Chapterبەش 1 · Lectureوانە 1.2

Programming Languagesزمانەکانی بەرنامەسازی

What a programming language is, low-level and high-level languages, which languages are used for which jobs, and Python and Java side by side: static and dynamic typing, braces and indentation, fewer and more lines, the story of Java's name and Android's move to Kotlin.

چییە، و ، کام زمان بۆ کام کار بەکار دێت و Python و Java لە تەنیشت یەکەوە: و ، کەوانە و ، دێڕی کەمتر و زیاتر، چیرۆکی ناوی Java و گواستنەوەی Android بۆ Kotlin.

16 min read18 خولەک خوێندنەوە · 14 stepsهەنگاو

What you will learnچی فێر دەبیت

Explain what a programming language is and what syntax means.
Tell machine code, assembly language and high-level languages apart.
Match well-known languages to the jobs they are used for.
Compare Python and Java: typing, code blocks, length and how they run.
Give Java's origin and the current state of Android development.

ڕوونی بکەیتەوە چییە و واتای چییە.
، و لە یەک جیا بکەیتەوە.
زمانە ناسراوەکان بەو کارانە ببەستیتەوە کە بۆیان بەکار دێن.
Python و Java بەراورد بکەیت: ، ، درێژی و چۆن کار دەکەن.
سەرچاوەی Java و دۆخی ئێستای دروستکردنی Android بڵێیت.

What a programming language isزمانی بەرنامەسازی چییە؟

A programming language is an artificial language for writing instructions that a computer can carry out. Like a human language it has words and grammar, but it is much smaller and much stricter.

زمانێکی دەستکردە بۆ نووسینی وەها کە بتوانێت جێبەجێیان بکات. وەک زمانی مرۆڤ وشە و ڕێزمانی هەیە، بەڵام زۆر بچووکتر و زۆر توندترە.

Syntax — the spelling and grammar rules: which words, symbols and order are allowed. One missing bracket is enough to stop the program.
Meaning — what each correct line makes the computer do. Every line has exactly one meaning; nothing is left to guessing.

: یاساکانی ڕێنووس و ڕێزمان، واتە کام وشە، هێما و ڕیزبەندی ڕێگەپێدراوە. تەنها یەک کەوانەی ونبوو بەسە بۆ وەستاندنی .
واتا: هەر دێڕێکی دروست وا لە دەکات چی بکات. هەر دێڕێک تەنها یەک واتای هەیە؛ هیچ شتێک بۆ مەزەندە نامێنێتەوە.

Here is the same one-line task — show the greeting Silav! on the screen — in four languages. The words and symbols differ, but the idea is the same. That is why the ideas you learn in one language carry over to the next.

ئەمە هەمان کاری یەک دێڕییە (پیشاندانی سڵاوی ⁦Silav!⁩ لەسەر شاشە) بە چوار زمان. وشە و هێماکان جیاوازن، بەڵام بیرۆکەکە یەکە. بۆیە ئەو بیرۆکانەی لە زمانێکدا فێریان دەبیت بۆ زمانی دواتر لەگەڵت دێن.

One task, four languagesیەک کار، چوار زمانTEXT

Python       print("Silav!")
JavaScript   console.log("Silav!");
C#           Console.WriteLine("Silav!");
Java         System.out.println("Silav!");    (inside a class and a main method)

Explain the codeڕوونکردنەوەی کۆدەکە

Lineدێڕی 4

Java needs this line to sit inside a class and a main method; you will see the whole program later in this lesson.

Java پێویستی بەوەیە ئەم دێڕە لە ناو و mainـدا بێت؛ دواتر لەم وانەیەدا هەموو دەبینیت.

Low-level and high-level languagesزمانە ئاستنزمەکان و زمانە ئاستبەرزەکان

Languages are often sorted by how close they are to the hardware. Machine code is the lowest level: the 0s and 1s that one family of CPUs understands. Just above it is assembly language, which gives each machine instruction a short name such as ADD or MOV; a program called an assembler turns it into machine code. These two are the low-level languages.

زمانەکان زۆرجار بەپێی نزیکییان لە ڕیز دەکرێن. نزمترین ئاستە: ئەو 0 و 1ـانەی خێزانێکی لێیان تێدەگات. ڕێک لە سەرویەوە هەیە کە بۆ هەر ئامێر ناوێکی کورت دادەنێت، وەک ADD یان MOV؛ بە ناوی دەیکات بە . ئەم دووانە ن.

High-level languages such as Python, Java, C# and JavaScript are close to human language and maths. One line of them can become many machine instructions, and the same source code can be translated for many kinds of CPU. Almost all programs today are written in high-level languages.

وەک Python، Java، ⁦C#⁩ و JavaScript نزیکن لە زمانی مرۆڤ و بیرکاری. یەک دێڕیان دەکرێت ببێت بە چەندین ئامێر و هەمان دەکرێت بۆ زۆر جۆری وەربگێڕدرێت. ئەمڕۆ نزیکەی هەموو بە دەنووسرێن.

The higher the level, the easier for people; the lower the level, the closer to the hardware.تا ئاست بەرزتر بێت بۆ مرۆڤ ئاسانترە؛ تا نزمتر بێت لە نزیکترە.CêIT

The three levels comparedبەراوردی سێ ئاستەکە
Levelئاست	Machine code	Assembly language	High-level language
Looks likeشێوەی	`10001011 01000101`	`ADD AX, BX`	`total = price * 3`
Easy for people?بۆ مرۆڤ ئاسانە؟	noنەخێر	hardقورسە	yesبەڵێ
Runs onلەسەر چی کار دەکات	one CPU family onlyتەنها یەک خێزانی	one CPU family onlyتەنها یەک خێزانی	many kinds of computer, after translationزۆر جۆری ، دوای وەرگێڕان
Translated byکێ وەری دەگێڕێت	nothing: the CPU runs itهیچ: جێبەجێی دەکات	an assembler	a compiler or an interpreter یان

Low-Level vs High-Level Programming LanguagesCSRocks · Englishئینگلیزی · 148K viewsبینین · 2.3K likesلایک
A short animation that explains what low-level and high-level languages are and why most programmers use high-level ones.
ئەنیمەیشنێکی کورتە کە ڕوون دەکاتەوە و چین و بۆچی زۆربەی بەکاردەهێنن.
Whole video (2:27).
هەموو ڤیدیۆکە ⁦(2:27)⁩.

Many languages for many jobsچەندین زمان بۆ چەندین کار

There are hundreds of programming languages because programs do many kinds of jobs on many : desktop computers, phones, web browsers and embedded systems, the small computers built into watches, traffic lights and medical devices. The platform often decides the language. Here are languages you will often hear about:

سەدان هەن چونکە چەندین جۆر کار لەسەر چەندین دەکەن: سەرمێز، مۆبایل، و ، واتە ئەو بچووکانەی لەناو کاتژمێر، گڵۆپی هاتوچۆ و ئامێری پزیشکیدا دانراون. زۆرجار زمانەکە دیاری دەکات. ئەمانە ئەو زمانانەن کە زۆر ناویان دەبیستیت:

Some well-known languagesهەندێک زمانی ناسراو
Languageزمان	Often used forزۆرجار بۆ چی بەکار دێت
Python	data analysis, artificial intelligence, automation scripts, web servers, teachingشیکردنەوەی ، ، ، وێب، فێرکردن
Java	large business and bank systems, Android apps (older ones), servers, big-data toolsسیستەمی گەورەی کار و بانک، Android (بە تایبەتی کۆنەکان)، ، ئامرازەکانی گەورە
C#	Windows programs, games made with Unity, web services Windows، ئەو یارییانەی بە Unity دروست دەکرێن،
JavaScript	everything that moves on a web page in the browser; also serversهەموو ئەو شتانەی لە لە ناو دەجووڵێن؛ هەروەها
Kotlin · Swift	Android apps · iPhone and Mac apps Android · iPhone و Mac
C · C++	operating systems, game engines, embedded systems with little memory, such as the control program of a washing machine، بزوێنەری یاری، کە کەمە، وەک کۆنترۆڵی جلشۆرێک
SQL · PHP	asking databases for data · building web pages on a serverپرسیارکردن لە · دروستکردنی لەسەر

Python and Java are two of the most widely used languages today. In the 2025 Stack Overflow developer survey, about 58% of the developers who answered said they had used Python in the past year, and about 29% Java.

Python و Java دوو لە بەکارهاتووترین زمانەکانی ئەمڕۆن. لە ڕاپرسیی گەشەپێدەرانی ⁦Stack Overflow⁩ لە ساڵی ⁦2025⁩دا، نزیکەی ⁦58%⁩ـی ئەو گەشەپێدەرانەی وەڵامیان دایەوە گوتیان لە ساڵی ڕابردوودا Pythonـیان بەکار هێناوە و نزیکەی ⁦29% Java⁩.

Quick checkپشکنینی خێراA friend wants to make the buttons on a web page react when they are clicked. Which language is made for that?هاوڕێیەکت دەیەوێت دوگمەکانی کاتێک کلیکیان لێ دەکرێت کاردانەوەیان هەبێت. کام زمان بۆ ئەمە دروست کراوە؟SQLزمانی SQLAssembly languageزمانی ئەسێمبلیJavaScriptزمانی JavaScript

Python and Java side by sidePython و Java لە تەنیشت یەکەوە

Python and Java are a useful pair to compare, because they make different choices. The table shows the main differences; the next screens explain each one in words. The Python track shows the same differences in real code in Python next to Java.

Python و Java جووتێکی باشن بۆ بەراوردکردن، چونکە هەڵبژاردنی جیاواز دەکەن. خشتەکە جیاوازییە سەرەکییەکان پیشان دەدات؛ شاشەکانی دواتر هەر یەکێکیان بە وشە ڕوون دەکەنەوە. ڕێڕەوی Python هەمان جیاوازییەکان لە کۆدی ڕاستەقینەدا لە وانەی Python لە تەنیشت Javaـەوە پیشان دەدات.

The comparison card from the course report, redrawn and updatedکارتی بەراوردی ڕاپۆرتی کۆرسەکە، دووبارە کێشراوە و نوێ کراوەتەوە
Featureتایبەتمەندی	Python	Java
How it runsچۆن کار دەکات	usually called interpreted: the interpreter compiles the code to bytecode by itself and runs it at onceزۆرجار پێی دەوترێت ئینتەرپرێتکراو: خۆی کۆدەکە دەکات بە و یەکسەر جێبەجێی دەکات	usually called compiled: you compile first (`javac`) to bytecode, then the Java virtual machine runs itزۆرجار پێی دەوترێت کۆمپایلکراو: سەرەتا خۆت کۆمپایلی دەکەیت (`javac`) بۆ ، پاشان Java جێبەجێی دەکات
Typesجۆرەکان	dynamic typing	static typing
Code blocks	marked by indentationبە دیاری دەکرێن	marked by curly braces `{ }`بە کەوانەی `{ }` دیاری دەکرێن
Lengthدرێژی	fewer lines of code for the same jobدێڕی کەمتر بۆ هەمان کار	more lines of code for the same jobدێڕی زیاتر بۆ هەمان کار
Popular forبەناوبانگە بۆ	web back ends, science and numbers, machine learning, AI, the Internet of Things وێب، زانست و ژمارە، ، ،	desktop programs with windows, embedded systems, web and mobile applications سەرمێز کە پەنجەرەیان هەیە، ، وێب و مۆبایل

Quick checkپشکنینی خێراWhich difference between Python and Java is described correctly?کام جیاوازیی نێوان Python و Java بە دروستی باس کراوە؟Python marks blocks with indentation; Java uses curly braces.Python بلۆکەکانی کۆد بە بۆشایی سەرەتای دێڕ دیاری دەکات؛ Java کەوانەی { } بەکار دەهێنێت.Java usually needs fewer lines than Python for the same job.Java زۆرجار بۆ هەمان کار دێڕی کەمتری لە Python پێویستە.Python never compiles anything; Java turns code straight into machine code.Python هەرگیز هیچ کۆمپایل ناکات؛ Java کۆد ڕاستەوخۆ دەکات بە کۆدی ئامێر.

Python and Java side by sidePython و Java لە تەنیشت یەکەوە

Interpreted or compiled?ئینتەرپرێتکراو یان کۆمپایلکراو؟

Correctionڕاستکردنەوە

The course report's card says Python is an “interpreted language” and Java a “pre-compiled language”. That is a useful first picture, but today both translate source code into bytecode first, and a virtual machine runs that bytecode. The real difference is who compiles and when: in Java you compile with javac before running; Python compiles silently every time you run a file. How code becomes a running program explains this. The card's “longer lines of code” means more lines, not longer ones.

کارتەکەی ڕاپۆرتی کۆرسەکە دەڵێت Python «زمانێکی ئینتەرپرێتکراوە» و Java «زمانێکی پێشوەختە کۆمپایلکراوە». ئەمە وێنەیەکی سەرەتایی بەسوودە، بەڵام ئەمڕۆ هەردووکیان سەرەتا دەکەن بە و ئەو جێبەجێ دەکات. جیاوازیی ڕاستەقینە ئەوەیە کێ و کەی کۆمپایل دەکات: لە Javaـدا پێش جێبەجێکردن بە javac کۆمپایلی دەکەیت؛ Python هەر جارێک جێبەجێ دەکەیت بە بێدەنگی کۆمپایلی دەکات. وانەی چۆن کۆد دەبێت بە بەرنامەیەک کە کار دەکات ئەمە ڕوون دەکاتەوە. «دێڕی درێژتر»ی کارتەکە واتە دێڕی زیاتر، نەک درێژتر.

Quick checkپشکنینی خێراWhat do Python and Java both do before the program runs?Python و Java هەردووکیان پێش جێبەجێبوونی چی دەکەن؟They translate the source code straight into machine code for one CPU.کۆدی سەرچاوە ڕاستەوخۆ وەردەگێڕن بۆ کۆدی ئامێری یەک CPU.They translate the source code into bytecode for a virtual machine.کۆدی سەرچاوە وەردەگێڕن بۆ بایتکۆد بۆ ئامێرێکی گریمانەیی.Nothing: the CPU reads the source code directly.هیچ: CPU کۆدی سەرچاوە ڕاستەوخۆ دەخوێنێتەوە.

Python and Java side by sidePython و Java لە تەنیشت یەکەوە

Static and dynamic typingجۆرداریی جێگیر و جۆرداریی ناجێگیر

Every value has a type: a whole number, a number with a decimal point, text and so on. Languages differ in when they check that values are used with the right type.

هەموو جۆرێکی هەیە: ، ، دەق و هتد. زمانەکان جیاوازن لەوەی کەی دەپشکنن کە بە جۆری دروست بەکار هاتوون.

Static typing (Java, C#): you declare the type of each variable before using it, for example int age. The compiler checks every use before the program runs and refuses text in that variable.
Dynamic typing (Python, JavaScript): you do not declare types. A variable is a name that can point to any kind of value, and the value carries its own type. A type mistake, such as adding a number to text, appears only while the program runs.

(Java و ⁦C#⁩): پێش بەکارهێنانی هەر جۆرەکەی دیاری دەکەیت، بۆ نموونە int age. هەموو بەکارهێنانێک پێش جێبەجێبوونی دەپشکنێت و دەق لەو ڕەت دەکاتەوە.
(Python و JavaScript): جۆرەکان دیاری ناکەیت. ناوێکە کە دەتوانێت ئاماژە بە هەر جۆرە بکات و خۆی جۆرەکەی هەڵگرتووە. هەڵەی جۆر، وەک کۆکردنەوەی ژمارە لەگەڵ دەق، تەنها لە کاتی جێبەجێبوونی دەردەکەوێت.

Static typing checks types before running; dynamic typing checks them while running. جۆرەکان پێش جێبەجێکردن دەپشکنێت؛ لە .CêIT

Spice jars in the bazaarشووشەی بەهارات لە بازاڕدا

Static typing is like a spice shop where every jar has a printed label, “cumin” or “sumac”, and the shopkeeper puts nothing else in it. Dynamic typing is like plain jars with a sticky note: today the note says “cumin”; tomorrow you can fill the jar with sumac and change the note.

وەک دوکانێکی بەهاراتە کە هەموو شووشەیەک نووسراوێکی چاپکراوی پێوەیە، «زیرە» یان «سماق» و دوکاندارەکە هیچ شتێکی تری تێ ناکات. وەک شووشەی ساکارە بە پەڕەیەکی لکاوەوە: ئەمڕۆ پەڕەکە دەڵێت «زیرە»؛ سبەی دەتوانیت سماقی تێ بکەیت و پەڕەکە بگۆڕیت.

Where the analogy stops workingسنووری ئەم نموونەیە

In dynamic typing the values still have types: text stays text. Only the note, the name, moves.

لە هێشتا جۆریان هەیە: دەق هەر دەقە. تەنها پەڕەکە، واتە ناوەکە، دەگوازرێتەوە.

Quick checkپشکنینی خێراA Java program tries to put the text "old" into a variable declared as int age. When is the mistake found? Java هەوڵ دەدات دەقی "old" بخاتە ناو کە وەک int age ناسێنراوە. هەڵەکە کەی دەدۆزرێتەوە؟Never: Java changes the type of age by itselfهەرگیز: Java خۆی جۆری age دەگۆڕێتWhen the code is compiled, before the program runsکاتی کۆمپایلکردنی کۆدەکە، پێش جێبەجێبوونی بەرنامەکەOnly when the program reaches that line while runningتەنها کاتێک بەرنامەکە لە کاتی کارکردندا دەگاتە ئەو دێڕە

Python and Java side by sidePython و Java لە تەنیشت یەکەوە

Braces or indentationکەوانە یان بۆشایی سەرەتای دێڕ

Programs often need a group of lines that belong together — for example the lines that run only when a student has passed. Such a group is a code block. Java, C#, JavaScript and C put a block between curly braces { }; the spaces at the start of the lines are only for people. Python has no braces: the indentation itself (usually 4 spaces) marks the block, so it is part of the syntax.

زۆرجار پێویستیان بە کۆمەڵێک دێڕ هەیە کە پێکەوە دەڕۆن، بۆ نموونە ئەو دێڕانەی تەنها کاتێک جێبەجێ دەبن کە خوێندکارێک دەرچووە. کۆمەڵێکی وەها . Java، ⁦C#⁩، JavaScript و C دەخەنە نێوان کەوانەی { }؛ ئەو سەرەتای دێڕەکان تەنها بۆ مرۆڤن. Python کەوانەی نییە: خودی (زۆرجار 4 ) دیاری دەکات، بۆیە بەشێکە لە .

The same block in two styles (pseudocode)هەمان بلۆک بە دوو شێواز (نیمچەکۆد)TEXT

Braces (Java, C#, JavaScript, C)       Indentation (Python)

if (mark >= 50) {                       if mark >= 50:
    show "Pass"                             show "Pass"
    show "Well done"                        show "Well done"
}
show "End"                              show "End"

Explain the codeڕوونکردنەوەی کۆدەکە

Lineدێڕی 3-5

In both styles the two show lines belong to the if: they run only when the mark is 50 or more.

لە هەردوو شێوازدا دوو دێڕی show سەر بە ifـن: تەنها کاتێک جێبەجێ دەبن کە نمرەکە ⁦50⁩ یان زیاتر بێت.

Lineدێڕی 7

show "End" is outside the block, so it always runs.

show "End" لە دەرەوەی بلۆکەکەیە، بۆیە هەمیشە جێبەجێ دەبێت.

Quick checkپشکنینی خێراIn Python, how do you show that two lines belong inside an if?لە Pythonـدا چۆن پیشان دەدەیت دوو دێڕ سەر بە ناو ifـن؟Indent both lines by the same number of spacesهەردوو دێڕەکە بە هەمان ژمارەی بۆشایی بەرەو ناوەوە ببەPut them between curly braces { }بیانخە نێوان کەوانەی { }End each line with a semicolonهەر دێڕێک بە خاڵبۆر کۆتایی پێ بهێنە

Python and Java side by sidePython و Java لە تەنیشت یەکەوە

Fewer lines or more linesدێڕی کەمتر یان دێڕی زیاتر

For small programs Python usually needs fewer lines than Java. Watch the same task — show “Silav!” — written in both. Python needs one line. Classic Java needs five, because every Java program lives inside a class and starts from a main method.

بۆ Python زۆرجار لە Java دێڕی کەمتری پێویستە. سەیری هەمان کار بکە (پیشاندانی «⁦Silav!⁩») کە بە هەردووکیان نووسراوە. Python یەک دێڕی پێویستە. Javaـی کلاسیک پێنج دێڕی پێویستە، چونکە هەموو Java لە ناو دەژی و لە mainـەوە دەست پێ دەکات.

An animation with two panels and the task: show Silav! on the screen. The Python panel has one line: print("Silav!"). In the Java panel five lines appear one by one: public class Main {, public static void main(String[] args) {, System.out.println("Silav!");, and two closing braces. At the end both programs show Silav! — 1 line in Python, 5 lines in Java, the same output. — The same output: one line of Python, five lines of classic Java.هەمان : یەک دێڕ Python، پێنج دێڕ Javaـی کلاسیک.CêIT

Fewer lines is not automatically better. Java's extra words make some things explicit, such as the types, and that helps large teams. Choose a language for the job, not for the line count.

دێڕی کەمتر خۆبەخۆ باشتر نییە. وشە زیادەکانی Java هەندێک شت ڕوون دەکەنەوە، وەک جۆرەکان و ئەمە یارمەتیی تیمە گەورەکان دەدات. زمان بۆ کارەکە هەڵبژێرە، نەک بۆ ژمارەی دێڕەکان.

Quick checkپشکنینی خێراWhy does the classic Java greeting need five lines?بۆچی سڵاوە کلاسیکییەکەی Java پێنج دێڕی پێویستە؟Every Java program must sit inside a class and start from a main method.هەموو بەرنامەیەکی Java دەبێت لە ناو کلاسێکدا بێت و لە میتۆدی mainـەوە دەست پێ بکات.Java can only print one word per line.Java تەنها دەتوانێت لە هەر دێڕێکدا یەک وشە چاپ بکات.Java programs are always slower to write.نووسینی بەرنامەکانی Java هەمیشە هێواشترە.

Python in 8 minutes (compared to Java)NeetCode · Englishئینگلیزی · 93K viewsبینین · 1.7K likesلایک · Partبەشی 0:00–2:30 (ofلە 7:50)
The same 'print some text' program in Java and in Python: Java needs a class and a main method, Python one line.
هەمان بە و بە ، کە دەقێک پیشان دەدات: پێویستی بە و `main` هەیە، تەنها یەک دێڕ.
Watch 0:00-2:30: printing text in Java, then in Python.
لە ⁦0:00⁩ تا ⁦2:30⁩ سەیر بکە: پیشاندانی دەق بە ، پاشان بە .

Java: a short profileJava: ناساندنێکی کورت

The name. In the 1600s Dutch traders began growing coffee on the Indonesian island of Java, and later on other islands such as Sumatra and Bali, where coffee is still grown today. “Java” became an everyday English word for coffee. When a team at Sun Microsystems needed a new name for their language (first called Oak), they chose Java, after Java coffee.

ناوەکە. لە سەدەی حەڤدەدا بازرگانانی هۆڵەندی دەستیان کرد بە چاندنی قاوە لە دوورگەی Java لە ئیندۆنیزیا و دواتر لە دوورگەکانی تری وەک Sumatra و Bali، کە تا ئەمڕۆش قاوەی لێ دەچێنرێت. «java» بوو بە وشەیەکی ڕۆژانەی ئینگلیزی بۆ قاوە. کاتێک تیمێک لە ⁦Sun Microsystems⁩ ناوێکی نوێیان بۆ زمانەکەیان پێویست بوو (کە سەرەتا ناوی Oak بوو)، ناوی Javaـیان هەڵبژارد، بە ناوی قاوەی Java.

History. Java is a programming language and computing platform first released by Sun Microsystems in 1995. Oracle bought Sun in 2010 and leads Java today; new versions still come out every six months.

مێژوو. Java و کۆمپیوتەرییە کە یەکەمجار لە ساڵی ⁦1995⁩ لەلایەن ⁦Sun Microsystems⁩ـەوە بڵاو کرایەوە. Oracle لە ⁦2010⁩دا Sunـی کڕی و ئەمڕۆ سەرپەرشتیی Java دەکات؛ نوێ هێشتا هەر شەش مانگ جارێک دەردەچێت.

Write once, run anywhere. Java code is compiled to bytecode, and any device with a Java virtual machine (JVM) can run that same bytecode — Windows, macOS, Linux, servers. This is why the report says Java code “works smoothly across platforms”.

یەک جار بنووسە، لە هەموو شوێنێک جێبەجێی بکە. کۆدی Java بۆ کۆمپایل دەکرێت و هەر ئامێرێک کە بۆ ⁦Java (JVM)⁩ لەسەر دامەزرابێت دەتوانێت هەمان جێبەجێ بکات: Windows، macOS، Linux، . بۆیە ڕاپۆرتەکە دەڵێت کۆدی Java «بە ئاسانی لەسەر کار دەکات».

Quick checkپشکنینی خێراWhy can the same Java program run on Windows, macOS and Linux?بۆچی هەمان Java دەتوانێت لەسەر Windows، macOS و Linux کار بکات؟It is compiled to bytecode, and every system with a JVM can run that bytecode.بۆ بایتکۆد کۆمپایل دەکرێت و هەر سیستەمێک کە JVMـی هەبێت دەتوانێت ئەو بایتکۆدە جێبەجێ بکات.Java makes a separate .exe file for each system by itself.Java خۆی بۆ هەر سیستەمێک فایلێکی ⁦.exe⁩ جیا دروست دەکات.Java code is never translated, so every CPU understands it.کۆدی Java هەرگیز وەرناگێڕدرێت، بۆیە هەموو CPUـیەک لێی تێدەگات.

Java: a short profileJava: ناساندنێکی کورت

Where Java is used todayJava ئەمڕۆ لە کوێ بەکار دێت

The course report lists gaming, instant messaging, music streaming and trading. More generally, Java runs many bank and business systems, the servers behind websites and apps, big-data tools, Android apps and games such as Minecraft: Java Edition.

ڕاپۆرتی کۆرسەکە یاری، ، گوێگرتن لە مۆسیقای ئۆنلاین و بازرگانی دەژمێرێت. بە گشتی، Java زۆر سیستەمی بانک و کار، ئەو و بەڕێوە دەبەن، ئامرازەکانی گەورە، Android و یاریی وەک ⁦Minecraft: Java Edition⁩ جێبەجێ دەکات.

Correctionڕاستکردنەوە

The report calls Java “the most critical language for Android app development”. That was true for Android's first ten years, but since Google I/O 2019 Android development has been Kotlin-first: new Android tools, samples and training are designed for Kotlin, and Jetpack Compose (the modern way to build Android screens) is Kotlin-only. Java is still supported and runs much existing Android code.

ڕاپۆرتەکە دەڵێت Java «گرنگترین زمانە بۆ دروستکردنی Android». ئەمە بۆ دە ساڵی یەکەمی Android ڕاست بوو، بەڵام لە ⁦Google I/O 2019⁩ـەوە دروستکردنی Android سەرەتا Kotlinـە: ئامراز، نموونە و ڕاهێنانە نوێیەکانی Android بۆ Kotlin دیزاین دەکرێن و ⁦Jetpack Compose⁩ (ڕێگا نوێیەکەی دروستکردنی شاشەکانی Android) تەنها بە Kotlin کار دەکات. Java هێشتا پشتگیری دەکرێت و زۆر کۆدی هەبووی Android جێبەجێ دەکات.

Quick checkپشکنینی خێراWhich statement about Java is correct today?کام قسە دەربارەی Java ئەمڕۆ ڕاستە؟It is a newer name for JavaScript.ناوێکی نوێترە بۆ JavaScript.Sun Microsystems first released it in 1995, and Android now prefers Kotlin for new work.⁦Sun Microsystems⁩ یەکەمجار لە ⁦1995⁩ بڵاوی کردەوە و ئێستا Android بۆ کاری نوێ Kotlin پێ باشترە.It is the only language allowed for Android apps.تاکە زمانە کە بۆ ئەپەکانی Android ڕێگەپێدراوە.

Choosing a first languageهەڵبژاردنی یەکەم زمان

Which language should you learn first? The core ideas are the same in every language, so the first choice matters less than people think. Still, some languages make the first steps easier. A good first language has:

یەکەمجار فێری کام زمان ببیت؟ بیرۆکە بنەڕەتییەکان لە هەموو زمانێکدا وەک یەکن، بۆیە هەڵبژاردنی یەکەم زمان کەمتر لەوەی خەڵک بیری لێ دەکاتەوە گرنگە. لەگەڵ ئەوەشدا هەندێک زمان هەنگاوە سەرەتاییەکان ئاسانتر دەکەن. یەکەم زمانێکی باش ئەمانەی هەیە:

Readable syntax: few symbols and rules, so you think about the problem, not the punctuation.
Quick feedback: you can try one line and see the result at once, for example in an .
Help when you are stuck: clear error messages and many free lessons and examples.
Real uses: the language is used in real jobs, so what you build is useful.

ڕوون: هێما و یاسای کەم، بۆیە بیر لە کێشەکە دەکەیتەوە نەک لە خاڵبەندی.
وەڵامی خێرا: دەتوانیت یەک دێڕ تاقی بکەیتەوە و یەکسەر ئەنجامەکە ببینیت، بۆ نموونە لە .
یارمەتی کاتێک گیر دەخۆیت: پەیامی هەڵەی ڕوون و چەندین وانە و نموونەی بێبەرانبەر.
بەکارهێنانی ڕاستەقینە: زمانەکە لە کاری ڕاستەقینەدا بەکار دێت، بۆیە ئەوەی دروستی دەکەیت بەسوودە.

This course is built for more than one language. These first chapters teach the ideas without any language's code; then each technology track teaches the same ideas through one language's code. The first track is Python: it scores well on every point above, and its official FAQ answers “Is Python a good language for beginning programmers?” with “Yes”. Java or C# tracks may follow. Python's own story is told in Welcome to Python.

ئەم کۆرسە بۆ زیاتر لە یەک زمان دروست کراوە. ئەم بەشانەی سەرەتا بیرۆکەکان بەبێ کۆدی هیچ زمانێک فێر دەکەن؛ پاشان هەر ڕێڕەوێکی تەکنەلۆجی هەمان بیرۆکەکان لە ڕێگەی کۆدی یەک زمانەوە فێر دەکات. یەکەم ڕێڕەو Pythonـە: لە هەموو خاڵەکانی سەرەوەدا باشە و پرسیار و وەڵامە فەرمییەکانی Python وەڵامی «ئایا Python زمانێکی باشە بۆ نوێکان؟» بە «بەڵێ» دەداتەوە. لەوانەیە ڕێڕەوی Java یان ⁦C#⁩ دواتر بێن. چیرۆکی خودی Python لە وانەی بەخێربێیت بۆ Python گێڕدراوەتەوە.

Quick checkپشکنینی خێراWhy does your first language matter less than many people think?بۆچی یەکەم زمانەکەت کەمتر لەوەی زۆر کەس بیری لێ دەکاتەوە گرنگە؟After the first language you never need to learn another one.دوای یەکەم زمان هەرگیز پێویستت بە فێربوونی زمانێکی تر نابێت.All languages have exactly the same syntax.هەموو زمانەکان ڕێک هەمان داڕستنیان هەیە.Variables, decisions, loops and functions exist in almost every language, so the ideas carry over.گۆڕاوەکان، بڕیار، خولەکان و کردارەکان لە نزیکەی هەموو زمانێکدا هەن، بۆیە بیرۆکەکان لەگەڵت دێن.

What Programming Language Should I Learn First?CS Dojo · Englishئینگلیزی · 2.2M viewsبینین · 67K likesلایک
How to choose a first language by ease of learning and real uses, and why Python is a good start.
چۆن یەکەم هەڵبژێریت بەپێی ئاسانیی فێربوون و بەکارهێنانی ڕاستەقینە و بۆچی دەستپێکێکی باشە.
Whole video (5:31): job market, ease of learning, Python, JavaScript.
هەموو ڤیدیۆکە ⁦(5:31)⁩: بازاڕی کار، ئاسانیی فێربوون، و .

Common mistakesهەڵە باوەکان

Mistaken ideaبیرۆکەی هەڵە	What is trueڕاستییەکە
“Java and JavaScript are the same language.”«Java و JavaScript یەک زمانن.»	They are different languages with different rules and uses; only the names are similar.دوو زمانی جیاوازن بە یاسا و بەکارهێنانی جیاواز؛ تەنها ناوەکانیان لە یەک دەچن.
“There is one best language.”«یەک زمانی باشترین هەیە.»	Each language suits some jobs better than others. Learn one well; the ideas carry over.هەر زمانێک بۆ هەندێک کار لە هەندێکی تر گونجاوترە. یەکێک بە باشی فێر ببە؛ بیرۆکەکان لەگەڵت دێن.
“Python is interpreted, so it is never compiled.”«Python ئینتەرپرێت دەکرێت، کەواتە هەرگیز کۆمپایل ناکرێت.»	Python compiles source code to bytecode automatically before running it.Python پێش جێبەجێکردن بە خۆکاری بۆ کۆمپایل دەکات.
“Indentation in Python is only for looks.”« لە Pythonـدا تەنها بۆ جوانییە.»	It is part of the syntax: it decides which lines belong to a block.بەشێکە لە : بڕیار دەدات کام دێڕانە سەر بە بلۆکێکن.
“Dynamic typing means values have no types.”« واتە جۆریان نییە.»	Values always have types; only the variables are not fixed to one type. هەمیشە جۆریان هەیە؛ تەنها بە یەک جۆرەوە نەبەستراون.
“Android apps are written in Java.”« Android بە Java دەنووسرێن.»	Many older ones are, but since 2019 Android is Kotlin-first.زۆرێک لە کۆنەکان بەڵێ، بەڵام لە ⁦2019⁩ـەوە Android سەرەتا Kotlinـە.

Exercisesڕاهێنانەکان

ExerciseڕاهێنانWhich level?کام ئاست؟

Say whether each line is machine code, assembly language or a high-level language: (a) ADD AX, BX (b) total = price * 3 (c) 10110000 00000101 (d) System.out.println(total);

بڵێ هەر دێڕێک ، یان : (أ) ADD AX, BX (ب) total = price * 3 (ج) 10110000 00000101 (د) System.out.println(total);

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

(a) assembly language — a short instruction name; (b) high-level language; (c) machine code — only 0s and 1s; (d) high-level language (Java).

(أ) : ناوی کورتی ؛ (ب) ؛ (ج) : تەنها 0 و 1؛ (د) ⁦(Java)⁩.

ExerciseڕاهێنانChoose a languageزمانێک هەڵبژێرە

Suggest a suitable language for each project and give one reason: (a) a new Android app for a football club, (b) a script that renames 500 photos on a computer, (c) an app for iPhone, (d) the buttons and menus of a shop's website in the browser, (e) the control program inside a washing machine.

بۆ هەر پڕۆژەیەک زمانێکی گونجاو پێشنیار بکە و هۆیەک بڵێ: (أ) نوێی Android بۆ یانەیەکی تۆپی پێ، (ب) کە ناوی ⁦500⁩ وێنە لەسەر دەگۆڕێت، (ج) بۆ iPhone، (د) دوگمە و لیستەکانی دوکانێک لە ، (هـ) کۆنترۆڵی ناو جلشۆرێک.

Hintئاماژە

Look back at the table in Many languages for many jobs.

سەیری خشتەکەی چەندین زمان بۆ چەندین کار بکەرەوە.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

(a) Kotlin — Android is Kotlin-first (Java would also work).
(b) Python — short, readable scripts for automation.
(c) Swift — Apple's language for iPhone apps.
(d) JavaScript — it runs in the web browser.
(e) C or C++ — a washing machine is controlled by an embedded system with very little memory, and C and C++ make small, fast programs.

(أ) ⁦Kotlin: Android⁩ سەرەتا Kotlinـە (Javaـش کار دەکات).
(ب) Python: کورت و خوێنراو بۆ .
(ج) Swift: زمانی Apple بۆ iPhone.
(د) JavaScript: لە ناو کار دەکات.
(هـ) C یان ⁦C++⁩: جلشۆر بە کۆنترۆڵ دەکرێت کە زۆر کەمە و C و ⁦C++⁩ بچووک و خێرا دروست دەکەن.

ExerciseڕاهێنانWhen is the mistake found?هەڵەکە کەی دەدۆزرێتەوە؟

Line 1 of a program gives the variable age a whole number. Line 50 tries to add 1 to the text "twenty". When is this mistake found (a) in Java, (b) in Python?

دێڕی 1ی دەداتە age. دێڕی ⁦50⁩ هەوڵ دەدات 1 بخاتە سەر دەقی "twenty". ئەم هەڵەیە کەی دەدۆزرێتەوە (أ) لە Java، (ب) لە Python؟

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

(a) Java uses static typing, so the compiler reports the error before the program runs; nothing runs until it is fixed. (b) Python uses dynamic typing, so lines 1 to 49 run, and the program stops with a type error only when it reaches line 50.

(أ) Java بەکار دەهێنێت، بۆیە پێش جێبەجێبوونی هەڵەکە ڕادەگەیەنێت؛ تا چاک نەکرێت هیچ جێبەجێ نابێت. (ب) Python بەکار دەهێنێت، بۆیە دێڕی 1 تا ⁦49⁩ جێبەجێ دەبن و تەنها کاتێک دەگاتە دێڕی ⁦50⁩ بە هەڵەی جۆر دەوەستێت.

ExerciseڕاهێنانCorrect the cardکارتەکە ڕاست بکەرەوە

A classmate's poster says: “Python is interpreted and Java is pre-compiled. Java is the main language for Android.” Rewrite the poster so that it is correct in 2026.

پۆستەری هاوپۆلێک دەڵێت: «Python ئینتەرپرێت دەکرێت و Java پێشوەختە کۆمپایل دەکرێت. Java زمانی سەرەکیی Androidـە.» پۆستەرەکە بە شێوەیەک بنووسەرەوە کە لە ⁦2026⁩دا ڕاست بێت.

Show answerوەڵامەکە پیشان بدە

For example: “Both Python and Java compile source code to bytecode, which a virtual machine runs. In Java you compile first with javac; Python does it automatically when you run a file. Android has been Kotlin-first since 2019, and Java is still supported.”

بۆ نموونە: «Python و Java هەردووکیان بۆ کۆمپایل دەکەن و جێبەجێی دەکات. لە Javaـدا سەرەتا بە javac کۆمپایل دەکەیت؛ Python کاتێک جێبەجێ دەکەیت بە خۆکاری ئەمە دەکات. Android لە ⁦2019⁩ـەوە سەرەتا Kotlinـە و Java هێشتا پشتگیری دەکرێت.»

Summaryپوختە

A programming language has syntax (rules for writing) and meaning (what each line does).
Machine code and assembly are low-level; Python, Java, C# and JavaScript are high-level.
Different languages suit different jobs; the core ideas are the same in all of them.
Python: dynamic typing, indentation, fewer lines. Java: static typing, curly braces, more lines.
Both Python and Java compile to bytecode that a virtual machine runs.
Java: Sun Microsystems, 1995, named after Java coffee; Android has been Kotlin-first since 2019.

(یاساکانی نووسین) و واتای (ئەوەی هەر دێڕێک دەیکات) هەیە.
و ؛ Python، Java، ⁦C#⁩ و JavaScript .
زمانی جیاواز بۆ کاری جیاواز گونجاون؛ بیرۆکە بنەڕەتییەکان لە هەموویاندا وەک یەکن.
Python: ، ، دێڕی کەمتر. Java: ، کەوانەی { }، دێڕی زیاتر.
Python و Java هەردووکیان بۆ کۆمپایل دەکەن کە جێبەجێی دەکات.
⁦Java: Sun Microsystems⁩، ⁦1995⁩، بە ناوی قاوەی Java ناونراوە؛ Android لە ⁦2019⁩ـەوە سەرەتا Kotlinـە.

Review questionsپرسیارەکانی پێداچوونەوە

What is the difference between static and dynamic typing?جیاوازیی نێوان جۆرداریی جێگیر و جۆرداریی ناجێگیر چییە؟

With static typing, variables have fixed types that are checked before the program runs. With dynamic typing, a variable can hold any type and type mistakes appear while the program runs.

لە جۆری جێگیریان هەیە کە پێش جێبەجێکردنی دەپشکنرێن. لە دەتوانێت هەر جۆرێک هەڵبگرێت و هەڵەکانی جۆر لە دەردەکەون.

How does Python mark a code block, and how does Java?Python چۆن بلۆکێکی کۆد دیاری دەکات و Java چۆن؟

Python uses indentation; Java uses curly braces { }.

Python بەکار دەهێنێت؛ Java کەوانەی { }.

Why was the name Java chosen?بۆچی ناوی Java هەڵبژێردرا؟

After Java coffee; the Indonesian island of Java grew coffee from the time of the Dutch in the 1600s, and “java” became a word for coffee.

بە ناوی قاوەی Java؛ دوورگەی Java لە ئیندۆنیزیا لە سەردەمی هۆڵەندییەکانەوە لە سەدەی حەڤدەدا قاوەی دەچاند و «java» بوو بە وشەیەک بۆ قاوە.

Lesson complete!وانەکە تەواو بوو!

Well done. Review the key terms, then go on to the next lesson.دەستخۆش. سەیرێکی زاراوە سەرەکییەکان بکەرەوە، پاشان بڕۆ بۆ وانەی داهاتوو.

Key termsزاراوە سەرەکییەکان

Next lessonوانەی داهاتوو

How Code Becomes a Running Program: Compilers and Interpretersچۆن کۆد دەبێت بە بەرنامەیەک کە کار دەکات: کۆمپایلەرەکان و ئینتەرپرێتەرەکان

Related lecturesوانە پەیوەندیدارەکان

References and further readingسەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

This lecture is a first edition. The Kurdish text and terminology are waiting for review by Kurdish IT teachers.ئەم وانەیە چاپی یەکەمە. دەقە کوردییەکە و زاراوەکانی چاوەڕێی پێداچوونەوەی مامۆستایانی کوردی بواری IT ن.