییەکی بەڕێوەبراوە بۆ MySQL، PostgreSQL و SQL Server. Spanner Googleـە کە بەسەر هەموو جیهاندا دابەش کراوە و کۆکیی بەهێزی هەیە.
- MongoDB Atlas خودی MongoDBـە وەک خزمەتگوزارییەکی بەڕێوەبراو؛ لەسەر AWS، Microsoft Azure یان Google Cloud کار دەکات.
Three types of cloud databaseسێ جۆری بنکەدراوەی هەوری
What a data warehouse holdsکۆگایەکی دراوە چی هەڵدەگرێت
A shop's everyday database is built for OLTP: many short transactions, each reading or changing a few rows (a sale, a booking). A data warehouse is built for OLAP: big summary questions over years of history, such as 'sales per month, per city and per product'.
ڕۆژانەی دووکانێک بۆ دروست کراوە: زۆر کورت کە هەر یەکەیان چەند دەخوێنێتەوە یان دەگۆڕێت (فرۆشتنێک، حیجزکردنێک). بۆ دروست کراوە: پرسیاری گەورەی کورتکەرەوە لەسەر چەندین ساڵ مێژوو، وەک «فرۆش بەپێی مانگ، شار و بەرهەم».
Its data is copied, cleaned and combined from many everyday databases (the sales of every branch, the website, the stock system), usually loaded at night, and then mostly read, rarely changed. Data mining goes one step further: it searches that history for patterns nobody asked about, such as which products people buy together.
لە زۆر ڕۆژانەوە کۆپی دەکرێت، پاک دەکرێتەوە و یەک دەخرێت (فرۆشی هەموو لقەکان، ، سیستەمی کۆگا)، بە زۆری شەوان بار دەکرێت و پاشان زۆرتر دەخوێنرێتەوە و کەم دەگۆڕدرێت. هەنگاوێک زیاتر دەڕوات: لەو مێژووەدا بەدوای شێوازە شاراوەکاندا دەگەڕێت کە کەس پرسیاری لەسەر نەکردوون، وەک ئەوەی خەڵک کام بەرهەمانە پێکەوە دەکڕن.
Who manages what: IaaS, PaaS, SaaS and DBaaSکێ چی بەڕێوە دەبات: IaaS، PaaS، SaaS و DBaaS
The US standards institute NIST defines cloud computing with three service models. They answer the question “how much does the provider run for me?”
NIST، دەزگای ستانداردی ئەمریکا، بە سێ مۆدێلی خزمەتگوزاری پێناسە دەکات. وەڵامی ئەم پرسیارە دەدەنەوە: «دابینکەرەکە چەندم بۆ بەڕێوە دەبات؟»
- (Infrastructure as a Service): you rent processing, storage and networks, usually as a , and install the operating system and software yourself. Example: your own MySQL on an Amazon EC2 virtual machine.
- (Platform as a Service): the provider runs the servers, operating system and platform; you bring your application or data. A managed database service is PaaS, often called (Database as a Service). Examples: Amazon RDS, Azure SQL Database, Google Cloud SQL.
- (Software as a Service): you use the provider's finished application, for example web-based email. You manage almost nothing except your own settings and data.
- (Infrastructure as a Service): پرۆسێسەر، و بە کرێ دەگریت، زۆرجار وەک ؛ و خۆت دادەمەزرێنیت. نموونە: MySQLـی خۆت لەسەر لە Amazon EC2.
- (Platform as a Service): دابینکەرەکە ، و سەکۆکە بەڕێوە دەبات؛ تۆ یان خۆت دەهێنیت. خزمەتگوزارییەکی جۆرێکە لە و زۆرجار پێی دەوترێت (Database as a Service). نموونە: Amazon RDS، Azure SQL Database، Google Cloud SQL.
- (Software as a Service): دابینکەرەکە بەکار دەهێنیت، بۆ نموونە سەر وێب. نزیکەی هیچ شتێک بەڕێوە نابەیت جگە لە ڕێکخستن و خۆت.
Who manages what: IaaS, PaaS, SaaS and DBaaSکێ چی بەڕێوە دەبات: IaaS، PaaS، SaaS و DBaaS
Who manages what, side by sideکێ چی بەڕێوە دەبات، لە تەنیشت یەکەوە
You are giving a dinner for twenty guests. On-premises: you cook at home with your own kitchen, gas and pots. IaaS: you rent a kitchen with its cooker; you bring the food and cook. PaaS/DBaaS: a caterer cooks your own recipes in its kitchen; you choose the menu. SaaS: you take everyone to a restaurant and simply order from its menu.
خواردنێک بۆ بیست میوان ئامادە دەکەیت. : لە ماڵەوە بە چێشتخانە، غاز و مەنجەڵی خۆت چێشت لێدەنێیت. : چێشتخانەیەک لەگەڵ تەباخەکەی بە کرێ دەگریت؛ خۆت خواردنەکە دەهێنیت و لێی دەنێیت. /: کەیتەرینگێک ڕەچەتەکانی خۆت لە چێشتخانەی خۆیدا لێدەنێت؛ تۆ لیستی خواردنەکان هەڵدەبژێریت. : هەمووان دەبەیتە چێشتخانەیەک و تەنها لە لیستەکەی ئەو داوا دەکەیت.
Where the analogy stops workingسنووری ئەم نموونەیە
In every case you still decide who is invited. In the cloud, too, who may reach your data is always your decision.
لە هەموو حاڵەتەکاندا هێشتا خۆت بڕیار دەدەیت کێ بانگهێشت دەکرێت. لە هەوریشدا، ئەوەی کێ دەتوانێت دەست بە بگات هەمیشە بڕیاری خۆتە.
One example stack shown as on-premises, IaaS and PaaS, so you see which layers the provider runs and which stay yours.
یەک سیستەم بە سێ شێوە پیشان دەدات: ، و ، تا ببینیت کام چین بەڕێوە دەبات و کامیان بۆ خۆت دەمێنێتەوە.
Plays 0:38–6:06: the layers of a system, then on-premises, IaaS and PaaS (Azure SQL is the PaaS database example). Stops before SaaS, which the screen covers.
لە 0:38 تا 6:06 پەخش دەبێت: چینەکانی سیستەمێک، پاشان ، و (Azure SQL وەک نموونەی ). پێش ڕادەوەستێت، کە شاشەکە باسی دەکات.
Deployment models: where the cloud runs and who may use itمۆدێلەکانی دامەزراندنی هەور: هەورەکە لە کوێ کار دەکات و کێ بۆی هەیە بەکاری بهێنێت
A deployment model says where a cloud runs and who may use it. The NIST definition of cloud computing has four:
دەڵێت هەورێک لە کوێ کار دەکات و کێ بۆی هەیە بەکاری بهێنێت. پێناسەی NIST بۆ چواری هەیە:
| Modelمۆدێل | Who may use itکێ بۆی هەیە بەکاری بهێنێت | Exampleنموونە |
|---|---|---|
| The general public; it runs on the provider's premisesخەڵکی گشتی؛ لە شوێنی دابینکەرەکەدا کار دەکات | AWS, Microsoft Azure, Google CloudAWS، Microsoft Azure، Google Cloud | |
| One organisation only; on or off its premises, run by itself or by another companyتەنها یەک دامەزراوە؛ لە ناو یان دەرەوەی شوێنی خۆی، خۆی یان کۆمپانیایەکی تر بەڕێوەی دەبات | A bank's own cloud in its data centre بانکێک لە خۆیدا | |
| A group of organisations with shared needs (mission, security, law)کۆمەڵێک دامەزراوە کە پێداویستیی هاوبەشیان هەیە (ئامانج، ، یاسا) | Several universities or government offices sharing one cloudچەند زانکۆیەک یان فەرمانگەیەکی حکوومی کە یەک هەور بەکار دەهێنن | |
| Two or more separate clouds (private, community or public) joined so that data and programs can move between themدوو یان زیاتر هەوری جیا (تایبەت، کۆمەڵگە یان گشتی) کە بەیەکەوە بەستراون تا و لە نێوانیاندا بگوازرێنەوە | Customer records in a private cloud; the busy shop website in a public cloud کڕیاران لە ؛ قەرەباڵغی فرۆشگاکە لە |
Deployment models: where the cloud runs and who may use itمۆدێلەکانی دامەزراندنی هەور: هەورەکە لە کوێ کار دەکات و کێ بۆی هەیە بەکاری بهێنێت
Managed or unmanaged?بەڕێوەبراو یان بەڕێوەنەبراو؟
- Managed (, DBaaS): the provider installs, patches, backs up and watches the database server. Example: Amazon RDS.
- Unmanaged (, self-managed): you install and run the database yourself on a rented server. Example: your own MySQL on Amazon EC2.
- بەڕێوەبراو (، ): دابینکەرەکە دادەمەزرێنێت، دادەنێت، لێ دەگرێت و چاودێریی دەکات. نموونە: Amazon RDS.
- بەڕێوەنەبراو (، خۆبەڕێوەبراو): خۆت لەسەر بەکرێگیراو دادەمەزرێنیت و بەڕێوەی دەبەیت. نموونە: MySQLـی خۆت لەسەر Amazon EC2.
| Taskکار | On-premises | Amazon EC2 (unmanaged)Amazon EC2 (بەڕێوەنەبراو) | Amazon RDS (managed)Amazon RDS (بەڕێوەبراو) |
|---|---|---|---|
| Application and query optimisationباشکردنی و | Customerکڕیار | Customerکڕیار | Customerکڕیار |
| Scaling, high availability, database backupsفراوانکردن، ، | Customerکڕیار | Customerکڕیار | AWS |
| Database software install and patchingدامەزراندن و | Customerکڕیار | Customerکڕیار | AWS |
| Operating system install and patchingدامەزراندن و | Customerکڕیار | Customerکڕیار | AWS |
| Server maintenance and hardware و | Customerکڕیار | AWS | AWS |
| Power, network and coolingکارەبا، و فێنککردنەوە | Customerکڕیار | AWS | AWS |
Deployment models: where the cloud runs and who may use itمۆدێلەکانی دامەزراندنی هەور: هەورەکە لە کوێ کار دەکات و کێ بۆی هەیە بەکاری بهێنێت
Multi-cloud and hybrid cloudفرەهەور و هەوری تێکەڵ
Using cloud services from more than one at the same time, for example to avoid or to use each provider's best service.
بەکارهێنانی خزمەتگوزاریی هەورییە لە زیاتر لە یەک لە هەمان کاتدا، بۆ نموونە بۆ دوورکەوتنەوە لە یان بۆ بەکارهێنانی باشترین خزمەتگوزاریی هەر دابینکەرێک.
The course: databases from several providers, used together. Example: an app runs on AWS while its sales data is analysed in Google BigQuery.
کۆرسەکە: لە چەند دابینکەرێکەوە کە پێکەوە بەکار دێن. نموونە: لەسەر AWS کار دەکات لە کاتێکدا فرۆشەکەی لە Google BigQuery شی دەکرێنەوە.
A cloud made of two or more separate clouds (, or ) that stay separate but are joined by technology that lets data and applications move between them, for example to use the public cloud when the private one is full (NIST SP 800-145). In everyday use, a company's own servers together with a public cloud are also called a hybrid cloud.
هەورێکە کە لە دوو هەوری جیاواز یان زیاتر پێکدێت (، یان ). هەر یەکەیان بە جیا دەمێنێتەوە، بەڵام بە تەکنەلۆژیایەک بەیەکەوە بەستراون کە ڕێگە دەدات و بەرنامەکان لە نێوانیاندا بگوازرێنەوە، بۆ نموونە بۆ بەکارهێنانی هەوری گشتی کاتێک هەوری تایبەت پڕ دەبێت (NIST SP 800-145). لە قسەی ڕۆژانەدا، تێکەڵکردنی خودی کۆمپانیایەک () لەگەڵ هەورێکی گشتیدا هەر پێی دەوترێت هەوری تێکەڵ.
The course: on-premises systems and the cloud combined. Example: a hospital keeps patient records in its own data centre and runs its appointment website in a public cloud.
کۆرسەکە: سیستەمی و هەور پێکەوە. نموونە: نەخۆشخانەیەک نەخۆشەکان لە خۆیدا هەڵدەگرێت و کاتدانانەکەی لە بەڕێوە دەبات.
Security and complianceئاسایش و پابەندبوون بە یاسا
- Encryption protects data at rest and in transit, using encryption algorithms.
- Access control restricts who can access the data, using (RBAC): permissions are given to roles such as “reader” or “accountant”, and people are given roles.
- means following laws and regulations such as the GDPR and HIPAA.
- و دەپارێزێت، بە بەکارهێنانی .
- سنوور بۆ ئەوە دادەنێت کێ دەستی بە بگات، بە بەکارهێنانی (RBAC): مۆڵەتەکان بە ڕۆڵەکانی وەک «خوێنەر» یان «ژمێریار» دەدرێن و ڕۆڵەکانیش بە خەڵک.
- واتە پەیڕەوکردنی یاسا و ڕێسای وەک GDPR و HIPAA.
The two laws named in the course: the GDPR is the European Union's General Data Protection Regulation; its principles for handling personal data are in RAID and Web Security. HIPAA is a United States law, the Health Insurance Portability and Accountability Act of 1996, which protects people's health information. Laws in your own country may also apply.
ئەو دوو یاسایەی کۆرسەکە ناویان دەهێنێت: ڕێسای گشتیی یەکێتیی ئەورووپایە؛ بنەماکانی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ لە RAID و ئاسایشی وێب هاتوون. HIPAA یاسایەکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە، Health Insurance Portability and Accountability Actی ساڵی ١٩٩٦، کە زانیاریی تەندروستیی خەڵک دەپارێزێت. یاساکانی وڵاتی خۆشت لەوانەیە بگرنەوە.
Performance and costکارایی و تێچوون
- Scaling: databases can grow automatically, scaling up or out as needed.
- Cost control: pay only for what you use. Serverless options can be cost-effective.
- فراوانکردن: دەتوانن بە شێوەی خۆکار گەورە ببن، بە یان بەپێی پێویست.
- کۆنترۆڵی تێچوون: تەنها پارەی ئەوە بدە کە بەکاری دەهێنیت. هەڵبژاردەکانی دەتوانن تێچوویان گونجاو بێت.
What “serverless” means. The course uses the word without explaining it. In a serverless database the provider adds and removes computing power automatically as the load changes, and can pause the database when nobody uses it. Servers still exist, but you never manage them, and you pay for the computing you actually use. Azure SQL Database serverless, for example, bills compute per second and can pause automatically after a quiet period, when only storage is billed.
«» واتای چییە. کۆرسەکە وشەکە بەکار دەهێنێت بەبێ ئەوەی ڕوونی بکاتەوە. لە بێ‌ڕاژەکاردا دابینکەرەکە بە شێوەی خۆکار هێزی ژمێرکاری زیاد و کەم دەکات بەپێی گۆڕانی بارەکە و کاتێک کەس بەکاری ناهێنێت دەتوانێت بوەستێنێت. هێشتا هەن، بەڵام هەرگیز خۆت بەڕێوەیان نابەیت و پارەی ئەو ژمێرکارییە دەدەیت کە بە ڕاستی بەکاری دەهێنیت. بۆ نموونە Azure SQL Database serverless پارەی ژمێرکاری بە چرکە وەردەگرێت و دوای ماوەیەکی بێدەنگی دەتوانێت خۆکار بوەستێت، کە ئەو کاتە تەنها پارەی وەردەگیرێت.
Common mistakesهەڵە باوەکان
| Mistakeهەڵە | What is trueڕاستییەکە چییە |
|---|---|
| “The cloud is automatically safe.”«هەور بە شێوەی خۆکار سەلامەتە.» | The provider secures the cloud; you secure your data, accounts and settings.دابینکەرەکە هەورەکە دەپارێزێت؛ تۆ ، هەژمار و ڕێکخستنەکانی خۆت دەپارێزیت. |
| “With a managed database the provider handles everything.”«لە دابینکەرەکە هەموو شتێک دەکات.» | Queries, design, data and access stay with you.، دیزاین، و دەستڕاگەیشتن لای تۆ دەمێننەوە. |
| Calling managed, unmanaged and multi-cloud “deployment models”ناونانی بەڕێوەبراو، بەڕێوەنەبراو و بە «» | NIST's deployment models are public, private, community and hybrid. NIST بریتین لە ، ، و . |
| Leaving the database reachable from the whole internetبەجێهێشتنی بە کراوەیی بۆ هەموو | Keep it in a private network; only your application servers should reach it.لەناو تایبەتدا ڕایبگرە؛ تەنها دەبێت دەستیان پێی بگات. |
| Forgetting to switch off unused resourcesلەبیرچوونی کوژاندنەوەی سەرچاوە بەکارنەهاتووەکان | Pay-as-you-go keeps charging; monitor usage and set budget alerts. بەردەوام پارە وەردەگرێت؛ چاودێریی بەکارهێنان بکە و ئاگادارکەرەوەی بودجە دابنێ. |
| Writing “on-premise” or “AWS RDS”نووسینی «on-premise» یان «AWS RDS» | The correct names are on-premises and Amazon RDS.ناوە دروستەکان on-premises و Amazon RDSـن. |
Quick checkپشکنینی خێرا
Try to answer each question in your own words before you read the answer.
هەوڵ بدە پێش خوێندنەوەی وەڵامەکە بە وشەی خۆت وەڵامی هەر پرسیارێک بدەیتەوە.
Where does a cloud database live?بنکەدراوەی هەوری لە کوێ دەژی؟
In a provider's data centre, reached over the network (usually the internet), not on your own server.
لە دابینکەرێکدا، کە بە (زۆرجار ) دەستی پێ دەگات، نەک لەسەر خۆت.
Name the three types of cloud database.ناوی سێ جۆرەکەی بنکەدراوەی هەوری بهێنە.
Relational (SQL), NoSQL and data warehouses.
پەیوەندیدار (SQL)، و .
What is the difference between managed and unmanaged?جیاوازیی نێوان بەڕێوەبراو و بەڕێوەنەبراو چییە؟
Managed: the provider handles the servers, patching and backups, and you still look after your data, its access rules and your queries. Unmanaged: you install, run and maintain the database yourself.
بەڕێوەبراو: دابینکەرەکە ، و بەڕێوە دەبات و تۆ هێشتا ئاگات لە ، ڕێساکانی دەستڕاگەیشتن و دەبێت. بەڕێوەنەبراو: خۆت دادەمەزرێنیت، بەڕێوەی دەبەیت و چاکسازیی بۆ دەکەیت.
What do “at rest” and “in transit” mean?«دراوەی وەستاو» و «دراوەی لە گواستنەوەدا» واتای چین؟
At rest is data stored on disk; in transit is data moving across the network. Both should be encrypted.
ئەو کە لەسەر دیسک هەڵگیراوە؛ ئەو کە بە دەجووڵێت. دەبێت هەردووکیان شفرە بکرێن.
Give one advantage and one challenge of cloud databases.یەک سوود و یەک ئاستەنگی بنکەدراوە هەورییەکان بڵێ.
Advantage: pay-as-you-go scalability. Challenge: vendor lock-in or latency.
سوود: فراوانبوون بە . ئاستەنگ: یان .
Which three service models and which four deployment models does NIST define?NIST کام سێ مۆدێلی خزمەتگوزاری و کام چوار مۆدێلی دامەزراندنی هەور پێناسە دەکات؟
Service models: IaaS, PaaS and SaaS (a managed database, DBaaS, is PaaS). Deployment models: public, private, community and hybrid.
مۆدێلەکانی خزمەتگوزاری: ، و (، ، جۆرێکە لە ). : ، ، و .
For each organisation, choose a service model (IaaS, PaaS/DBaaS or SaaS) and say one thing that remains its own responsibility. (a) A small school with one IT teacher needs a MySQL database for its website. (b) A software company needs a special database version with its own add-ons that no managed service offers. (c) A clinic only wants an online appointment book and has no IT staff.
بۆ هەر دامەزراوەیەک مۆدێلێکی خزمەتگوزاری (، / یان ) هەڵبژێرە و یەک شت بڵێ کە هێشتا بەرپرسیارێتیی خۆیەتی. (أ) قوتابخانەیەکی بچووک بە یەک مامۆستای IT پێویستی بە MySQL هەیە بۆ . (ب) کۆمپانیایەکی پێویستی بە وەشانێکی تایبەتی هەیە لەگەڵ زیادکراوەکانی خۆی کە هیچ خزمەتگوزارییەکی بەڕێوەبراو پێشکەشی ناکات. (ج) کلینیکێک تەنها دەفتەرێکی ئۆنلاینی کاتدانانی دەوێت و هیچ کارمەندێکی ITـی نییە.
Show answerوەڵامەکە پیشان بدە
- (a) PaaS/DBaaS (for example Amazon RDS or Azure SQL Database): no server to patch. Still its job: its tables and queries, passwords, who can connect, and checking that backups can be restored.
- (b) IaaS (a virtual machine): full control to install anything. Its job: the operating system, patches, the database software and the backups.
- (c) SaaS (a ready-made booking application): nothing to install. Its job: its patients' data, the staff accounts and following health-data law.
- (أ) / (بۆ نموونە Amazon RDS یان Azure SQL Database): هیچ نییە بۆ دابنێت. هێشتا کاری خۆیەتی: و ، ، ئەوەی کێ دەتوانێت پەیوەندی بکات و پشکنینی ئەوەی کە دەگەڕێنرێنەوە.
- (ب) (): کۆنترۆڵی تەواو بۆ دامەزراندنی هەر شتێک. کاری خۆیەتی: ، ، و .
- (ج) ( ئامادەی کاتدانان): هیچ شتێک دانامەزرێنێت. کاری خۆیەتی: نەخۆشەکانی، هەژماری کارمەندان و پەیڕەوکردنی یاسای تەندروستی.
Summaryپوختە
- A cloud database runs in a provider's data centre and is reached over the network: somebody else owns the computer, you own the data.
- Advantages: no hardware costs, pay-as-you-go, easier management, scalability, built-in security tools, automatic backups, global access. Challenges: latency, security and compliance risks, vendor lock-in.
- Three types: relational (Amazon RDS, Aurora, Cloud SQL, Spanner, Azure SQL Database), NoSQL (DynamoDB, MongoDB Atlas, Firestore, Cosmos DB) and data warehouses (Redshift, BigQuery, Snowflake).
- Service models: IaaS, PaaS (a managed database = DBaaS) and SaaS. Deployment models (NIST): public, private, community and hybrid. Multi-cloud is a strategy.
- Shared responsibility: the provider secures the cloud; you secure your data, accounts, settings and queries.
- Encrypt data at rest and in transit, use role-based access control, follow laws such as the GDPR and HIPAA, scale up or out, and watch the bill.
- لە دابینکەرێکدا کار دەکات و بە دەستی پێ دەگات: کەسێکی تر خاوەنی ، تۆ خاوەنی .
- سوودەکان: هیچ تێچوویەکی نییە، ، بەڕێوەبردنی ئاسانتر، ، ئامرازی ئامادە، خۆکار، دەستڕاگەیشتنی جیهانی. ئاستەنگەکان: ، مەترسیی و ، .
- سێ جۆر: پەیوەندیدار (Amazon RDS، Aurora، Cloud SQL، Spanner، Azure SQL Database)، (DynamoDB، MongoDB Atlas، Firestore، Cosmos DB) و (Redshift، BigQuery، Snowflake).
- مۆدێلەکانی خزمەتگوزاری: ، ( = ) و . (NIST): ، ، و . ستراتیژییەکە.
- بەرپرسیارێتیی هاوبەش: دابینکەرەکە هەورەکە دەپارێزێت؛ تۆ ، هەژمار، ڕێکخستن و خۆت دەپارێزیت.
- و شفرە بکە، بەکار بهێنە، یاسای وەک GDPR و HIPAA پەیڕەو بکە، بە یان گەورەی بکە و ئاگات لە پسوولەکە بێت.
Videoڤیدیۆ
Watch a videoسەیری ڤیدیۆیەک بکە
A video that viewers liked a lot and praised in their comments, chosen for this lesson.ڤیدیۆیەک کە بینەران زۆریان پێ خۆش بووە و لە کۆمێنتەکانیاندا ستایشیان کردووە، بۆ ئەم وانەیە هەڵبژێردراوە.
What the cloud really is (big buildings full of servers), why people use it instead of their own servers, and pay-as-you-go scaling.
لە ڕاستیدا چییە (بینای گەورەی پڕ لە )، بۆچی خەڵک لە جیاتی خۆیان بەکاری دەهێنن و چۆن بە گەورە یان بچووک دەکرێتەوە.
Plays 0:00–4:48: what the cloud is, email as an example, cost, reliability and scaling. The video says the provider does all backups; the shared responsibility screen explains what stays your job.
لە 0:00 تا 4:48 پەخش دەبێت: هەور چییە، وەک نموونە، تێچوون، جێی متمانەبوون و . ڤیدیۆکە دەڵێت هەموو ئەنجام دەدات؛ بەڵام شاشەی ڕوونی دەکاتەوە چی هێشتا ئەرکی خۆتە.
Lesson complete!وانەکە تەواو بوو!
Well done. Review the key terms, then go on to the next lesson.دەستخۆش. سەیرێکی زاراوە سەرەکییەکان بکەرەوە، پاشان بڕۆ بۆ وانەی داهاتوو.
Key termsزاراوە سەرەکییەکان
Course Reviewپێداچوونەوەی کۆرس
Related lecturesوانە پەیوەندیدارەکان
References and further readingسەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- NIST SP 800-145: The NIST Definition of Cloud Computing
- AWS: Shared Responsibility Model
- Amazon RDS User Guide: What is Amazon RDS?
- Amazon Aurora User Guide: What is Amazon Aurora?
- Google Cloud: Cloud SQL overview
- Google Cloud: Spanner documentation
- MongoDB Atlas documentation
- Microsoft Learn: Azure Cosmos DB overview
- Firebase: Cloud Firestore
- Microsoft Learn: Serverless compute tier for Azure SQL Database
- CDC: Health Insurance Portability and Accountability Act of 1996 (HIPAA)
- AWS: What is OLAP?
This lecture is a first edition. The Kurdish text and terminology are waiting for review by Kurdish IT teachers.ئەم وانەیە چاپی یەکەمە. دەقە کوردییەکە و زاراوەکانی چاوەڕێی پێداچوونەوەی مامۆستایانی کوردی بواری IT ن.