Storage Versus Memoryخەزنکردن بەرامبەر بیرگە

Every computer keeps data in two kinds of places. Memory (RAM) holds the programs and data the computer is using right now. Storage keeps programs and files for later — tomorrow, next month, next year — on an SSD, a hard disk, a memory card or in the cloud.

هەموو کۆمپیوتەرێک دراوە لە دوو جۆر شوێندا هەڵدەگرێت. بیرگە ⁦(RAM)⁩ ئەو بەرنامە و دراوەیە هەڵدەگرێت کە کۆمپیوتەرەکە ئێستا بەکاری دەهێنێت. خەزنکردن بەرنامەکان و فایلەکان بۆ دواتر دەپارێزێت — بۆ سبەی، مانگی داهاتوو، ساڵی داهاتوو — لەسەر SSD، هارد دیسک، کارتی بیرگە (Memory card) یان لە هەوردا.

The two work as a team. When you open a photo, the computer copies it from storage into memory, and the CPU works on the copy in memory. When you save, the new version is copied back to storage. Shops often mix the two words: a phone advert that says «8 GB + 256 GB» means 8 GB of memory (RAM) and 256 GB of storage.

ئەم دووانە وەک تیمێک کار دەکەن. کاتێک وێنەیەک دەکەیتەوە، کۆمپیوتەرەکە لە خەزنکردنەوە کۆپیی دەکات بۆ ناو بیرگە و CPU لەسەر ئەو کۆپییەی ناو بیرگە کار دەکات. کاتێک پاشەکەوت دەکەیت، وەشانە نوێیەکە دەگەڕێتەوە بۆ خەزنکردن. دووکانەکان زۆرجار ئەم دوو وشەیە تێکەڵ دەکەن: ڕیکلامی مۆبایلێک کە دەڵێت «⁦8 GB + 256 GB⁩» واتە ⁦8 GB⁩ بیرگە ⁦(RAM)⁩ و ⁦256 GB⁩ خەزنکردن.

The big difference between memory and storage is volatility. Volatile means «needs power to keep its data». The picture on the screen and the contents of most RAM are volatile: they vanish when the power goes off. Storage is non-volatile: what is saved on a storage medium stays there with the computer switched off.

گەورەترین جیاوازیی نێوان بیرگە و خەزنکردن ئەوەیە کە یەکەمیان زووبفڕە و دووەمیان نا. زووبفڕ واتە «بۆ پاراستنی دراوەی خۆی پێویستی بە کارەبایە». وێنەی سەر شاشە و ناوەڕۆکی زۆربەی RAM زووبفڕن: کە کارەبا بڕا نامێنن — بۆیە RAM بیرگەیەکی زووبفڕە (Volatile memory). خەزنکردن زوونەفڕە: ئەوەی لەسەر ناوەندی خەزنکردن پاشەکەوت کراوە بە کوژاوەیی کۆمپیوتەرەکە هەر دەمێنێتەوە. چیپەکانی (Microchip) ناو SSD و کارتی بیرگە جۆرێکن لە بیرگەی زوونەفڕ (Non-volatile memory).

Watch what happens to a homework file when the power goes off and comes back:

سەیر بکە چی بەسەر فایلی ئەرکێکی ماڵەوەدا دێت کاتێک کارەبا دەبڕێت و دەگەڕێتەوە:

Programs meet the same rule. A variable lives in RAM, so it is forgotten when the program ends; a program that must remember something — a score, a list of names — writes it to a file in storage. See Why files? Variables forget in the Python course.

بەرنامەکانیش هەمان ڕێسایان لەسەرە. گۆڕاوێک (Variable) لە RAMـدا دەژی، بۆیە کاتێک بەرنامەکە کۆتایی دێت لەبیر دەچێت؛ بەرنامەیەک کە دەبێت شتێک لەبیر بێت — خاڵی یارییەک، لیستێکی ناو — دەینووسێتە ناو فایلێک لە خەزنکردندا. سەیری بۆچی فایل؟ گۆڕاوەکان لەبیر دەکەن لە کۆرسی Pythonـدا بکە.

Many books, the second lecturer's notes and the memory lesson (Primary and secondary storage) use another pair of names. Primary storage is the memory the CPU works with directly. Secondary storage is everything that keeps data for the long term. So «primary storage» is another name for memory, and «secondary storage» is another name for storage.

زۆرێک لە کتێبەکان، تێبینییەکانی مامۆستای دووەم و وانەی بیرگە (بیرگەی سەرەکی و بیرگەی دووەکی) جووتە ناوێکی تر بەکار دەهێنن. بیرگەی سەرەکی ئەو بیرگەیە کە CPU ڕاستەوخۆ کاری لەگەڵ دەکات. بیرگەی دووەکی هەموو ئەو شتانەیە کە دراوە بۆ کاتێکی درێژ دەپارێزن. کەواتە «بیرگەی سەرەکی» ناوێکی ترە بۆ بیرگە و «بیرگەی دووەکی» ناوێکی ترە بۆ خەزنکردن.

The CPU can only run programs and use data that are in primary storage. That is why every program must be copied from the SSD into RAM before it runs, and why a computer with too little RAM feels slow. The picture of the five units of a computer, with memory outside the CPU, is in The Parts of a Computer System.

CPU تەنها دەتوانێت ئەو بەرنامە و دراوەیە بەکار بهێنێت کە لە بیرگەی سەرەکیدایە. بۆیە هەموو بەرنامەیەک پێش ئەوەی کار بکات دەبێت لە SSDـەوە کۆپی بکرێت بۆ RAM، هەر بۆیەش کۆمپیوتەرێک کە RAMـی کەمی هەبێت هەست بە خاوی دەکرێت. وێنەی پێنج یەکەکەی کۆمپیوتەر، کە تێیدا بیرگە لە دەرەوەی CPUـە، لە پارچەکانی سیستەمی کۆمپیوتەردا هەیە.

Two more words help you talk about storage clearly. A storage medium (plural: media) is the physical material that holds the data: a magnetic platter, a flash memory chip, a plastic disc, a magnetic tape. A storage device is the hardware that records data onto the medium (writes) and gets it back (reads). In everyday speech both are simply called «storage».

دوو وشەی تر یارمەتیت دەدەن بە ڕوونی باسی خەزنکردن بکەیت. ناوەندی خەزنکردن ئەو کەرەستە ماددییەیە کە دراوە هەڵدەگرێت: پەپکەیەکی (Platter) موگناتیسی، چیپێکی فلاش مێمۆری، دیسکێکی پلاستیکی، تەیپێکی موگناتیسی (Magnetic tape). ئامێری خەزنکردن ئەو ڕەقەواڵەیە (Hardware) کە دراوە لەسەر ناوەندەکە تۆمار دەکات (دەنووسێت) و دەیهێنێتەوە (دەیخوێنێتەوە). لە قسەی ڕۆژانەدا هەردووکیان بە سادەیی پێیان دەوترێت «خەزنکردن».

A storage device can be internal (inside the case, like the SSD of a laptop) or external (a separate box joined by a cable, like a USB hard disk or a box that holds several drives). Cloud storage is a special case: your files are kept on servers on the Internet, and the real media are transparent — invisible to you. You never see which disk in which data centre holds your photo. More in Cloud Storage.

ئامێری خەزنکردن دەکرێت ناوخۆیی بێت (لەناو کەیسەکەدا، وەک SSDـی لاپتۆپ) یان دەرەکی (سندوقێکی جیا کە بە کێبڵێک دەبەسترێتەوە، وەک هارد دیسکێکی USB یان سندوقێک کە چەند درایڤێک دەگرێت). خەزنکردنی هەوری حاڵەتێکی تایبەتە: فایلەکانت لەسەر ڕاژەکارەکان (Server) لە ئینتەرنێتدا (Internet) هەڵدەگیرێن و ناوەندەکانی خەزنکردن ڕاستەقینەکان بۆ تۆ دیار نین (کتێبەکە پێی دەڵێت transparent). هەرگیز نابینیت کام دیسک لە کام ناوەندی دراوەدا (Data centre) وێنەکەتی هەڵگرتووە. زیاتر لە خەزنکردنی هەوری.

Storage has two basic actions, and both are named from the point of view of memory. Reading moves items from a storage medium into memory. Writing moves items from memory onto a storage medium.

خەزنکردن دوو کاری بنەڕەتیی هەیە و هەردووکیان لە گۆشەنیگای بیرگەوە ناونراون. خوێندنەوە شتەکان لە ناوەندی خەزنکردنەوە دەگوازێتەوە بۆ ناو بیرگە. نووسین شتەکان لە بیرگەوە دەگوازێتەوە بۆ سەر ناوەندی خەزنکردن.

Capacity is the number of bytes a storage medium can hold. The numbers are huge, so we count in units — kilobyte, megabyte, gigabyte, terabyte, petabyte and on up to the yottabyte, each about a thousand times the one before; the whole ladder, the course's table with its powers of two and why a «1 TB» drive shows 931 GB in Windows are in Bits, Bytes and Storage Units.

توانای خەزنکردن ژمارەی ئەو بایتانەیە (Byte) کە ناوەندی خەزنکردن دەتوانێت هەڵیان بگرێت. ژمارەکان زۆر گەورەن، بۆیە بە یەکە دەیانژمێرین — کیلۆبایت (Kilobyte)، مێگابایت (Megabyte)، گێگابایت (Gigabyte)، تێرابایت (Terabyte)، پێتابایت (Petabyte) و هەتا یۆتابایت (Yottabyte)، هەر یەکەیەک نزیکەی هەزار هێندەی یەکەی پێش خۆی؛ هەموو پەیژەکە، خشتەی کۆرسەکە بە توانەکانی دووەوە و ئەوەی بۆچی درایڤێکی «⁦1 TB⁩» لە Windowsـدا ⁦931 GB⁩ پیشان دەدات لە بیتەکان، بایتەکان و یەکەکانی خەزنکردندا ڕوون کراونەتەوە.

Access time measures how long you wait before the data starts to arrive. The course gives it two meanings: (1) for a storage device, the time it takes to find an item on its medium; (2) for memory, the time it takes to deliver an item from memory to the processor.

کاتی دەستپێگەیشتن دەپێوێت چەند چاوەڕێ دەکەیت تا دراوە دەست بە گەیشتن دەکات. کۆرسەکە دوو واتای پێ دەدات: (١) بۆ ئامێری خەزنکردن، ئەو کاتەی پێویستە تا شتێک لەسەر ناوەندەکەی بدۆزێتەوە؛ (٢) بۆ بیرگە، ئەو کاتەی پێویستە تا شتێک لە بیرگەوە بگەیەنێتە پرۆسێسەر.

How a device reaches an item also decides how long you wait. Sequential access means the data can only be read in a fixed order, one item after another. A magnetic tape works like this: to reach record 900, it must first wind past records 1 to 899. Direct access (also called random access) means the device can go straight to any item: a hard disk swings its arm to the right track, and an SSD, a memory card or RAM simply uses the item's address.

ئەوەی ئامێرێک چۆن دەگاتە شتێک، ئەویش دیاری دەکات چەند چاوەڕێ دەکەیت. دەستپێگەیشتنی زنجیرەیی (sequential access) واتە دراوە تەنها بە ڕیزێکی دیاریکراو دەخوێندرێتەوە، یەک لە دوای یەک. تەیپی موگناتیسی بەم شێوەیە کار دەکات: بۆ گەیشتن بە تۆماری (Record) ژمارە ⁦900⁩، دەبێت سەرەتا بە تۆمارەکانی یەک تا ⁦899⁩ـدا تێپەڕێت. دەستپێگەیشتنی ڕاستەوخۆ (direct access، کە پێی دەوترێت هەڕەمەکیش) واتە ئامێرەکە دەتوانێت یەکسەر بچێتە سەر هەر شتێک: هارد دیسک باسکەکەی دەبات بۆ تراکە (Track) دروستەکە و SSD، کارتی بیرگە یان RAM تەنها ناونیشانی ئەو شتە بەکار دەهێنن.

So, to find one item in the middle, sequential access is slower: the wait grows with every item that comes before it. To read everything from start to end — a full backup — it is fine, and that is why organisations still use tape for backups. The «random» in RAM (random access memory) means exactly this: any address is reached in the same short time (RAM).

کەواتە بۆ دۆزینەوەی یەک شت لە ناوەڕاستدا، دەستپێگەیشتنی زنجیرەیی خاوترە: چاوەڕوانییەکە بە هەر شتێک کە پێش ئەو دێت درێژتر دەبێت. بەڵام بۆ خوێندنەوەی هەموو شتێک لە سەرەتاوە تا کۆتایی — وەک باکئەپێکی تەواو — کێشە نییە، هەر بۆیە دامەزراوەکان هێشتا تەیپی موگناتیسی بۆ باکئەپ بەکار دەهێنن. وشەی «هەڕەمەکی» لە ناوی RAMـدا (random access memory) هەر ئەم واتایەی هەیە: هەر ناونیشانێک لە هەمان کاتی کورتدا دەدۆزرێتەوە (RAM).

Access time does not tell the whole story. Transfer rate is a different measure: once the data is flowing, how many megabytes arrive each second (MB/s). A device can be slow to start but fast to deliver, or the other way round.

کاتی دەستپێگەیشتن هەموو چیرۆکەکە ناڵێت. خێرایی گواستنەوە پێوەرێکی جیاوازە: کاتێک دراوە دەستی بە ڕۆیشتن کرد، لە هەر چرکەیەکدا چەند مێگابایت دەگات ⁦(MB/s)⁩. ئامێرێک دەکرێت درەنگ دەست پێ بکات بەڵام خێرا بگەیەنێت، یان بە پێچەوانەوە.

Look at the tape row: it is the slowest to start but, once the tape is running, it delivers data faster than a hard disk. That is why tape is still used for big backups that are written and read in one long go (see Tape: old, cheap and still important). The same ladder, stretched into human time, is in Memory: RAM, ROM and Cache.

سەیری ڕیزی تەیپی موگناتیسی بکە: لە هەمووان درەنگتر دەست پێ دەکات، بەڵام کە تەیپەکە کەوتە ڕێ، دراوە لە هارد دیسک خێراتر دەگەیەنێت. بۆیە هێشتا تەیپی موگناتیسی بۆ باکئەپەکان گەورە بەکار دێت کە بە یەک جار و بە درێژی دەنووسرێن و دەخوێندرێنەوە (سەیری تەیپی موگناتیسی: کۆن، هەرزان و هێشتا گرنگ بکە). هەمان پەیژە، درێژکراوە بۆ کاتی مرۆڤ، لە بیرگە: RAM، ROM و کاشدا هەیە.

Put everything in order of speed and you get a ladder (a memory hierarchy). The higher a step, the faster it is — and the smaller and more expensive per gigabyte. Computers use a little of the fast, expensive kinds and a lot of the slow, cheap kinds. You met this pyramid in the memory lesson; here we look at its lower, non-volatile half.

هەموو شتێک بەپێی خێرایی ڕیز بکە، پەیژەیەکت دەست دەکەوێت (پلەبەندیی بیرگە (Memory hierarchy)). پلە تا بەرزتر بێت خێراترە — هەروەها بچووکتر و بۆ هەر گێگابایتێک گرانترە. کۆمپیوتەرەکان کەمێک لە جۆرە خێرا و گرانەکان و زۆرێک لە جۆرە خاو و هەرزانەکان بەکار دەهێنن. ئەم هەرەمەت لە وانەی بیرگەدا بینیوە؛ لێرەدا سەیری نیوەی خوارەوەی دەکەین، کە زوونەفڕە.

Storage comes in many forms. They can be sorted by where they live: inside the computer, in your pocket, across a network, or on a card or tag. Each group has its own lesson in this chapter.

خەزنکردن شێوەی زۆرە. دەکرێت بەپێی شوێنیان ڕیز بکرێن: لەناو کۆمپیوتەردا، لە گیرفانتدا، لە ڕێگەی ڕایەڵەوە (Network)، یان لەسەر کارت یان تاگێک. هەر گرووپێک وانەی خۆی لەم بەشەدا هەیە.

Every storage device can fail, be lost or be stolen — so the files that matter need a backup, a second copy kept somewhere else. A simple and widely used rule tells you how many copies are enough:

هەر ئامێرێکی خەزنکردن لەوانەیە تێک بچێت، ون بێت یان بدزرێت — بۆیە ئەو فایلانەی گرنگن پێویستیان بە باکئەپ هەیە، واتە کۆپییەکی دووەم کە لە شوێنێکی تر هەڵدەگیرێت. ڕێسایەکی سادە و بەربڵاو پێت دەڵێت چەند کۆپی بەسە:

When you delete a file — even with Shift + Delete, or by emptying the Recycle Bin — the operating system usually does not wipe its bits. It only marks the clusters the file used as free space that new files may take. Until something new is written over them, the old bits are still there.

کاتێک فایلێک دەسڕیتەوە — تەنانەت بە ⁦Shift + Delete⁩، یان بە بەتاڵکردنەوەی سەبەتەی سڕاوەکان — سیستەمی وەگەڕخەر زۆرجار خودی دراوەکانی ئەو فایلە پاک ناکاتەوە. تەنها ئەو کلەستەرانەی (Cluster) کە فایلەکە گرتبوونی وەک شوێنی بەتاڵ نیشانە دەکات، کە فایلە نوێیەکان دەتوانن بیگرن. تا شتێکی نوێ لەسەریان نەنووسرێت، بیتە کۆنەکان (Bit) هێشتا لە شوێنی خۆیانن.

That is why data recovery — getting deleted, damaged or lost data back from storage — often works, but only while the space has not been overwritten. If you delete something by mistake, stop using that drive at once and try a recovery tool, such as Microsoft's free Windows File Recovery, or restore the file from your backup. On an SSD, TRIM usually clears deleted pages soon (Wear and TRIM), and a broken drive needs specialists (Five ways a hard disk fails).

هەر بۆیە گەڕاندنەوەی دراوە (data recovery) — واتە هێنانەوەی دراوەی سڕاو، تێکچوو یان ونبوو لە خەزنکردنەوە — زۆرجار سەر دەگرێت، بەڵام تەنها تا ئەو کاتەی شتی نوێ لەسەر ئەو شوێنە نەنووسراوە. ئەگەر شتێکت بە هەڵە سڕییەوە، یەکسەر واز لە بەکارهێنانی ئەو درایڤە بهێنە و ئامرازێکی گەڕاندنەوە تاقی بکەرەوە، وەک ⁦Windows File Recovery⁩ـی بێبەرانبەری Microsoft، یان فایلەکە لە باکئەپەکەتەوە بگەڕێنەوە. لەسەر SSD، TRIM زۆرجار بە زوویی پەڕە سڕاوەکان پاک دەکاتەوە (سوان و TRIM) و درایڤێکی تێکشکاو پێویستی بە پسپۆڕە (پێنج ڕێگەی تێکچوونی هارد دیسک).

Because deleted data can come back, storage brings two security worries. Unwanted deletion: protect important files with passwords, limited access and backups, so nobody can delete them — by mistake or on purpose. Unwanted recovery: before you sell, give away or throw out an old computer, phone, memory card or drive, wipe it properly — a full format, which writes zeros over the whole drive (quick or full format), the maker's secure-erase tool for an SSD, or a factory reset of an encrypted phone — or physically destroy it. Criminals search thrown-away devices and papers (dumpster diving).

چونکە دراوەی سڕاو دەتوانێت بگەڕێتەوە، خەزنکردن دوو نیگەرانیی ئاسایشی لەگەڵ خۆی دەهێنێت. سڕینەوەی نەویستراو: فایلی گرنگ بە تێپەڕەوشەکان (Password)، سنووردارکردنی دەستپێگەیشتن و باکئەپ بپارێزە، تا کەس نەتوانێت بیانسڕێتەوە — بە هەڵە یان بە ئەنقەست. گەڕاندنەوەی نەویستراو: پێش ئەوەی کۆمپیوتەرێک، مۆبایلێک، کارتێکی بیرگە یان درایڤێکی کۆن بفرۆشیت، ببەخشیت یان فڕێی بدەیت، بە دروستی پاکی بکەرەوە — بە فۆرماتێکی تەواو، کە سفر بەسەر هەموو درایڤەکەدا دەنووسێت (فۆرماتی خێرا یان تەواو)، بە ئامرازی سڕینەوەی سەلامەتی دروستکەر بۆ SSD، یان بە گەڕاندنەوەی مۆبایلێکی شفرەکراو بۆ دۆخی کارگە — یان بە شێوەی فیزیکی تێکی بشکێنە. تاوانباران بەدوای ئامێر و کاغەزی فڕێدراودا دەگەڕێن (گەڕان لە زبڵداندا).